بٸرقاتار شەتەلدٸك باسىلىم 2003 جىلى ەلٸمٸزدٸڭ ساياسي قايراتكەرٸ التىنبەك سەرسەنبايۇلى پۋتيننٸڭ قازاقستانعا باعىتتالعان ٷلكەن جوسپارىنا توسقاۋىل قويعانىن جازىپ جاتىر. اقپاراتتارعا سٷيەنسەك, وقيعا رەسەي مەن قازاقستاننىڭ بٸرٸنشٸ ٶڭٸرارالىق ىنتىماقتاستىق فورۋمىندا ٶربٸگەن كٶرٸنەدٸ. مەن-جايدىڭ انىق-قانىعىن بٸلۋ ٷشٸن Dalanews.kz اگەنتتٸگٸ ساياسي مەسەلەگە شولۋ جاساپ كٶردٸ.
الدىمەن وقيعانىڭ نەدەن جەنە قالاي باستالعانىنا توقتالىپ ٶتەيٸك. 1991 جىلى كسرو ىدىراعاننان كەيٸن رەسەي باسشىلىعى ورتالىق ازيياداعى بەس ەلدٸڭ ەگەمەندٸگٸ مەن اۋماقتىق تۇتاستىعىن مويىندادى. مەملەكەتتەردٸڭ ەرقايسىسى تەۋەلسٸزدٸگٸن العانعا دەيٸن كەڭەستٸك سوتسياليستٸك رەسپۋبليكاسى مەرتەبەسٸن تولىققاندى يەلەنگەن بولاتىن. دەسە دە ٶزگەرٸستەرگە قاراماستان, مەسكەۋ ولارعا بودان مەملەكەت رەتٸندە قاراۋىن جالعاستىرا بەردٸ. بۇل پرەزيدەنت ۆلاديمير پۋتيننٸڭ ساياسي ەرەكەتتەرٸنەن ايقىن كٶرٸنٸس تاپتى.
ەسٸرەسە, رەسەيدٸڭ قازاقستانعا قۇرعان جوسپارى اۋقىمدى بولدى. ٶيتكەنٸ ول ورتالىق ازييانىڭ قالعان بٶلٸگٸن جاۋلاپ الۋ ٷشٸن ەلٸمٸزدٸ قاجەتتٸ نىسان رەتٸندە پايدالانعىسى كەلدٸ.
كەڭەس وداعى كەزٸندە ەلەمنٸڭ ساياسي كارتاسىندا “ورتالىق ازييا” ايماعى بولعان جوق. سەبەبٸ مەسكەۋ بۇل ايماقتى ٷنەمٸ “ورتا ازييا جەنە قازاقستان” دەپ اتاپ كەلدٸ. وسىلايشا تەرمين بٸرتۇتاس كەڭەس مەملەكەتٸنٸڭ وڭتٷستٸك شەكاراسى شەڭبەرٸندە قولدانىلدى. كسرو ساياسي ارەنادان جويىلعاننان كەيٸن, رەسەيدٸڭ مەملەكەت جەنە ساياسي قايراتكەرلەرٸ قازاقستاندى ٶزدەرٸنە باعىنىشتى مەملەكەت رەتٸندە كٶرسەتۋدٸ ناسيحاتتاي باستادى.
وسى ۇستانىم ارقىلى رەسەيلٸك ساياسي ەليتا ورتالىق ازييا رەسپۋبليكاسىن بەلارۋس جەنە ۋكراينامەن بٸرگە مەسكەۋدٸڭ باقىلاۋىنا قايتارۋدى كٶزدەدٸ.
2003 جىلدىڭ اقپانىندا كرەمل وسى تۇجىرىمدامانى ەنگٸزۋ ماقساتىندا بەلارۋس, ۋكراينا, قازاقستان جەنە رەسەيدەن قۇرالعان بٸرتۇتاس ەكونوميكالىق كەڭٸستٸك قۇرۋ تۋرالى كەلٸسٸم جاسايدى. دەل وسى ماقساتتا 2014 جىلدىڭ مامىرىندا ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق وداق تا (ەاەو) قۇرىلادى. باستاپقىدا رەسەي ٷشٸن بٸرتۇتاس كەڭٸستٸكتٸ قۇرۋ يدەياسى ماڭىزدى باستاما بولىپ كٶرٸنەدٸ. ٶيتكەنٸ ول تمد-نىڭ تٶرت ٸرٸ ەكونوميكاسىن بٸرٸكتٸرٸپ, قازاقستان مەن قالعان ەلدەردٸڭ سىرتقى شەكاراسىن رەسەيگە باعىندىرۋدى كٶزدەدٸ.
