الاش ارىسى جٷسٸپبەك ايماۋىتوۆ سەمەي قالاسى تۋرالى: - «...سەمەي - بٸر گۋبەرنييا ەلدٸڭ ميى. اقىل-ويدىڭ تابىسى سەمەيدە. سەمەي - بٸر گۋبەرنييا ەلدٸڭ تٸرەگٸ.» دەگەن ەكەن.
ۇلى اباي اتامىزدىڭ 175 جىلدىعىنا وراي قالا جۇرتشىلىعىن قۋانتاقان باستى جاڭالىقتىڭ بٸرٸ - قر پرەزيدەنتٸ ق. توقاەۆتىڭ «اباي جەنە ححٸ عاسىرداعى قازاقستان» ماقالاسىندا سەمەي قالاسىن «تاريحي ورتالىق» دەپ جارييالاپ ستاتۋس بەرۋ تۋرالى تاپسىرما بەرگەنٸ ەدٸ.
پرەزيدەنتٸمٸز وسى مەلٸمدەمەسٸ ارقىلى, سەمەي جۇرتشىلىعى الدىندا, ەڭ باستىسى, ۇلى ابايدىڭ ارۋاعىنىڭ الدىندا ٶز موينىنا جاۋاپكەرشٸلٸكتە جٷكتەگەن ەدٸ. بٸراق ارادا جىلدان استام ۋاقىت ٶتسە دە پرەزيدەنتتٸڭ ايتقان سٶزٸ تەك سٶز جٷزٸنەن ەرٸگە اسپادى. ەرينە, ستاتۋس تۋرالى مەلٸمدەمەسٸنە سەيكەس مەملەكەت باسشىسىنىڭ اتىنا ەتسق ارقىلى بٸر ەمەس ٷش رەت حات تا جازىلدى.
ٶيتكەنٸ, قازاق حالقى قاشاندا كٶش تٸزگٸنٸن ۇستاعان باسشىسىنىڭ ەر ٸسٸنە, بەرگەن سٶزٸنە زور سەنٸممەن قاراپ ارتىنان ەرگەن حالىقپىز عوي. ونىڭ ٷستٸنە, سەمەي قالاسى ساياساتتىڭ قۇربانىنا اينالىپ, وبلىس مەرتەبەسٸنەن ايىرىلىپ, تەك اقىننىڭ مەرەيتويى كەزٸندە عانا ەسكە تٷسٸپ, ٶز ەدٸل باعاسىن الا الماي كەلە جاتقان قالا دەسەك ارتىق ايتقانداىق ەمەس. قالانىڭ قوردالانعان مەسەلەەلەرٸ تەك سپورت كەشەنٸ مەن اقىن ەسكەرتكٸشٸن اشۋمەن دە شەشٸلە قويماسى انىق.
كەزٸندە الاش ارىستارىنىڭ دا تالعامىنا جاۋاپ بەرە العان قالا ٶزٸنٸڭ تابيعي دا, زييالى ورتاسىمەن دە الاشوردا اۆتونومييالىق ٷكٸمەتٸنە استانا بولعانى تاريحتان بەلگٸلٸ. زامان ٶزگەردٸ مە, بولماسا تەۋەلسٸزدٸك العان ەلدٸڭ باسشىلارىنىڭ جەكە كٶزقاراسىنا جاۋاپ بەرە المادى ما, ەل اراسىندا - «سەمەي قالاسى بيلٸكتٸڭ قىرىن قاباعىنا ٸلٸنگەن قالا..» دەلٸنەتٸن الىپ-قاشپا سٶز دە كٶپ.
ەشكٸم دە كٶپتٸڭ اۋزىنا قاقپاق بولا المايدى.
جاسىرىپ كەرەگٸ نە, ونى ەلورداداعى جىلىنا بٸر ات ٸزٸن سالىپ ارنايى الدىن الا دايىنداپ قويعان مارشركتپەن كەلٸپ كەتەتٸن ٸرٸ شەنەۋنٸكتەر ەمەس, قالا جۇرتشىلىعى ونى ٶز جان جٷرەگٸمەن جاقسى سەزٸنەدٸ. ەيتەۋٸر, «ۇيالعان تەك تۇرماس» دەي مە ەكەن, بيلٸك تاراپىنان سەمەيگە دەگەن قيعاش كٶزقاراستارىن اباي اتامىزدىڭ مەرەيتويى كەزٸندە جارىسىپ چەللەندج جاساپ, اقىنعا دەگەن «سٷيٸسپەنشٸلٸكتەرٸن» جارنامالاپ اقتاپ الۋعا تىرىسىپ جاتاتىنى دا شىندىق.
ايتپاسا سٶز اتاسى ٶلەدٸ. سونىمەن, قر پرەزيدەنتٸنە قويىلعان ٷش سۇراققا جاۋاپ بەرۋ باقىتى - مەدەنيەت مينيسترٸ ا. رايىمقۇلوۆانىڭ ماڭدايىنا بۇيىرىپتى.
