قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ
نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆقا
اشىق حات
نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى!
بٸز زييالى قاۋىم بار, باسقاسى بار قازاق قاۋىمىنىڭ بٸرتالاي ازاماتى وسىنىڭ الدىندا سٸزگە ەلٸمٸزدە ەنگٸزٸلٸپ جاتقان ٷشتٸلدٸلٸك دەگەنگە قارسىلىق بٸلدٸرٸپ حات جولداعانبىز. ول باسپاسٶز بەتٸندە, ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە جارييالاندى. ەندٸ مٸنە ەكٸنشٸ مەرتە اشىق حات جارييالاۋعا مەجبٷر بولىپ وتىرمىز. وعان سول حاتىمىزعا بٸلٸم مينيسترٸ ە. ساعاديەۆتٸڭ بەرگەن ەش دەلەل-دەيەكسٸز, تابان تٸرەرلٸك ناقتىلىعى جوق جاۋاپ دەۋگە كەلمەيتٸن «جاۋابى» سەبەپ بولىپ وتىر. ە. ساعاديەۆ مىرزا وسى «جاۋابىندا» حاتقا قول قويعانداردىڭ ٸشٸندە بالالارى شەتەلدە وقىپ, اعىلشىنشا سٶيلەيتٸندەر بار دەگەندٸ ايتادى دا, ەندٸ اۋىل بالالارى دا اعىلشىنشا ٷيرەنۋٸ كەرەك دەيدٸ.
بۇل ازامات سوندا «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن وقىعان بالالاردىڭ بەرٸ تەك قازاق نە ورىس مەكتەپتەرٸندە وقىعاندار ەكەنٸن شىنىمەن بٸلمەي مە? ال مىنا ٷش تٸلدٸلٸك بويىنشا بالالارعا باستاۋىش مەكتەپتەن (تٸپتٸ, بالاباقشادان دا) باستاپ ٷش تٸل وقىتۋ, ەڭ سوراقىلىعى فيزيكا, حيمييا, بيولوگييا جەنە باسقا دا پەندەردٸ تەك اعىلشىن تٸلٸندە وقىتۋ قولعا الىنۋدا. بۇل ەلەمنٸڭ ەشبٸر ەلٸنٸڭ پراكتيكاسىندا بولماعان ٸس. بٸزدٸڭ ويىمىزشا ەر بالا مەكتەپتٸ بٸتٸرگەنشە ساباقتى ٶز تٸلٸندە وقىپ, ەسەيگەسٸن, ەرجەتكەسٸن قاي تٸلدٸ وقىسا دا ٶز ەركٸندە بولۋى تيٸس. بٸز بۇل باستامانى كٸم ويلاپ تاۋىپ وتىرعانىن بٸلمەيمٸز. بٸلەتٸنٸمٸز بۇل قازاق حالقىن جويۋعا ەكەپ سوعۋى ەبدەن مٷمكٸن شارا ەكەنٸنە ەبدەن كٶز جەتكٸزٸپ وتىرمىز. بۇل قازاق ۇلتىنىڭ ەرتەڭٸنە جاسالىپ وتىرعان دوستىقپيعىل ەمەس. ايتا كەتەيٸك, وسى مينيستر ە. ساعاديەۆتٸڭ ەكەسٸ ك. ساعاديەۆتەن باستاپ قازاقتىڭ بەتكە ۇستار اكادەميك, عىلىم دوكتورى اتاۋلىلارى تٷگەل دەرلٸك قازاق مەكتەبٸن بٸتٸرگەندەر.