التىنبەكتٸڭ پۋتين جوسپارىنا قارسىلىق تانىتۋى
يە, بۇل شىندىققا جاناسادى. سەبەبٸ 2003 جىلى رەسەي فەدەراتسيياسى مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى اراسىندا “رەسەي مەن قازاقستاننىڭ سىرتقى شەكارالارىن بٸرلەسٸپ قورعاۋ” تۋرالى ەلەۋلٸ كەلٸسسٶز تالقىلاندى. بۇل قۇجاتقا پۋتين مەن نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن ٶتەتٸن I ٶڭٸرارالىق ىنتىماقتاستىق فورۋمدا قول قويىلۋى كەرەك بولعان. دەگەنمەن پۋتيننٸڭ جوسپارى جٷزەگە اسپادى. سەبەبٸ قازاق شەنەۋنٸكتەرٸ قۇجاتقا قول قويۋعا قارسىلىق تانىتقان. سونىڭ بٸرٸ ساياسي قايراتكەر التىنبەك سەرسەنباەۆ ەكەنٸ ايتىلادى.
بۇل مەسەلەنٸڭ قالاي ٶربٸگەنٸن 2002-2003 جىلدار ارالىعىندا قازاقستاننىڭ مەسكەۋدەگٸ ەلشٸسٸ بولعان جەنە 2006 جىلى 43 جاسىندا قازا تاپقان ساياسي قايراتكەر التىنبەك سەرسەنباەۆ باق ٶكٸلدەرٸنٸڭ بٸرٸنە بايانداپ بەرەدٸ. ەڭگٸمە 2005 جىلدىڭ قازان ايىندا ونىڭ سول كەزدە ٷش اداممەن بٸرلەسٸپ باسقارعان پارتييانىڭ شتاب-پەتەرٸندە بولعان.
جۋرناليستٸڭ ايتۋىنشا, ٶڭٸرارالىق ىنتىماقتاستىق فورۋم 2003 جىلى 15 سەۋٸردە ٶتكٸزٸلەدٸ دەپ جوسپارلانعان.الايدا سەرسەنباەۆ ومبىعا الدىن الا بارادى. ٸس-شارا بارىسىندا ول قازاقستان رەسپۋبليكاسى سىرتقى ٸستەر مينيسترٸنٸڭ ورىنباسارى, تمد ٸستەرٸ جەنە ٶڭٸرلٸك ىنتىماقتاستىق جٶنٸندەگٸ كوميتەت تٶراعاسى نۇرلان ونجانوۆپەن كەزدەسەدٸ. وسى سەتتٸ پايدالانا وتىرىپ, التىنبەك سەرسەنباەۆ فورۋم بارىسىندا قول قويىلۋى تيٸس كەلٸسٸم جوبالارىن كٶرسەتۋدٸ ٶتٸنەدٸ.
باسىندا نۇرلان ونجانوۆ ەلشٸنٸڭ ٶتٸنٸشٸن ورىنداعىسى كەلمەگەن. بٸراق كەيٸن كٶرسەتۋگە كەلٸسٸمٸن بەرەدٸ. وسىلايشا, التىنبەك سەرسەنباەۆ رەسەي فەدەراتسيياسى مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى اراسىندا "قازاقستاننىڭ سىرتقى شەكاراسىن بٸرلەسٸپ قورعاۋ تۋرالى" كەلٸسٸممەن تانىسىپ شىعادى.
“سوسىن نە ٸستەگەنٸم ماڭىزدى ەمەس. ەڭ باستىسى, بۇل كەلٸسٸمگە قول قويىلمادى”, - دەگەن ەكەن التىنبەك سەرسەنباەۆ.
مەسكەۋگە قايتار جولدا ساياسي قايراتكەر گەرمان گرەفپەن بٸرگە ۇشادى.
