— جاقىندا عانا دەپۋتات بولىپ سايلاندىڭىز. بٸر دەڭگەيدەن باسقا دەڭگەيگە اۋىسىپ جاتىرسىز. اينالاڭىزداعى ادامداردىڭ پسيحولوگيياسىندا قانداي دا بٸر ٶزگەرٸس بايقالا ما?
— ادامداردىڭ ماعان دەگەن قارىم-قاتىناسى بٸرٸنشٸ كٷننەن-اق ٶزگەردٸ دەۋگە بولادى. ٶكٸنٸشكە قاراي, سوڭعى جىلدارى قازاقستاندىقتاردىڭ, ونىڭ ٸشٸندە قازاقتاردىڭ مەنتالدى كٷيٸ دۇرىس بولمادى. بوداندىق سانا-سەزٸم دەۋگە بولمايتىن شىعار, بٸراق بٸز تەۋەلسٸز بولا المادىق, تٷبەگەيلٸ ٶزگەرمەدٸك. مەسەلەن, بٸز العاشقى كٷننەن باستاپ-اق دەپۋتات بولعان ادامنان بٸردەڭە كٷتەمٸز. دەل سولاي مەنٸڭ جاقىندارىم مەن تانىستارىم دا ماعان ٶز ٶتٸنٸشتەرٸ مەن تٸلەكتەرٸن جاۋدىردى. ولاردىڭ اراسىندا «دەپۋتاتتىق ساۋال دەگەن شوقپارىڭ بار عوي» دەيتٸندەر دە بولدى. مەنٸڭ جۇمىس جاساعانىما بٸر اي بولدى, وسى ارالىقتا جۇمىسقا ورنالاستىرۋ, مەملەكەتتٸك ورگانداردى جازالاۋ, سوت جٷيەسٸندە ەدٸلەتتٸلٸككە قول جەتكٸزۋ سيياقتى مەسەلەلەر بويىنشا ادامدار كٶپ جٷگٸنۋدە. قازٸر ادامداردىڭ سابىرلىلىق مەرزٸمٸ قاتتى قىسقارعان. سەبەبٸ بٸر ايدا نە ٸستەدٸڭٸز دەپ سۇرايتىندار كٶپ. سوندىقتان ساياساتتى ارمانداپ جٷرگەن جاستارعا ايتارىم, ساياساتتا كەز كەلگەن شەشٸمدٸ قابىلدايتىن ادام بولۋ وڭاي ەمەس. پوپۋليست بولۋ دا وڭاي ەمەس.
نەگٸزٸ قازاققا باتىر بولۋ عانا وڭاي. مەسەلەن, زەلەنسكييدٸڭ كەڭەسشٸسٸ ارەستوۆيچ ٶز سۇحباتىندا مىناداي بٸر قىزىقتى فاكت ايتقان بولاتىن.
ونىڭ ايتۋىنشا, ۋكراينالىقتاردىڭ پسيحولوگييالىق ورتاشا جاسى — 11-دە. 11 جاستاعى بالانى الداۋ, ارانداتۋ وڭاي.
ال بٸزدٸڭ قازاقتىڭ پسيحولوگييالىق جاسى ودان دا تٶمەن. ٶيتكەنٸ بٸز تەز الدانامىز.
— «جاڭا قازاقستان قۇرامىز» دەگەننەن كەيٸن كٶپ ۇزاماي الماتى قالاسىندا بۇرىنعى «نۇر وتان» پارتيياسىنىڭ ۇراندارىنا ۇقساس اكتسييا ٶتتٸ. سونى ەستٸپ, بٸلگەن حالىق «امانات» پارتيياسىندا ەشتەڭە ٶزگەرمەگەن عوي, جاڭا قازاقستاندا ەسكٸ ەدٸستٸ قولدانىپ جاتىر» دەپ پٸكٸر بٸلدٸرٸپ, بٸر سەنٸمسٸزدٸك پايدا بولعانىن اڭعارتتى. راسىندا دا پارتييا ناقتى ٸسپەن, ەرەكەتپەن, ەلگە پايداسى بار دٷنيەمەن كٶرٸنۋٸ كەرەك ەمەس پە ەدٸ, قالاي ويلايسىز?