تٸكەلەي پرەزيدەنتكە قويىلعان قالامىز ٷشٸن اسا ماڭىزدى سۇراققا پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸ ەمەس, مەدەنيەت مينيسترٸنە سٸلتەمە جاسالۋى جۇرتشىلىقتىڭ تٷسٸنبەستٸگٸن تۋدىردى.
«سٶزٸمنٸڭ قادٸرٸ - ٶزٸمنٸڭ قادٸرٸم» دەگەن ۋەدەگە بەرٸك ەل ەدٸك, رۋحاني قۇندىلىقتارى تەك رۋحاني جاڭعىرۋ باعدارلاماسىنىڭ اياسىنان اسا الماي قالعانداي كەلەڭسٸز ويلارعا جەتەلەيدٸ.
قالامىزعا بەرٸلگەن تاريحي ستاتۋس, مەدەنيەت مينيسترٸنە قويىلعان سۇراق ەمەس, تٸكەلەي مەملەكەت باسشىسىنا قويىلعان سۇراق بولاتىن. پرەزيدەنتتٸڭ اۋزىنان شىققان سٶزگە قاشاننان بەرٸ مەدەنيەت مينيسترٸ جاۋاپ بەرەتٸن بولعان?
«اباي جەنە ححٸ عاسىرداعى قازاقستان» ماقالاسىنداعى تاريحي ورتالىق تۋرالى مەلٸمدەمەسٸ ا. رايىمقۇلوۆانىڭ وتىز ەكٸ تٸسٸنەن شىقپاعان ەدٸ عوي. ەلدە, بۇل مەسەلە مەدەنيەت مينيسترٸنٸڭ قۇزىرەتٸنە جاتاتىن, مينيسترلٸك تاراپىنان شەشە سالاتىن سۇراق پا ەدٸ? پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ «قۇرمەت» تاققان قۇرمەتتٸ ازاماتتارى جاۋاپ بەرۋگە قاۋقارسىز بولعانى ما? قازاقتى, مەملەكەتٸمٸزدٸ بارشا ەلەمگە پاش ەتكەن اباي, شەكەرٸم, مۇحتاردى تۋدىرعان كيەلٸ قالانى مەرتەبەسٸن رەسمي ستاتۋس بەرۋگە ساراڭدىق تانىتىلۋى - ٷكٸمەت تاراپىنان زييالىلىق دەپ ايتا الماس ەدٸك. كيەلٸ مەكەن سەمەي ساياساتتىڭ قۋىرشاعى بولماۋى تيٸس, كيەسٸ اتىپ جٷرمەسٸن. سەمەي مەن اباي مەڭگٸ اجىراماس ەگٸز ۇعىم, سەمەيگە دەگەن قۇرمەت - ابايعا دەگەن قۇرمەت!
قازاق پوەزيياسىنىڭ حان تەڭٸرٸسٸ اتانعان زاڭعار اقىن مۇقاعاليدىڭ:
«...ويحوي, اباي دالاسى, "ابايلاعان",
سەمەي دەسە, اباي دەپ قارايدى ادام.
تالاي جىلدار ٶتسە دە, تالاي زامان,
قالام تارتار قازاقتا اقىن تۋسا,
ارۋاعىنا ابايدىڭ قارايلاعان.» سونىڭ ايقىن دەلەلٸ.
سەمەي قالاسىنا تەك مەرەيتوي كەزٸندە عانا ەسكە تٷسەتٸن مەرەيتويلىق ٸس-شارالاردا, بولماسا, ۇتىمدى سەتتٸ اڭدىپ جوعارىنىڭ كٶزٸنە تٷسٸپ قالعىسى كەلەتٸن شەنەۋنٸكتەر ەستافەتا جاساپ جارىساتىن چەللەندجبەن ٶلشەنبەسە كەرەك, شىن قۇرمەت ماقتان ٷشٸن ەمەس. ۇلى اباي اتامىزدىڭ: «جٷرەگٸمنٸڭ تٷبٸنە تەرەڭ بويلا» دەگەن ەدٸ, ابايدىڭ جٷرەگٸ ارقىلى سەمەيدٸڭ تەرەڭٸنە بويلاي الدىق پا.
مەدەنيەت مينيسترٸنٸڭ جاۋابىنداعى كٶرسەتٸلگەندەي تەك مەرەيتوي قارساڭىندا عانا ەسكەرتكٸش تۇرعىزۋ, جول باعدارلاماسى ارقىلى «ەسەپ-وتچەت» بەرۋمەن توقتايدى ما. سەمەي جۇرتشىلىعى ٷشٸن اسا ماڭىزدى مەسەلەگە ەستٸمەگەن كەيٸپ تانىتىپ ونى مينيسترلٸككە يتەرە سالاتىن بولساق, وندا نەسٸنە «ەستيتٸن ٷكٸمەت» تۋرالى جار سالىپ جٷر ەكەنبٸز? اتا زاڭىمىزداعى: «قر پرەزيدەنتٸ - مەملەكەتتٸڭ باسشىسى, مەملەكەتتٸڭ ٸشكٸ جەنە سىرتقى ساياساتىنىڭ نەگٸزگٸ باعىتتارىن ايقىندايتىن, ەل ٸشٸندە جەنە حالىقارالىق قاتىناستاردا قازاقستاننىڭ اتىنان ٶكٸلدٸك ەتەتٸن ەڭ جوعارى لاۋازىمدى تۇلعا.» دەگەن انىقتاما جاي جازىلا سالعان سٶز ەمەس دەپ ويلايمىز.
