— Jaqynda ǵana depýtat bolyp sailandyńyz. Bir deńgeiden basqa deńgeige aýysyp jatyrsyz. Ainalańyzdaǵy adamdardyń psihologiiasynda qandai da bir ózgeris baiqala ma?
— Adamdardyń maǵan degen qarym-qatynasy birinshi kúnnen-aq ózgerdi deýge bolady. Ókinishke qarai, sońǵy jyldary qazaqstandyqtardyń, onyń ishinde qazaqtardyń mentaldy kúii durys bolmady. Bodandyq sana-sezim deýge bolmaityn shyǵar, biraq biz táýelsiz bola almadyq, túbegeili ózgermedik. Máselen, biz alǵashqy kúnnen bastap-aq depýtat bolǵan adamnan birdeńe kútemiz. Dál solai meniń jaqyndarym men tanystarym da maǵan óz ótinishteri men tilekterin jaýdyrdy. Olardyń arasynda «Depýtattyq saýal degen shoqparyń bar ǵoi» deitinder de boldy. Meniń jumys jasaǵanyma bir ai boldy, osy aralyqta jumysqa ornalastyrý, memlekettik organdardy jazalaý, sot júiesinde ádilettilikke qol jetkizý siiaqty máseleler boiynsha adamdar kóp júginýde. Qazir adamdardyń sabyrlylyq merzimi qatty qysqarǵan. Sebebi bir aida ne istedińiz dep suraityndar kóp. Sondyqtan saiasatty armandap júrgen jastarǵa aitarym, saiasatta kez kelgen sheshimdi qabyldaityn adam bolý ońai emes. Popýlist bolý da ońai emes.
Negizi qazaqqa batyr bolý ǵana ońai. Máselen, Zelenskiidiń keńesshisi Arestovich óz suhbatynda mynadai bir qyzyqty fakt aitqan bolatyn.
Onyń aitýynsha, ýkrainalyqtardyń psihologiialyq ortasha jasy — 11-de. 11 jastaǵy balany aldaý, arandatý ońai.
Al bizdiń qazaqtyń psihologiialyq jasy odan da tómen. Óitkeni biz tez aldanamyz.
— «Jańa Qazaqstan quramyz» degennen keiin kóp uzamai Almaty qalasynda burynǵy «Nur Otan» partiiasynyń urandaryna uqsas aktsiia ótti. Sony estip, bilgen halyq «Amanat» partiiasynda eshteńe ózgermegen ǵoi, Jańa Qazaqstanda eski ádisti qoldanyp jatyr» dep pikir bildirip, bir senimsizdik paida bolǵanyn ańǵartty. Rasynda da partiia naqty ispen, áreketpen, elge paidasy bar dúniemen kórinýi kerek emes pe edi, qalai oilaisyz?
— Birinshiden, Almatyda 7,5 myń adamdy jinaǵan, ákimdik uiymdastyrǵan kontsert ótti. Al ǵylym ordasynyń aldynda bolǵan miting «Amanat» partiiasynyń sharasy edi. Ókinishke qarai, kontsertti partiianyń sharasy dep oilady. Al mitingke 800-ge jýyq adam jinaldy. Iá, ony moiyndaý kerek, ózgerý óte qiyn. 30 jylda qalyptasqan, bir baǵytta kele jatqan adamdardy, jalpy memlekettik apparatty birden ózgertý múmkin emes. Menińshe, bul inertsiia áli jalǵasady. Adam 30 jyl úirenip qalǵan jaǵdaidy bir kúnde ózgerte almaidy, bul protseske birneshe jyl kerek bolýy múmkin. Sondyqtan biz Jańa Qazaqstandy quramyz desek, túbegeili standarttardy ózgertýden bastaýymyz qajet.
— Siz Jańa Qazaqstandy qalai elestetesiz?
— Shyn máninde, bul suraqqa naqty, júieli jaýap joq. Bul bizdiń Prezidentimizdiń úndeýi dep túsinýimiz kerek. Máselen, Memleket basshysy óz Joldaýynda jańa saiasi reformalardy júzege asyrýdy tapsyrdy. Qazir áleýmettik, ekonomikalyq reformalar da daiyndalyp jatyr. Bul tek qana Prezidenttiń bir beinesi, armany bolmaýy kerek, bizdiń halqymyzdyń ujymdasyp, toptasyp biraýyzdan shyqqan kózqarasy bolýǵa tiis. Nelikten buǵan deiin qabyldanǵan «Máńgilik el», «Qazaqstan—2050» atty tujyrymdamalyq qujattardy halyq qabyldai almady? Sebebi bul qujattar belgili bir organdardan, partiialardan jinalǵan usynystar negizinde ǵana jasalǵan.
