تاياۋ شىعىستا قول جەتكىزىلگەن اتىستى توقتاتۋ تۋرالى كەلىسىم — سوڭعى جىلدارداعى ەڭ ماڭىزدى گەوساياسي وقيعالاردىڭ ءبىرى. ايماقتاعى شيەلەنىستىڭ باسەڭدەۋى تەك سوعىسۋشى تاراپتار ءۇشىن عانا ەمەس، بۇكىل الەم ءۇشىن ۇلكەن مانگە يە. اسىرەسە، الەمدىك ەنەرگەتيكا نارىعى مەن ساۋدا لوگيستيكاسى تۇرعىسىنان بۇل كەلىسىمنىڭ سالماعى ەرەكشە. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا، ورمۋز بۇعازى ارقىلى وتەتىن مۇناي مەن گاز تاسىمالىنىڭ قاۋىپسىزدىگى جاھاندىق ەكونوميكانىڭ تۇراقتىلىعىنا تىكەلەي اسەر ەتەدى، دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.

قازاقستان دا بۇل ۇدەرىستەردەن تىس ەمەس. ەل ەكونوميكاسى ەكسپورتتىق باعىتقا، اسىرەسە مۇناي-گاز سەكتورىنا تاۋەلدى بولعاندىقتان، ايماقتاعى كەز كەلگەن تۇراقسىزدىق نەمەسە كەرىسىنشە، تۇراقتانۋ ءۇردىسى ىشكى نارىققا دا ىقپال ەتەدى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقايەۆ بىتىمگە وڭ باعا بەرىپ، ونىڭ جاھاندىق قاۋىپسىزدىك پەن ەكونوميكالىق ءوسىم ءۇشىن ماڭىزىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. بۇل ۇستانىم قازاقستاننىڭ ءداستۇرلى بەيبىتسۇيگىش سىرتقى ساياساتىنا تولىق سايكەس كەلەدى.

سوڭعى جىلدارى قازاقستان ءوزىن تەك وڭىرلىك ويىنشى عانا ەمەس، حالىقارالىق دەڭگەيدەگى جاۋاپتى سەرىكتەس رەتىندە كورسەتۋگە ۇمتىلىپ كەلەدى. بۇعان دەيىن ەل سيريا ماسەلەسى بويىنشا استانا پروسەسى اياسىندا كەلىسسوز الاڭىن ۇسىنىپ، قاقتىعىسۋشى تاراپتاردى ديالوگقا شاقىرعان بولاتىن. بۇگىندە دە قازاقستان تاياۋ شىعىستاعى تۇراقتىلىقتى قولداي وتىرىپ، جانجالداردى ديپلوماتيالىق جولمەن شەشۋ يدەياسىن العا تارتىپ كەلەدى.

ساياساتتانۋشى شاريپ يشمۇحامەدوۆتىڭ پىكىرىنشە، قازىرگى ءبىتىم — تەك ۋاقىتشا تىنىشتىق ەمەس، سونىمەن قاتار جاڭا ەكونوميكالىق جانە ساياسي مۇمكىندىكتەرگە جول اشاتىن ماڭىزدى كەزەڭ. الايدا ول ايماقتاعى جاعداي ءالى دە نازىك ەكەنىن، سوندىقتان تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ءۇشىن حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ ۇيلەسىمدى ارەكەتى قاجەت ەكەنىن اتاپ وتەدى.

– تاياۋ شىعىستاعى اتىستى توقتاتۋ تۋرالى كەلىسىمدى جانە ونىڭ ماڭىزىن قالاي باعالايسىز؟

– مەن تاياۋ شىعىستاعى قاقتىعىستى بەيبىت جولمەن رەتتەۋ تۋرالى قول جەتكىزىلگەن كەلىسىمدى جوعارى باعالايمىن. ونىڭ ماڭىزى وتە زور، سەبەبى ول تەك قاقتىعىسقا قاتىسۋشى ەلدەر ءۇشىن عانا ەمەس، ايماقپەن تىعىز بايلانىسى بار جانە الەمدىك ساۋداعا تاۋەلدى مەملەكەتتەر ءۇشىن دە ماڭىزدى. الەمدىك ساۋدا تىكەلەي ورمۋز بۇعازى مەن تاياۋ شىعىستاعى جاعدايعا بايلانىستى، اسىرەسە ەنەرگەتيكا، ساۋدا جانە قىزمەت كورسەتۋ سالالارىندا.

– پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆ ءبىتىمدى قولداپ، ونىڭ جاھاندىق تۇراقتىلىق ءۇشىن ماڭىزىن اتاپ ءوتتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ بۇل ۇستانىمىن قالاي باعالايسىز؟

– مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇستانىمى دۇرىس، ۋاقتىلى جانە قاجەت دەپ ەسەپتەيمىن. قازاقستان اسكەري قاقتىعىسقا تىكەلەي قاتىسپاسا دا، تاياۋ شىعىستاعى ەكونوميكالىق، ساۋدا جانە گۋمانيتارلىق جاعدايعا تاۋەلدى. ونىڭ ىشىندە يرانمەن كاسپيي تەڭىزى ارقىلى ورتاق شەكارامىز بار. سوندىقتان پرەزيدەنتتىڭ اقش، يران جانە ايماق ەلدەرى اراسىنداعى كەلىسىمدى قولداۋى، سونداي-اق پاكىستاننىڭ بىتىمگەرلىك ءرولىن باعالاۋى — ورىندى شەشىم.

– ايماقتاعى تۇراقتانۋ جاھاندىق ەكونوميكاعا قانشالىقتى اسەر ەتەدى؟

– ورمۋز بۇعازى الەمدەگى مۇناي مەن گاز تاسىمالىنىڭ شامامەن 20%-ىن قامتاماسىز ەتەدى. سونىمەن قاتار ول اراب ەلدەرىنىڭ نەگىزگى ەكسپورت-يمپورت باعىتى بولىپ تابىلادى. قازاقستاننىڭ دا يران، ساۋد ارابياسى جانە بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستارى بار. سوندىقتان بۇعازدىڭ جابىلۋى ءبىزدىڭ ەكسپورت پەن يمپورتقا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە كەرى اسەر ەتتى.

– قازاقستان سياقتى ايماقتان تىس ەلدەر ءۇشىن مۇنداي تۇراقتىلىق قانشالىقتى ماڭىزدى؟

– بۇل ماسەلە كۇردەلى. ءبىر جاعىنان، ورمۋز بۇعازى ارقىلى تاسىمالدىڭ توقتاۋى جانە قاقتىعىستىڭ ۋشىعۋى مۇناي باعاسىنىڭ وسۋىنە اكەلدى. مۇناي باعاسىنىڭ باررەلىنە شامامەن 115 دوللارعا دەيىن كوتەرىلۋى قازاقستان بيۋدجەتىنە قوسىمشا تابىس اكەلەدى. الايدا جالپى تۇراقسىزدىق حالىقارالىق قاۋىپسىزدىككە كەرى اسەر ەتەدى. مۇنداي قاقتىعىستاردىڭ جيىلەۋى سانكسيالار مەن بلوكادالاردىڭ كۇشەيۋىنە الىپ كەلۋى مۇمكىن. سونىمەن قاتار قازاقستاننىڭ ءباا، ساۋد ارابياسى جانە يرانمەن ساۋدا بايلانىستارى السىرەدى. بۇل اسىرەسە شيكىزاتتىق ەمەس سەكتورعا اسەر ەتۋدە: باا-دەن كەلەتىن كولىك پەن ەلەكترونيكا، يراننان يمپورتتالاتىن ازىق-تۇلىك پەن قۇرىلىس ماتەريالدارى ازايدى.

– قازاقستاننىڭ تۇركىستاندى كەلىسسوز الاڭى رەتىندە ۇسىنۋى سەكىلدى باستامالارىن قالاي باعالايسىز؟

– قازاقستاننىڭ بىتىمگەرلىك ميسسياسى حالىقارالىق دەڭگەيدە جاقسى بەلگىلى. ەل بۇعان دەيىن سيرياداعى 2011–2020 جىلدارداعى سوعىس كەزىندە دە دەلدالدىق ءرول اتقاردى. بۇل — استانا پروسەسى. اتالعان پروسەسس قاقتىعىسۋشى تاراپتاردىڭ ديالوگقا كەلۋىنە جانە بەلگىلى ءبىر ۋاقىتقا بولسا دا جاعدايدى تۇراقتاندىرۋعا مۇمكىندىك بەردى.

– يزرايلدە قازاقستان سياقتى ەلدەردىڭ بىتىمگەرلىك ءرولى قالاي قابىلدانادى؟

– يزرايل قازاقستاننىڭ ماڭىزدى ساۋدا-ەكونوميكالىق سەرىكتەسى. كەي دەرەكتەرگە سايكەس، يزرايل مۇنايىنىڭ شامامەن 25%-ىن قازاقستاننان الادى. سوندىقتان بۇل ەلدەگى جاعداي ءبىزدىڭ ەكسپورتقا تىكەلەي اسەر ەتەدى. قازاقستان ايماقتاعى بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىققا مۇددەلى. يزرايل دە، جالپى العاندا، تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىككە باعىتتالعان كەلىسسوزدەردى قولدايدى. يزرايل، اقش جانە يران اراسىنداعى ىقتيمال كەلىسىمدەر ايماقتاعى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋى مۇمكىن. ال قازاقستان ۇزاق مەرزىمدى بەيبىتشىلىك باستامالارىن قولداۋدى جالعاستىرا بەرەدى.