پرەزيدەنت ٶز سٶزٸنە ٶزٸ جاۋاپتى بولۋى كەرەك. ستاتۋستى بەكٸتۋ قۇزىرەتٸ - مينيسترلٸكتٸڭ ەمەس, پرەزيدەنتتٸڭ تٸكەلەي قۇزىرەتٸندە ەكەنٸ ايتپاسا دا تٷسٸنٸكتٸ.
پرەزيدەنتتٸڭ سەمەي جۇرتشىلىعى الدىندا بەرگەن ستاتۋسى سٶزبەن عانا شەكتەلمەي, پرەزيدەنتتٸڭ ەر سٶزٸ سالماقتى بولىپ ارنايى جارلىقپەن بەكٸتٸلۋٸ تيٸس شىعار.
مەدەنيەت مينيسترٸنٸڭ ەكٸۇشتى جاۋابىندا: «نۇرسۇلتان - ەلوردا, الماتى – وڭتٷستٸك استانا, تٷركٸستان – رۋحاني ورتالىق» دەگەن اتاۋلاردىڭ رەسمي ەمەس ەكەنٸ ايتىلىپتى. بٸراق, مينيستر حانىم ول قالالاردىڭ رەسپۋبليكالىق, وبلىستىڭ ستاتۋستارعا يە ورتالىق ەكەنٸن ەسكەرٸپ نەگە اۋىزعا العىسى كەلمەي وتىر ەكەن?
قىرىق جىل اتوم جارىلىسىنىڭ قۇربانى بولعان كيەلٸ سەمەي قالاسى ەندٸ تەۋەلسٸزدٸك تۇعىرعا قونعان زاماندا ٶز ساياساتىمىزدىڭ قۇربانىنا اينالعانى ٶتە ٶكٸنٸشتٸ..
تاعى بٸر ايتا كەتەتٸن جاعداي, ەگەر مينيستر ا. رايىمقۇلوۆا ٶز جاۋابىندا ستاتۋس بەرۋ مەسەلەسٸ قاراجاتقا دا كەلٸپ تٸرەلەتٸنٸن دە كەلتٸرٸپتٸ. مەسەلە تەك قاراجاتقا بايلانىستى بولسا, بٸز كەدەي ەلدە تۇرىپ جاتقان جوقپىز.
اتا-بابالارىمىز تٷن ۇيىقتاماي, كٷن وتىرماي, قىزىل قانىن تٶگٸپ «ۇرپاعىم قىزىعىن كٶرسٸن» دەپ امانات ەتٸپ قالدىرعان قويناۋى مول قازىناعا تولى جەرٸمٸز بار. مەندەلەەۆ ەلەمەنتٸنٸڭ 99 تٷرٸ كەزدەسەتٸن باي مەملەكەتتە تۇرىپ جاتىرمىز. ەلدە, مەن قاتەلەسٸپ وتىرمىن با?
سەمەي وسىناۋ كەڭ دالانى قانىمەن قورعاپ قالۋعا ٶلشەۋسٸز ٷلەس قوسقان قابانباي, بٶگەنباي, بايان, ماماي باستاعان داڭقتى باتىرلاردىڭ ات تۇياعىنىڭ باسقان ٸزٸ قالعان كيەلٸ مەكەن ەكەنٸن دە بٸر سەت ەستەرٸڭٸزدەن شىعارماعاندارىڭىز ابزال شىعار. مەڭگٸ قارىزدارسىزدار!
سٶز سوڭىندا ايتارىم, ۇلى اباي قۇنانبايۇلى, شەكەرٸم قۇدايبەردٸۇلى, مۇحتار ومارحانۇلى قازاقستان مەملەكەتٸنٸڭ رۋحانيياتىنا ٶلشەۋسٸز ٷلەس قوسىپ ەلٸمٸزدٸ بارشا ەلەمگە تانىتقان تۇلعالار. سول ۇلىلاردىڭ كٸندٸك قانى تامعان سەمەي قالاسى سايقال ساياساتتىڭ قۇربانى ەمەس - وبلىس نەمەسە رەسپۋبليكالىق ستاتۋسىنا دا ەبدەن لايىق قالا دەپ سانايمىز!
«سەمەي دەسە - اباي, شەكەرٸم, مۇحتار دەپ قارايدى ادام...», ارلى بولايىق!
ەرلان شاياحمەتۇلى,
سەمەي قالاسى, 14.03.2021 جىل.