Al Prezidenttiń úndeýin biz ár adamǵa jetkizýimiz kerek. Biz bul úndeýge qarapaiym adamdardyń tilek-usynystaryn kirgizýimiz kerek.
Máselen, men úshin «Jańa Qazaqstan» tujyrymy qanshalyqty mańyzdy? Birinshiden, ol — ashyq, saiasi tepe-teńdikti saqtaǵan, myqty saiasi júie. Prezidentimiz bul baǵytty aldymen saiasi júieden bastady. Ókinishke qarai, elimizde búginge deiin saqtalǵan sýperprezidenttik júie tepe-teńdikti buzyp keldi. Sebebi búkil bilik bir adamnyń qolynda boldy. Bul modeldiń jaman jeri myqty azamattar ózderiniń jeke ideialaryn, kózqarasyn aita almady, oǵan múmkindik berilmedi.
Máselen, myqty memleketter institýttar jaqsy damyǵan, olar qalyptasqan sot, ekonomikalyq júiesimen kúshti. Institýt — oiyn qaǵidattary, erejeleri.
Al bizde ekonomikalyq ,áleýmettik, bilim salasyndaǵy erejeler birdei emes. Sondyqtan bizdiń elde aldymen osy erejeler ózgerýi kerek. Meniń armanym — Jańa Qazaqstanda sol institýttardy qurý, qalyptastyrý, olardyń jumysyn kúsheitý.
— Siz qalai oilaisyz, memlekettik qyzmetshiler, ákimdik qyzmetkerleri Prezidenttiń Joldaýyn túsine aldy ma?
— Iá, shyndyǵynda da, biylǵy Joldaýdy túsinbei júrgender kóp. Negizinde, Joldaý mátininde Prezidenttiń partiiadan shyqpaityndyǵy, músheliligin, tóraǵalyǵyn ýaqytsha toqtatatyndyǵy aitylǵan. Qazir depýtattar sol zańdardy qabyldaýymyz kerek.
Májilis ózine túsken aýyrtpaqshylyqty, jaýapkershilikti túsinedi. Máselen, qazir spikerimiz Erlan Qoshanov myqty sheshimderdi qabyldap, Prezidentimizdi qoldap jatyr. Aldaǵy ýaqytta Májilistiń janynda qoǵamdyq palata ashylady. Onyń quramyna myqty sarapshylar, qoǵamdyq belsendiler kiredi. Qoǵamdyq palata negizinde zańdardyń tujyrymdamasyn ashyq túrde talqylaityn bolamyz. Mysaly, aldaǵy ýaqytta Parlamenttiń qabyrǵasyna kez kelgen adam kelip, ashyq túrde pikirtalas jasaýy múmkin.
Ekinshiden, «Sarapshy saǵaty» siiaqty pikirtalas uiymdastyryp, myqty sarapshylar depýtattar aldynda dáris ótkizýi de múmkin. Qysqasha aitqanda, biz qazirgi tańda Májiliste taldaý-zertteý «bulshyqetterin» ósirýge tyrysyp jatyrmyz. Sebebi qazir Májilis kóp jaǵdaida beitarapsyz baǵa bere almaidy, barlyq aqparat bizge Úkimetten keledi. Sondyqtan aldaǵy alty ai-bir jylda Májilistiń kelbeti múlde basqasha bolmaq.
— Aldaǵy 5-10 jylda qandai mamandyqtarǵa suranys kóp bolady, qandai mamandyqtardyń joiylyp ketýi yqtimal?
— Biz sońǵy jyldary «Jańa mamandyqtar atlasy» jobasyn júzege asyryp jatyrmyz. Bul týraly enbek.kz-atlas saitynda tolyq jazylǵan. Sol jerde mamandyqtar jaily zertteýdiń qorytyndysyn da alýǵa bolady. Máselen, munda 463 mamandyq týraly zertteýler jazylǵan. Onyń ishinde 129-y «ólip jatqan» mamandyq bolsa, 95-i — ózgerip jatqan mamandyq, al 260-tan astamy — jańa mamandyq.