— بٸرٸنشٸدەن, الماتىدا 7,5 مىڭ ادامدى جيناعان, ەكٸمدٸك ۇيىمداستىرعان كونتسەرت ٶتتٸ. ال عىلىم ورداسىنىڭ الدىندا بولعان ميتينگ «امانات» پارتيياسىنىڭ شاراسى ەدٸ. ٶكٸنٸشكە قاراي, كونتسەرتتٸ پارتييانىڭ شاراسى دەپ ويلادى. ال ميتينگكە 800-گە جۋىق ادام جينالدى. يە, ونى مويىنداۋ كەرەك, ٶزگەرۋ ٶتە قيىن. 30 جىلدا قالىپتاسقان, بٸر باعىتتا كەلە جاتقان ادامداردى, جالپى مەملەكەتتٸك اپپاراتتى بٸردەن ٶزگەرتۋ مٷمكٸن ەمەس. مەنٸڭشە, بۇل ينەرتسييا ەلٸ جالعاسادى. ادام 30 جىل ٷيرەنٸپ قالعان جاعدايدى بٸر كٷندە ٶزگەرتە المايدى, بۇل پروتسەسكە بٸرنەشە جىل كەرەك بولۋى مٷمكٸن. سوندىقتان بٸز جاڭا قازاقستاندى قۇرامىز دەسەك, تٷبەگەيلٸ ستاندارتتاردى ٶزگەرتۋدەن باستاۋىمىز قاجەت.
— سٸز جاڭا قازاقستاندى قالاي ەلەستەتەسٸز?
— شىن مەنٸندە, بۇل سۇراققا ناقتى, جٷيەلٸ جاۋاپ جوق. بۇل بٸزدٸڭ پرەزيدەنتٸمٸزدٸڭ ٷندەۋٸ دەپ تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك. مەسەلەن, مەملەكەت باسشىسى ٶز جولداۋىندا جاڭا ساياسي رەفورمالاردى جٷزەگە اسىرۋدى تاپسىردى. قازٸر ەلەۋمەتتٸك, ەكونوميكالىق رەفورمالار دا دايىندالىپ جاتىر. بۇل تەك قانا پرەزيدەنتتٸڭ بٸر بەينەسٸ, ارمانى بولماۋى كەرەك, بٸزدٸڭ حالقىمىزدىڭ ۇجىمداسىپ, توپتاسىپ بٸراۋىزدان شىققان كٶزقاراسى بولۋعا تيٸس. نەلٸكتەن بۇعان دەيٸن قابىلدانعان «مەڭگٸلٸك ەل», «قازاقستان—2050» اتتى تۇجىرىمدامالىق قۇجاتتاردى حالىق قابىلداي المادى? سەبەبٸ بۇل قۇجاتتار بەلگٸلٸ بٸر ورگانداردان, پارتييالاردان جينالعان ۇسىنىستار نەگٸزٸندە عانا جاسالعان.
ال پرەزيدەنتتٸڭ ٷندەۋٸن بٸز ەر ادامعا جەتكٸزۋٸمٸز كەرەك. بٸز بۇل ٷندەۋگە قاراپايىم ادامداردىڭ تٸلەك-ۇسىنىستارىن كٸرگٸزۋٸمٸز كەرەك.
مەسەلەن, مەن ٷشٸن «جاڭا قازاقستان» تۇجىرىمى قانشالىقتى ماڭىزدى? بٸرٸنشٸدەن, ول — اشىق, ساياسي تەپە-تەڭدٸكتٸ ساقتاعان, مىقتى ساياسي جٷيە. پرەزيدەنتٸمٸز بۇل باعىتتى الدىمەن ساياسي جٷيەدەن باستادى. ٶكٸنٸشكە قاراي, ەلٸمٸزدە بٷگٸنگە دەيٸن ساقتالعان سۋپەرپرەزيدەنتتٸك جٷيە تەپە-تەڭدٸكتٸ بۇزىپ كەلدٸ. سەبەبٸ بٷكٸل بيلٸك بٸر ادامنىڭ قولىندا بولدى. بۇل مودەلدٸڭ جامان جەرٸ مىقتى ازاماتتار ٶزدەرٸنٸڭ جەكە يدەيالارىن, كٶزقاراسىن ايتا المادى, وعان مٷمكٸندٸك بەرٸلمەدٸ.
