Almatyda ótken baspasóz konferensıasynda jýrnalıser QR Qylmystyq kodeksiniń 274-babyn qaıta qaraýdy talap etti. Olardyń sózinshe, zańdaǵy "qaýip týdyrýy múmkin" degen naqty emes uǵym kez kelgen adamdy dálelsiz qylmystyq jaýapqa tartýǵa jol ashyp otyr, dep habarlaıdy Dalanews.kz.
Baspasóz klýbynda bas qosqan medıa sarapshylar Qylmystyq kodekstiń 274-baby bastapqy maqsatynan alshaqtap ketkenin alǵa tartty. 2015 jyly bul norma áleýmettik jeliler men messendjerlerde taraǵan jalǵan habarlamalarǵa, ásirese "jarylǵysh zat qoıyldy" degen sıaqty qoǵamǵa naqty qaýip tóndiretin jaǵdaılardyń aldyn alý úshin engizilgen. Alaıda qazirgi tańda ol jýrnalıser men blogerlerdiń aýzyna qaqpaq bolatyn "quralǵa" aınalyp úlgerdi.
Osyǵan baılanysty jıynda jýrnalıser arnaıy úndeý jarıalady. Olar zańda "jalǵan aqparat", "kórineý jalǵan aqparat", "qoǵamdyq tártipke qaýip" degen uǵymdarǵa naqty anyqtama berilmegenin atap ótti. Saldarynan quqyq qorǵaý organdary kez kelgen materıaldy sýbektıvti túrde baǵalap, óz betterinshe qylmystyq is qozǵaýǵa múmkindik aldy.
Úndeýde kórsetilgendeı, is júzinde jýrnalısi qylmystyq jaýapqa tartý úshin tergeýshiniń taratylǵan aqparatty "qaýip týdyrýy múmkin" dep baǵalaýy jetkilikti. Mundaı jaǵdaıda adam naqty zıan keltirmese de, tek "boljam" negizinde qamaýǵa alynýy múmkin.
Jýrnalıserdiń paıymdaýynsha, bul tájirıbe sóz bostandyǵynyń tamyryna balta shabady. Óıtkeni jazǵan materıaly úshin qylmystyq jaýapqa tartylýdan qoryqqan redaksıalar men avtorlar amalsyz "ishki senzýraǵa" kóshedi. Sáıkesinshe, batyl zertteýlerdiń joly kesiledi. Bul saıyp kelgende halyqtyń shynaıy aqparat alý quqyǵyn shektep, sóz bostandyǵyn qurdymǵa jiberedi.
Baspasóz konferensıasynda alǵash bolyp sóz sóılegen jýrnalıs Marat Ásipovtiń sózinshe, 274-baptyń eń osal tusy - naqty krıterıılerdiń joqtyǵy. Ol qazirgi júıede kez kelgen adam ózine unamaǵan materıal boıynsha aryz jazyp, qylmystyq istiń bastalýyna sebep bola alatynyn jetkizdi. Al mundaı ister keıde tolyq saraptamasyz-aq tergeýge jiberiledi.
"Zańda tek "qoǵamdyq tártipke zıan keltirýi múmkin" degen jalpylama tujyrym bar. Al bul uǵymdy árkim ártúrli túsinedi. Sonyń saldarynan adamdar negizsiz qamaýǵa alynýy múmkin", – dedi ol.
Al jýrnalıs Luqpan Ahmedıarov bul baptyń tájirıbede qysym quralyna aınalyp bara jatqanyn aıtty. Ol buryn mundaı daýlar aldymen azamattyq-quqyqtyq tártipte qaralǵanyn, al qazir jýrnalısiń kinásin quqyq qorǵaý organdary óz betinshe baǵalaı alatynyn jetkizdi.
Onyń sózinshe, keı jaǵdaıda qarapaıym ýchaskelik polısıa qyzmetkeri arnaıy saraptamasyz-aq "aqparat qaýipti bolýy múmkin" degen negizben is qozǵaı alady. Sonymen qatar tintý júrgizý, shottardy buǵattaý jáne aqparat jarıalaýǵa tyıym salý sıaqty sharalar jıilegen. Mundaı tájirıbe jýrnalıserdiń ózderin qorǵaý múmkindigin shekteıdi.
Qarlyǵash Ejenova da qazirgi jaǵdaıda medıa ortada ishki senzýra kúsheıgenin aıtty. Onyń pikirinshe, 274-bap buryn sırek qoldanylsa, qazir birtindep kez kelgen qoǵamdyq pikir bildirýge tosqaýyl qoıatyn quralǵa aınalyp barady.
"Jalǵan aqparat" degen ne, "qoǵamdyq qaýip" degen qandaı jaǵdaıda týyndaıdy – buǵan naqty anyqtama joq. Sondyqtan kez kelgen adam óz túsinigine súıenip sheshim qabyldaı alady", – dedi ol.
Nazıra Dárimbet óz sózinde qoǵamdyq tártiptiń naqty buzylýy bolmaı turyp, adamdy qylmystyq jaýapqa tartý zań turǵysynan durys emes ekenin atap ótti. Onyń aıtýynsha, "qaýip" uǵymynyń naqty mazmuny ashylmaǵandyqtan, adamdarǵa qatysty qatań sharalar qoldanylyp jatyr.
"Biz naqty qandaı qaýip týraly aıtyp otyrǵanyn bilmeımiz. Biraq soǵan qaramastan adamdar úıqamaqqa alynyp, tergeýge tartylyp jatyr", – dedi ol.
Al Ardaq Bókeeva bul baptyń shekten tys qoldanylyp jatqanyn naqty mysalmen túsindirdi. Onyń aıtýynsha, jaqynda jol-kólik oqıǵasyn vıdeoǵa túsirip, jarıalaǵan blogerge osy bap boıynsha is qozǵalǵan.
"Jaı ǵana vıdeo úshin adamdy "jalǵan aqparat taratty" dep aıyptaý – qısynǵa kelmeıdi. Biraq soǵan qaramastan ol qamaýǵa alyndy", – dedi jýrnalıs.
Sondaı-aq ol bul baptyń bıznes-qaqtyǵystarda da qysym tetigi retinde qoldanylýy múmkin ekenin eskertti.
Jıyn qorytyndysynda jýrnalıser zańnamalyq ózgerister engizý qajettigin taǵy bir márte kóterdi. Atap aıtqanda, olar 274-baptyń 1 jáne 2-bólikterin qylmystyq quqyq buzýshylyq sanatynan shyǵaryp, ákimshilik quqyq buzýshylyq deńgeıine aýystyrýdy usyndy. Sonymen qatar "qaýip týdyrý" uǵymyn zańnamadan alyp tastaý nemese naqtylaý qajettigi aıtyldy.
Jýrnalıserdiń aıtýynsha, sóz bostandyǵy Konstıtýsıamen kepildik berilgen negizgi quqyqtardyń biri. Sondyqtan ony negizsiz qylmystyq qýdalaý arqyly shekteýge jol berilmeýi tıis.
Qazirgi jaǵdaıda basty másele – zańnyń ózi emes, ony qoldaný tásili. Eger quqyqtyq normalar naqty ári túsinikti bolmasa, kez kelgen azamat «qaýip týdyrýy múmkin» degen boljammen jaýapqa tartylýy yqtımal.
Sondyqtan bul taqyryp tek jýrnalıserge ǵana emes, búkil qoǵamǵa qatysty mańyzdy másele retinde qarastyrylyp otyr.