“ول پۋتيننٸڭ شارا سوڭىندا نەگە سونشا رەنجٸگەنٸن سۇرادى. مەن بٸلمەيتٸنٸمدٸ ايتتىم”, - دەپ ساياساتكەر سٶزٸن قىسقا قايىرعان كٶرٸنەدٸ.
كەزدەسۋدە اۆتور بۇل اقپاراتتى بٶلٸسۋگە بولاتىنىن ياكي بولمايتىنىن سۇرايدى. ٶز كەزەگٸندە ول كەيٸنٸرەك جارييالاۋعا بولاتىنىن جەتكٸزەدٸ.
سودان بەرٸ بٸراز ۋاقىت ٶتتٸ. بٸراق رەسەيدٸ ورتالىق ازييا مەسەلەسٸ ەلٸ دە الاڭداتىپ وتىر. وسى تۇستا مەسەلەنٸ شەشۋدٸڭ ەرتٷرلٸ نۇسقاسى تالقىلانىپ جاتىر. مەسەلەن, ٶزبەكستان, تەجٸكستان, قىرعىزستان, تٷركٸمەنستان ازاماتتارىنا عانا ەمەس, قازاقستاندىقتارعا دا رەسەي فەدەراتسيياسىمەن ۆيزالىق رەجيم ەنگٸزۋ تۋرالى ۇسىنىس قاراستىرىلىپ جاتىر.
2017 جىلى 15 سەۋٸردە الەكسەي ناۆالنىي “كوممەرسانت.رۋ” اگەنتتٸگٸنە بەرگەن سۇحباتىندا وسى مەسەلەگە بايلانىستى پٸكٸر بٸلدٸرگەن بولاتىن.
“چەليابٸ وبلىسى قازاقستانمەن شەكارالاس. سٸز ەلٸ دە ورتالىق ازييا ەلدەرٸمەن ۆيزالىق رەجيم ەنگٸزۋ قاجەت دەپ ويلايسىز با?", "يە, بۇل باعدارلامامنىڭ ماڭىزدى تارماعى. مويىندايمىن, قازاقستاندا كٶشٸ-قون مەسەلەسٸندە ٷلكەن مەسەلە جوق – ونداعى ٶمٸر سٷرۋ دەڭگەيٸ ايتارلىقتاي جوعارى. قازاقتار ايىنا 5 مىڭ رۋبل تابامىز دەپ رەسەيگە قاشىپ جاتقان جوق. بٸراق بۇل - ترانزيتتٸك ەل. مەن ۆيزالىق رەجيم مەسەلەسٸندە قورلايتىنداي دٷنيەنٸ كٶرٸپ تۇرعانىم جوق. مىسالى, ەۋروپا مەن بٸزدٸڭ ارامىزدا دا ۆيزالىق رەجيم بار. كٶشٸ-قون ساياساتى ەلٸ دە حاوستا, ەشكٸم ميگرانتتاردىڭ ناقتى سانى تۋرالى انىقتاما بەرە المايدى. بٸز كەرٸسٸنشە رەسەي مەن ەۋروپا اراسىنداعى ۆيزاسىز رەجيم يدەياسىن ويلاستىرۋىمىز قاجەت. بۇل دۇرىس جەنە قيسىندى, ٶيتكەنٸ رەسەي - ەۋروپالىق ەل”, - دەگەن بولاتىن ناۆالنىي.
مٸنە, الەكسەي ناۆالنىيدىڭ 7 جىل بۇرىن كٶتەرگەن "ۆيزالىق رەجيم" مەسەلەسٸ ەلٸ دە ٶزەكتٸ. سەبەبٸ قازاقستان رەسەي باسقاراتىن ەاەو-نىڭ تولىققاندى مٷشەسٸ. ونىڭ قۇرامىنا بەلارۋس, ارمەنييا جەنە قىرعىزستان دا كٸرەدٸ.
وسى تۇستا كروكۋس سيتي حوللدا بولعان سوڭعى وقيعالاردى ەسكەرسەك, پۋتين ناۆالنىيدىڭ ۇسىنىسىن الداعى ۋاقىتتا قاراستىرۋى مٷمكٸن.