مەسەلەن, مىقتى مەملەكەتتەر ينستيتۋتتار جاقسى دامىعان, ولار قالىپتاسقان سوت, ەكونوميكالىق جٷيەسٸمەن كٷشتٸ. ينستيتۋت — ويىن قاعيداتتارى, ەرەجەلەرٸ.
ال بٸزدە ەكونوميكالىق ,ەلەۋمەتتٸك, بٸلٸم سالاسىنداعى ەرەجەلەر بٸردەي ەمەس. سوندىقتان بٸزدٸڭ ەلدە الدىمەن وسى ەرەجەلەر ٶزگەرۋٸ كەرەك. مەنٸڭ ارمانىم — جاڭا قازاقستاندا سول ينستيتۋتتاردى قۇرۋ, قالىپتاستىرۋ, ولاردىڭ جۇمىسىن كٷشەيتۋ.
— سٸز قالاي ويلايسىز, مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەر, ەكٸمدٸك قىزمەتكەرلەرٸ پرەزيدەنتتٸڭ جولداۋىن تٷسٸنە الدى ما?
— يە, شىندىعىندا دا, بيىلعى جولداۋدى تٷسٸنبەي جٷرگەندەر كٶپ. نەگٸزٸندە, جولداۋ مەتٸنٸندە پرەزيدەنتتٸڭ پارتييادان شىقپايتىندىعى, مٷشەلٸلٸگٸن, تٶراعالىعىن ۋاقىتشا توقتاتاتىندىعى ايتىلعان. قازٸر دەپۋتاتتار سول زاڭداردى قابىلداۋىمىز كەرەك.
مەجٸلٸس ٶزٸنە تٷسكەن اۋىرتپاقشىلىقتى, جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ تٷسٸنەدٸ. مەسەلەن, قازٸر سپيكەرٸمٸز ەرلان قوشانوۆ مىقتى شەشٸمدەردٸ قابىلداپ, پرەزيدەنتٸمٸزدٸ قولداپ جاتىر. الداعى ۋاقىتتا مەجٸلٸستٸڭ جانىندا قوعامدىق پالاتا اشىلادى. ونىڭ قۇرامىنا مىقتى ساراپشىلار, قوعامدىق بەلسەندٸلەر كٸرەدٸ. قوعامدىق پالاتا نەگٸزٸندە زاڭداردىڭ تۇجىرىمداماسىن اشىق تٷردە تالقىلايتىن بولامىز. مىسالى, الداعى ۋاقىتتا پارلامەنتتٸڭ قابىرعاسىنا كەز كەلگەن ادام كەلٸپ, اشىق تٷردە پٸكٸرتالاس جاساۋى مٷمكٸن.
ەكٸنشٸدەن, «ساراپشى ساعاتى» سيياقتى پٸكٸرتالاس ۇيىمداستىرىپ, مىقتى ساراپشىلار دەپۋتاتتار الدىندا دەرٸس ٶتكٸزۋٸ دە مٷمكٸن. قىسقاشا ايتقاندا, بٸز قازٸرگٸ تاڭدا مەجٸلٸستە تالداۋ-زەرتتەۋ «بۇلشىقەتتەرٸن» ٶسٸرۋگە تىرىسىپ جاتىرمىز. سەبەبٸ قازٸر مەجٸلٸس كٶپ جاعدايدا بەيتاراپسىز باعا بەرە المايدى, بارلىق اقپارات بٸزگە ٷكٸمەتتەن كەلەدٸ. سوندىقتان الداعى التى اي-بٸر جىلدا مەجٸلٸستٸڭ كەلبەتٸ مٷلدە باسقاشا بولماق.
