تاياۋ شىعىستا قول جەتكٸزٸلگەن اتىستى توقتاتۋ تۋرالى كەلٸسٸم — سوڭعى جىلدارداعى ەڭ ماڭىزدى گەوساياسي وقيعالاردىڭ بٸرٸ. ايماقتاعى شيەلەنٸستٸڭ بەسەڭدەۋٸ تەك سوعىسۋشى تاراپتار ٷشٸن عانا ەمەس, بٷكٸل ەلەم ٷشٸن ٷلكەن مەنگە يە. ەسٸرەسە, ەلەمدٸك ەنەرگەتيكا نارىعى مەن ساۋدا لوگيستيكاسى تۇرعىسىنان بۇل كەلٸسٸمنٸڭ سالماعى ەرەكشە. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ورمۋز بۇعازى ارقىلى ٶتەتٸن مۇناي مەن گاز تاسىمالىنىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ جاھاندىق ەكونوميكانىڭ تۇراقتىلىعىنا تٸكەلەي ەسەر ەتەدٸ, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
قازاقستان دا بۇل ٷدەرٸستەردەن تىس ەمەس. ەل ەكونوميكاسى ەكسپورتتىق باعىتقا, ەسٸرەسە مۇناي-گاز سەكتورىنا تەۋەلدٸ بولعاندىقتان, ايماقتاعى كەز كەلگەن تۇراقسىزدىق نەمەسە كەرٸسٸنشە, تۇراقتانۋ ٷردٸسٸ ٸشكٸ نارىققا دا ىقپال ەتەدٸ. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بٸتٸمگە وڭ باعا بەرٸپ, ونىڭ جاھاندىق قاۋٸپسٸزدٸك پەن ەكونوميكالىق ٶسٸم ٷشٸن ماڭىزىن ەرەكشە اتاپ ٶتتٸ. بۇل ۇستانىم قازاقستاننىڭ دەستٷرلٸ بەيبٸتسٷيگٸش سىرتقى ساياساتىنا تولىق سەيكەس كەلەدٸ.
سوڭعى جىلدارى قازاقستان ٶزٸن تەك ٶڭٸرلٸك ويىنشى عانا ەمەس, حالىقارالىق دەڭگەيدەگٸ جاۋاپتى سەرٸكتەس رەتٸندە كٶرسەتۋگە ۇمتىلىپ كەلەدٸ. بۇعان دەيٸن ەل سيرييا مەسەلەسٸ بويىنشا استانا پروتسەسٸ اياسىندا كەلٸسسٶز الاڭىن ۇسىنىپ, قاقتىعىسۋشى تاراپتاردى ديالوگقا شاقىرعان بولاتىن. بٷگٸندە دە قازاقستان تاياۋ شىعىستاعى تۇراقتىلىقتى قولداي وتىرىپ, جانجالداردى ديپلوماتييالىق جولمەن شەشۋ يدەياسىن العا تارتىپ كەلەدٸ.
ساياساتتانۋشى شاريپ يشمۇحامەدوۆتىڭ پٸكٸرٸنشە, قازٸرگٸ بٸتٸم — تەك ۋاقىتشا تىنىشتىق ەمەس, سونىمەن قاتار جاڭا ەكونوميكالىق جەنە ساياسي مٷمكٸندٸكتەرگە جول اشاتىن ماڭىزدى كەزەڭ. الايدا ول ايماقتاعى جاعداي ەلٸ دە نەزٸك ەكەنٸن, سوندىقتان تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ٷشٸن حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ ٷيلەسٸمدٸ ەرەكەتٸ قاجەت ەكەنٸن اتاپ ٶتەدٸ.
– تاياۋ شىعىستاعى اتىستى توقتاتۋ تۋرالى كەلٸسٸمدٸ جەنە ونىڭ ماڭىزىن قالاي باعالايسىز?
– مەن تاياۋ شىعىستاعى قاقتىعىستى بەيبٸت جولمەن رەتتەۋ تۋرالى قول جەتكٸزٸلگەن كەلٸسٸمدٸ جوعارى باعالايمىن. ونىڭ ماڭىزى ٶتە زور, سەبەبٸ ول تەك قاقتىعىسقا قاتىسۋشى ەلدەر ٷشٸن عانا ەمەس, ايماقپەن تىعىز بايلانىسى بار جەنە ەلەمدٸك ساۋداعا تەۋەلدٸ مەملەكەتتەر ٷشٸن دە ماڭىزدى. ەلەمدٸك ساۋدا تٸكەلەي ورمۋز بۇعازى مەن تاياۋ شىعىستاعى جاعدايعا بايلانىستى, ەسٸرەسە ەنەرگەتيكا, ساۋدا جەنە قىزمەت كٶرسەتۋ سالالارىندا.
– پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بٸتٸمدٸ قولداپ, ونىڭ جاھاندىق تۇراقتىلىق ٷشٸن ماڭىزىن اتاپ ٶتتٸ. مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇل ۇستانىمىن قالاي باعالايسىز?
– مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇستانىمى دۇرىس, ۋاقتىلى جەنە قاجەت دەپ ەسەپتەيمٸن. قازاقستان ەسكەري قاقتىعىسقا تٸكەلەي قاتىسپاسا دا, تاياۋ شىعىستاعى ەكونوميكالىق, ساۋدا جەنە گۋمانيتارلىق جاعدايعا تەۋەلدٸ. ونىڭ ٸشٸندە يرانمەن كاسپيي تەڭٸزٸ ارقىلى ورتاق شەكارامىز بار. سوندىقتان پرەزيدەنتتٸڭ اقش, يران جەنە ايماق ەلدەرٸ اراسىنداعى كەلٸسٸمدٸ قولداۋى, سونداي-اق پەكٸستاننىڭ بٸتٸمگەرلٸك رٶلٸن باعالاۋى — ورىندى شەشٸم.
– ايماقتاعى تۇراقتانۋ جاھاندىق ەكونوميكاعا قانشالىقتى ەسەر ەتەدٸ?
– ورمۋز بۇعازى ەلەمدەگٸ مۇناي مەن گاز تاسىمالىنىڭ شامامەن 20%-ىن قامتاماسىز ەتەدٸ. سونىمەن قاتار ول اراب ەلدەرٸنٸڭ نەگٸزگٸ ەكسپورت-يمپورت باعىتى بولىپ تابىلادى. قازاقستاننىڭ دا يران, ساۋد ارابيياسى جەنە بٸرٸككەن اراب ەمٸرلٸكتەرٸمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستارى بار. سوندىقتان بۇعازدىڭ جابىلۋى بٸزدٸڭ ەكسپورت پەن يمپورتقا بەلگٸلٸ بٸر دەڭگەيدە كەرٸ ەسەر ەتتٸ.
– قازاقستان سيياقتى ايماقتان تىس ەلدەر ٷشٸن مۇنداي تۇراقتىلىق قانشالىقتى ماڭىزدى?
– بۇل مەسەلە كٷردەلٸ. بٸر جاعىنان, ورمۋز بۇعازى ارقىلى تاسىمالدىڭ توقتاۋى جەنە قاقتىعىستىڭ ۋشىعۋى مۇناي باعاسىنىڭ ٶسۋٸنە ەكەلدٸ. مۇناي باعاسىنىڭ باررەلٸنە شامامەن 115 دوللارعا دەيٸن كٶتەرٸلۋٸ قازاقستان بيۋدجەتٸنە قوسىمشا تابىس ەكەلەدٸ. الايدا جالپى تۇراقسىزدىق حالىقارالىق قاۋٸپسٸزدٸككە كەرٸ ەسەر ەتەدٸ. مۇنداي قاقتىعىستاردىڭ جيٸلەۋٸ سانكتسييالار مەن بلوكادالاردىڭ كٷشەيۋٸنە الىپ كەلۋٸ مٷمكٸن. سونىمەن قاتار قازاقستاننىڭ باە, ساۋد ارابيياسى جەنە يرانمەن ساۋدا بايلانىستارى ەلسٸرەدٸ. بۇل ەسٸرەسە شيكٸزاتتىق ەمەس سەكتورعا ەسەر ەتۋدە: باە-دەن كەلەتٸن كٶلٸك پەن ەلەكترونيكا, يراننان يمپورتتالاتىن ازىق-تٷلٸك پەن قۇرىلىس ماتەريالدارى ازايدى.
– قازاقستاننىڭ تٷركٸستاندى كەلٸسسٶز الاڭى رەتٸندە ۇسىنۋى سەكٸلدٸ باستامالارىن قالاي باعالايسىز?
– قازاقستاننىڭ بٸتٸمگەرلٸك ميسسيياسى حالىقارالىق دەڭگەيدە جاقسى بەلگٸلٸ. ەل بۇعان دەيٸن سيريياداعى 2011–2020 جىلدارداعى سوعىس كەزٸندە دە دەلدالدىق رٶل اتقاردى. بۇل — استانا پروتسەسٸ. اتالعان پروتسەسس قاقتىعىسۋشى تاراپتاردىڭ ديالوگقا كەلۋٸنە جەنە بەلگٸلٸ بٸر ۋاقىتقا بولسا دا جاعدايدى تۇراقتاندىرۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ.
– يزرايلدە قازاقستان سيياقتى ەلدەردٸڭ بٸتٸمگەرلٸك رٶلٸ قالاي قابىلدانادى?
– يزرايل قازاقستاننىڭ ماڭىزدى ساۋدا-ەكونوميكالىق سەرٸكتەسٸ. كەي دەرەكتەرگە سەيكەس, يزرايل مۇنايىنىڭ شامامەن 25%-ىن قازاقستاننان الادى. سوندىقتان بۇل ەلدەگٸ جاعداي بٸزدٸڭ ەكسپورتقا تٸكەلەي ەسەر ەتەدٸ. قازاقستان ايماقتاعى بەيبٸتشٸلٸك پەن تۇراقتىلىققا مٷددەلٸ. يزرايل دە, جالپى العاندا, تۇراقتىلىق پەن قاۋٸپسٸزدٸككە باعىتتالعان كەلٸسسٶزدەردٸ قولدايدى. يزرايل, اقش جەنە يران اراسىنداعى ىقتيمال كەلٸسٸمدەر ايماقتاعى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋى مٷمكٸن. ال قازاقستان ۇزاق مەرزٸمدٸ بەيبٸتشٸلٸك باستامالارىن قولداۋدى جالعاستىرا بەرەدٸ.
