Almatyda ótken baspasóz konferentsiiasynda jýrnalister QR Qylmystyq kodeksiniń 274-babyn qaita qaraýdy talap etti. Olardyń sózinshe, zańdaǵy "qaýip týdyrýy múmkin" degen naqty emes uǵym kez kelgen adamdy dálelsiz qylmystyq jaýapqa tartýǵa jol ashyp otyr, dep habarlaidy Dalanews.kz.
Baspasóz klýbynda bas qosqan media sarapshylar Qylmystyq kodekstiń 274-baby bastapqy maqsatynan alshaqtap ketkenin alǵa tartty. 2015 jyly bul norma áleýmettik jeliler men messendjerlerde taraǵan jalǵan habarlamalarǵa, ásirese "jarylǵysh zat qoiyldy" degen siiaqty qoǵamǵa naqty qaýip tóndiretin jaǵdailardyń aldyn alý úshin engizilgen. Alaida qazirgi tańda ol jýrnalister men blogerlerdiń aýzyna qaqpaq bolatyn "quralǵa" ainalyp úlgerdi.
Osyǵan bailanysty jiynda jýrnalister arnaiy úndeý jariialady. Olar zańda "jalǵan aqparat", "kórineý jalǵan aqparat", "qoǵamdyq tártipke qaýip" degen uǵymdarǵa naqty anyqtama berilmegenin atap ótti. Saldarynan quqyq qorǵaý organdary kez kelgen materialdy sýbektivti túrde baǵalap, óz betterinshe qylmystyq is qozǵaýǵa múmkindik aldy.
Úndeýde kórsetilgendei, is júzinde jýrnalisti qylmystyq jaýapqa tartý úshin tergeýshiniń taratylǵan aqparatty "qaýip týdyrýy múmkin" dep baǵalaýy jetkilikti. Mundai jaǵdaida adam naqty ziian keltirmese de, tek "boljam" negizinde qamaýǵa alynýy múmkin.
Jýrnalisterdiń paiymdaýynsha, bul tájiribe sóz bostandyǵynyń tamyryna balta shabady. Óitkeni jazǵan materialy úshin qylmystyq jaýapqa tartylýdan qoryqqan redaktsiialar men avtorlar amalsyz "ishki tsenzýraǵa" kóshedi. Sáikesinshe, batyl zertteýlerdiń joly kesiledi. Bul saiyp kelgende halyqtyń shynaiy aqparat alý quqyǵyn shektep, sóz bostandyǵyn qurdymǵa jiberedi.
Baspasóz konferentsiiasynda alǵash bolyp sóz sóilegen jýrnalist Marat Ásipovtiń sózinshe, 274-baptyń eń osal tusy - naqty kriteriilerdiń joqtyǵy. Ol qazirgi júiede kez kelgen adam ózine unamaǵan material boiynsha aryz jazyp, qylmystyq istiń bastalýyna sebep bola alatynyn jetkizdi. Al mundai ister keide tolyq saraptamasyz-aq tergeýge jiberiledi.
"Zańda tek "qoǵamdyq tártipke ziian keltirýi múmkin" degen jalpylama tujyrym bar. Al bul uǵymdy árkim ártúrli túsinedi. Sonyń saldarynan adamdar negizsiz qamaýǵa alynýy múmkin", – dedi ol.
Al jýrnalist Luqpan Ahmediiarov bul baptyń tájiribede qysym quralyna ainalyp bara jatqanyn aitty. Ol buryn mundai daýlar aldymen azamattyq-quqyqtyq tártipte qaralǵanyn, al qazir jýrnalistiń kinásin quqyq qorǵaý organdary óz betinshe baǵalai alatynyn jetkizdi.
Onyń sózinshe, kei jaǵdaida qarapaiym ýchaskelik politsiia qyzmetkeri arnaiy saraptamasyz-aq "aqparat qaýipti bolýy múmkin" degen negizben is qozǵai alady. Sonymen qatar tintý júrgizý, shottardy buǵattaý jáne aqparat jariialaýǵa tyiym salý siiaqty sharalar jiilegen. Mundai tájiribe jýrnalisterdiń ózderin qorǵaý múmkindigin shekteidi.
Qarlyǵash Ejenova da qazirgi jaǵdaida media ortada ishki tsenzýra kúsheigenin aitty. Onyń pikirinshe, 274-bap buryn sirek qoldanylsa, qazir birtindep kez kelgen qoǵamdyq pikir bildirýge tosqaýyl qoiatyn quralǵa ainalyp barady.
"Jalǵan aqparat" degen ne, "qoǵamdyq qaýip" degen qandai jaǵdaida týyndaidy – buǵan naqty anyqtama joq. Sondyqtan kez kelgen adam óz túsinigine súienip sheshim qabyldai alady", – dedi ol.
Nazira Dárimbet óz sózinde qoǵamdyq tártiptiń naqty buzylýy bolmai turyp, adamdy qylmystyq jaýapqa tartý zań turǵysynan durys emes ekenin atap ótti. Onyń aitýynsha, "qaýip" uǵymynyń naqty mazmuny ashylmaǵandyqtan, adamdarǵa qatysty qatań sharalar qoldanylyp jatyr.
"Biz naqty qandai qaýip týraly aityp otyrǵanyn bilmeimiz. Biraq soǵan qaramastan adamdar úiqamaqqa alynyp, tergeýge tartylyp jatyr", – dedi ol.
Al Ardaq Bókeeva bul baptyń shekten tys qoldanylyp jatqanyn naqty mysalmen túsindirdi. Onyń aitýynsha, jaqynda jol-kólik oqiǵasyn videoǵa túsirip, jariialaǵan blogerge osy bap boiynsha is qozǵalǵan.
"Jai ǵana video úshin adamdy "jalǵan aqparat taratty" dep aiyptaý – qisynǵa kelmeidi. Biraq soǵan qaramastan ol qamaýǵa alyndy", – dedi jýrnalist.
Sondai-aq ol bul baptyń biznes-qaqtyǵystarda da qysym tetigi retinde qoldanylýy múmkin ekenin eskertti.
Jiyn qorytyndysynda jýrnalister zańnamalyq ózgerister engizý qajettigin taǵy bir márte kóterdi. Atap aitqanda, olar 274-baptyń 1 jáne 2-bólikterin qylmystyq quqyq buzýshylyq sanatynan shyǵaryp, ákimshilik quqyq buzýshylyq deńgeiine aýystyrýdy usyndy. Sonymen qatar "qaýip týdyrý" uǵymyn zańnamadan alyp tastaý nemese naqtylaý qajettigi aityldy.
Jýrnalisterdiń aitýynsha, sóz bostandyǵy Konstitýtsiiamen kepildik berilgen negizgi quqyqtardyń biri. Sondyqtan ony negizsiz qylmystyq qýdalaý arqyly shekteýge jol berilmeýi tiis.
Qazirgi jaǵdaida basty másele – zańnyń ózi emes, ony qoldaný tásili. Eger quqyqtyq normalar naqty ári túsinikti bolmasa, kez kelgen azamat «qaýip týdyrýy múmkin» degen boljammen jaýapqa tartylýy yqtimal.
Sondyqtan bul taqyryp tek jýrnalisterge ǵana emes, búkil qoǵamǵa qatysty mańyzdy másele retinde qarastyrylyp otyr.