Men bes úlken salany aita ketkim keledi. Aldyńǵy orynda aqparattyq tehnologiialar salasy tur. Máselen, elimizde kásibi IT mamandar tapshy. Ekinshi baǵyt — kiberqaýipsizdik salasy. Qazir álemde, onyń ishinde elimizde kiberqylmys boiynsha derekter kóbeiip otyr. Úshinshi baǵyt — kommýnikatsiia. Qazir aqparattyń kólemi kóp. Sondyqtan servirlik infraqurylymǵa mamandar óte qajet. Sondyqtan servirlerdi josparlaityn, olardyń arhitektýrasyn durys ornatatyn mamandar bolashaqta úlken suranysqa ie bolmaq.
Ekinshi úlken sala — densaýlyq saqtaý salasy. Máselen, Qazaqstanda epidemiologiia, virýsologiia, mikrobiologiia, genetika salalarynda mamandar óte az. Biz pandemiia kezinde muny túsindik.
Úshinshi orynda turǵan sala — bilim salasy. Mysaly, byltyr elimizde 423 myńnan astam bala dúniege kelgen. Mundai rekord keńes zamany kezinde bolǵan, naqtyraq aitsaq, 1987 jyly 417 myń bala ómirge kelgen. Prezidentimiz buǵan deiin elimizde bir myń mektep salý kerektigin tapsyrǵan bolatyn. Qazirgi tańda Qazaqstanǵa myń mektep te jetpeidi. Sebebi bir aýysymdy mekteptermen qamtý úshin keminde 3,5 myń jańa mektep salýymyz kerek. Sol myń mektepti mamandarmen qamtý úshin 100 myń muǵalim qajet. Eń qýanyshtysy, qazir ustazdardyń mártebesi artyp, jalaqysy artty.
Tórtinshi sala — kólik-logistika salasy. Qazir kez kelgen taýardy tutynýshyǵa jetkizý úshin jańa tehnologiia qajet. Mine, osy turǵyda mamandar bizde tapshy.
Besinshi sala — aýyl sharýashylyǵy salasy. Bul sala aldaǵy bes jyldyqta eń mańyzdy salaǵa ainalýy múmkin. Sebebi qazir elimizde genetikter, mal dárigerleri, agronomdar jetispeidi. Alda qiyn kezeń kele jatyr, tipti asharshylyq bolýy múmkin. Sondyqtan búginnen bastap bul salany damytýdy qolǵa alýymyz kerek.
Búginge deiin Resei men Ýkraina dúnie júziniń 30 paiyzyn mai, un, bidai siiaqty ónimdermen qamtyp keldi. Endi biyl Ýkrainada durys egin bolmaidy, sonyń kesirinen bizdiń elimizde de qiyndyqtar bolýy múmkin.
Jalpy aldaǵy bes-on jyldyqta siz osy mamandyqtardy meńgerip, oqysańyz, bolashaǵyńyzǵa senimmen qarai alasyz.
— Álemde damyǵan memlekettiń qai-qaisysyn alsaq ta ǵylymǵa erekshe kóńil bóledi. Al Qazaqstanda ǵylym salasy qaryshtap dami almai keledi. Ǵalymdardyń statýsy joq, jalaqysy az. Jańa Qazaqstanda ǵylym salasynda qandai oń ózgerister bolady?
— «Jańa Qazaqstan» ǵylymi Qazaqstan bolýy kerek. Ǵylymdy baǵalamaǵan, túsine almaǵan kezde biz qazirgi jaǵdaiǵa jetemiz. Máselen, bizdiń basshylar qiyn jaǵdaida, sebebi bizde stsenaristika joq, bir sheshim qabyldaý úshin onyń saldary, qaýip-qateri qandai bolatynyn bilmeimiz. Qazir bizde sheshimdi sheshý úshin josparlai bilý qabiletimiz birneshe aimen, ári degende bir jylmen ǵana shekteledi. Sondyqtan ǵylymǵa den qoiýymyz kerek. Al damyǵan elder 20, 30, 50 jyldyq stragetiiamen ómir súredi.
Sońǵy 3-4 jylda men «forsait» atalatyn boljam jasaityn ǵylymnyń bir túrimen ainalysyp júrmin. Damyǵan elder «forsaitty» keńinen qoldanady. Osyndai boljamdar, saraptamalar bizdiń elimizde de júzege asyrylsa eken deimin. Jalpy biz ǵylymdy qoldanbaly-praktikalyq turǵyda damytýymyz kerek. Akademiia jumysyn jandandyryp, ǵalymdardyń mártebesin kóterýimiz kerek.
— Suhbatyńyzǵa raqmet!
https://youtu.be/EDBkTA9X-us?list=TLGG3EhP9ghxjSIyNTA0MjAyMg