— الداعى 5-10 جىلدا قانداي ماماندىقتارعا سۇرانىس كٶپ بولادى, قانداي ماماندىقتاردىڭ جويىلىپ كەتۋٸ ىقتيمال?
— بٸز سوڭعى جىلدارى «جاڭا ماماندىقتار اتلاسى» جوباسىن جٷزەگە اسىرىپ جاتىرمىز. بۇل تۋرالى enbek.kz-atlas سايتىندا تولىق جازىلعان. سول جەردە ماماندىقتار جايلى زەرتتەۋدٸڭ قورىتىندىسىن دا الۋعا بولادى. مەسەلەن, مۇندا 463 ماماندىق تۋرالى زەرتتەۋلەر جازىلعان. ونىڭ ٸشٸندە 129-ى «ٶلٸپ جاتقان» ماماندىق بولسا, 95-ٸ — ٶزگەرٸپ جاتقان ماماندىق, ال 260-تان استامى — جاڭا ماماندىق.
مەن بەس ٷلكەن سالانى ايتا كەتكٸم كەلەدٸ. الدىڭعى ورىندا اقپاراتتىق تەحنولوگييالار سالاسى تۇر. مەسەلەن, ەلٸمٸزدە كەسٸبي ٸت ماماندار تاپشى. ەكٸنشٸ باعىت — كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك سالاسى. قازٸر ەلەمدە, ونىڭ ٸشٸندە ەلٸمٸزدە كيبەرقىلمىس بويىنشا دەرەكتەر كٶبەيٸپ وتىر. ٷشٸنشٸ باعىت — كوممۋنيكاتسييا. قازٸر اقپاراتتىڭ كٶلەمٸ كٶپ. سوندىقتان سەرۆيرلٸك ينفراقۇرىلىمعا ماماندار ٶتە قاجەت. سوندىقتان سەرۆيرلەردٸ جوسپارلايتىن, ولاردىڭ ارحيتەكتۋراسىن دۇرىس ورناتاتىن ماماندار بولاشاقتا ٷلكەن سۇرانىسقا يە بولماق.
ەكٸنشٸ ٷلكەن سالا — دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى. مەسەلەن, قازاقستاندا ەپيدەميولوگييا, ۆيرۋسولوگييا, ميكروبيولوگييا, گەنەتيكا سالالارىندا ماماندار ٶتە از. بٸز پاندەمييا كەزٸندە مۇنى تٷسٸندٸك.
ٷشٸنشٸ ورىندا تۇرعان سالا — بٸلٸم سالاسى. مىسالى, بىلتىر ەلٸمٸزدە 423 مىڭنان استام بالا دٷنيەگە كەلگەن. مۇنداي رەكورد كەڭەس زامانى كەزٸندە بولعان, ناقتىراق ايتساق, 1987 جىلى 417 مىڭ بالا ٶمٸرگە كەلگەن. پرەزيدەنتٸمٸز بۇعان دەيٸن ەلٸمٸزدە بٸر مىڭ مەكتەپ سالۋ كەرەكتٸگٸن تاپسىرعان بولاتىن. قازٸرگٸ تاڭدا قازاقستانعا مىڭ مەكتەپ تە جەتپەيدٸ. سەبەبٸ بٸر اۋىسىمدى مەكتەپتەرمەن قامتۋ ٷشٸن كەمٸندە 3,5 مىڭ جاڭا مەكتەپ سالۋىمىز كەرەك. سول مىڭ مەكتەپتٸ ماماندارمەن قامتۋ ٷشٸن 100 مىڭ مۇعالٸم قاجەت. ەڭ قۋانىشتىسى, قازٸر ۇستازداردىڭ مەرتەبەسٸ ارتىپ, جالاقىسى ارتتى.
تٶرتٸنشٸ سالا — كٶلٸك-لوگيستيكا سالاسى. قازٸر كەز كەلگەن تاۋاردى تۇتىنۋشىعا جەتكٸزۋ ٷشٸن جاڭا تەحنولوگييا قاجەت. مٸنە, وسى تۇرعىدا ماماندار بٸزدە تاپشى.
بەسٸنشٸ سالا — اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى. بۇل سالا الداعى بەس جىلدىقتا ەڭ ماڭىزدى سالاعا اينالۋى مٷمكٸن. سەبەبٸ قازٸر ەلٸمٸزدە گەنەتيكتەر, مال دەرٸگەرلەرٸ, اگرونومدار جەتٸسپەيدٸ. الدا قيىن كەزەڭ كەلە جاتىر, تٸپتٸ اشارشىلىق بولۋى مٷمكٸن. سوندىقتان بٷگٸننەن باستاپ بۇل سالانى دامىتۋدى قولعا الۋىمىز كەرەك.
بٷگٸنگە دەيٸن رەسەي مەن ۋكراينا دٷنيە جٷزٸنٸڭ 30 پايىزىن ماي, ۇن, بيداي سيياقتى ٶنٸمدەرمەن قامتىپ كەلدٸ. ەندٸ بيىل ۋكراينادا دۇرىس ەگٸن بولمايدى, سونىڭ كەسٸرٸنەن بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە دە قيىندىقتار بولۋى مٷمكٸن.
جالپى الداعى بەس-ون جىلدىقتا سٸز وسى ماماندىقتاردى مەڭگەرٸپ, وقىساڭىز, بولاشاعىڭىزعا سەنٸممەن قاراي الاسىز.
— ەلەمدە دامىعان مەملەكەتتٸڭ قاي-قايسىسىن الساق تا عىلىمعا ەرەكشە كٶڭٸل بٶلەدٸ. ال قازاقستاندا عىلىم سالاسى قارىشتاپ دامي الماي كەلەدٸ. عالىمداردىڭ ستاتۋسى جوق, جالاقىسى از. جاڭا قازاقستاندا عىلىم سالاسىندا قانداي وڭ ٶزگەرٸستەر بولادى?
— «جاڭا قازاقستان» عىلىمي قازاقستان بولۋى كەرەك. عىلىمدى باعالاماعان, تٷسٸنە الماعان كەزدە بٸز قازٸرگٸ جاعدايعا جەتەمٸز. مەسەلەن, بٸزدٸڭ باسشىلار قيىن جاعدايدا, سەبەبٸ بٸزدە ستسەناريستيكا جوق, بٸر شەشٸم قابىلداۋ ٷشٸن ونىڭ سالدارى, قاۋٸپ-قاتەرٸ قانداي بولاتىنىن بٸلمەيمٸز. قازٸر بٸزدە شەشٸمدٸ شەشۋ ٷشٸن جوسپارلاي بٸلۋ قابٸلەتٸمٸز بٸرنەشە ايمەن, ەرٸ دەگەندە بٸر جىلمەن عانا شەكتەلەدٸ. سوندىقتان عىلىمعا دەن قويۋىمىز كەرەك. ال دامىعان ەلدەر 20, 30, 50 جىلدىق ستراگەتييامەن ٶمٸر سٷرەدٸ.
سوڭعى 3-4 جىلدا مەن «فورسايت» اتالاتىن بولجام جاسايتىن عىلىمنىڭ بٸر تٷرٸمەن اينالىسىپ جٷرمٸن. دامىعان ەلدەر «فورسايتتى» كەڭٸنەن قولدانادى. وسىنداي بولجامدار, ساراپتامالار بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە دە جٷزەگە اسىرىلسا ەكەن دەيمٸن. جالپى بٸز عىلىمدى قولدانبالى-پراكتيكالىق تۇرعىدا دامىتۋىمىز كەرەك. اكادەمييا جۇمىسىن جانداندىرىپ, عالىمداردىڭ مەرتەبەسٸن كٶتەرۋٸمٸز كەرەك.
— سۇحباتىڭىزعا راقمەت!
https://youtu.be/EDBkTA9X-us?list=TLGG3EhP9ghxjSIyNTA0MjAyMg