قۇرمەتتٸ نۇرەكە! قازاق حالقى پاتشالىق رەسەي كەزٸندە دە, كەڭەستٸك رەسەي كەزٸندە دە تالاي-تالاي قولدان جاسالعان اشارشىلىقتاردان, حالىق جاۋى, امەريكانىڭ تىڭشىسى, جاپونييانىڭ تىڭشىسى دەپ اتىپ-اسۋدان قىناداي قىرىلعانىن ٶزٸڭٸز جاقسى بٸلەسٸز. باسىنان وسىنداي زوبالاڭداردى ٶتكەرگەن قازاق حالقى تەۋەلسٸزدٸككە تٸلٸ شۇبارلانىپ, ۇلتتىق ساناسى سانسىراپ, كٶپتەگەن ۇلتتىق ەرەكشەلٸگٸنەن ايرىلىپ ٶلٸپ-تالىپ جەتٸپ ەدٸ. بٸراق بٸز تەۋەلسٸزدٸك الدىق دەپ توي-تويلاپ جٷرگەن 25 جىل ٸشٸندە قازاق تٸلٸ وڭالىپ كەتتٸ دەپ تاعى دا ايتا المايمىز. ونىڭ ەڭ باستى سەبەبٸنٸڭ بٸرٸ ٸس قاعازدارى, زاڭنامالار ت.ب. رەسمي قۇجاتتار ەۋەلٸ ورىس تٸلٸندە جازىلاتىنى, ەكٸنشٸدەن ادام ميىنا تٸكەلەي ەسەر ەتەتٸن تەلەديدار كٷندٸز-تٷنٸ ورىسشا سٶيلەيتٸنٸ, مينيسترلەرٸمٸز دە سول تەلەديدار سيياقتى ورىسشا سايراۋمەن كەلە جاتقانى ەكەنٸن تالاي ايتتىق تا, جازدىق تا. امال نە, ونىڭ ەشقايسىسىنا نە ٷكٸمەت تاراپىنان, نە سٸزدٸڭ تاراپىڭىزدان ناقتى جاۋاپ تا, قولدانىلعان شارا دا بولعان جوق. ەندٸ مٸنە, سٸز جاڭا تاعايىنداعان مينيستر ە. ساعاديەۆ بٷكٸل بٸلٸم, عىلىم جەنە مەدەنيەت سالاسىندا رەفورما ەمەس, تٶڭكەرٸس جاساماقشى. ال ەلەمدٸك تەجٸريبەدە بٸلٸم, تٸل مەسەلەسٸ جەنە مەدەنيەت ەۆوليۋتسييالىق دامۋ جولىمەن ٶركەندەيدٸ.
ونىڭ ايتۋىنشا ەلەمنٸڭ ەشبٸر مەملەكەتٸندە جوق 3 تٸلدٸ مەكتەپ مودەلٸن جاساپ, سونىڭ نەگٸزٸندە قازاق تٸلٸ مەن ەدەبيەتٸ, قازاقستان تاريحى پەندەرٸن –قازاق تٸلٸندە, ورىس تٸلٸ مەن ورىس ەدەبيەتٸن, دٷنيەجٷزٸ تاريحىن ورىس تٸلٸندە, ال جاراتىلىستانۋ پەندەرٸنٸڭ بارلىعىن اعىلشىن تٸلٸندە وقىتۋ كٶزدەلٸپ وتىر. كەلەسٸ 2017 جىلدان باستاپ اعىلشىن تٸلٸندە وقىتۋ جوعارعى سىنىپتاردا باستالماق. سوندا دٷنيەجٷزٸ تاريحى, گەوگرافييا, ماتەماتيكا, فيزيكا, ينفورماتيكا, حيمييا, استرونومييا جەنە تاعى باسقا پەندەر مەكتەپتە مٷلدەم قازاقشا وقىتىلمايتىن بولادى. بۇل ەرەكەت ونسىز دا حالٸ مٷشكٸل قازاق تٸلٸنە, جالپى قازاق حالقىنىڭ بولاشاعىنا وراسان زور زييان كەلتٸرەدٸ. مٷشكٸل قازاق تٸلٸ دەيتٸن سەبەبٸمٸز رەسەيدەن تەۋەلسٸزدٸك الدىق دەسەك تە قازاق تٸلٸ ٶز ەلٸندە ورىس تٸلٸنە ٶز ورنىن ىعىستىرىپ بەرگەنٸ كٶرٸنٸپ-اق تۇر. ەندٸ وعان اعىلشىن تٸلٸن قوسپاقشى. ٷكٸمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى داريعا نازارباەۆا جاقىندا قىتايشا دا وقىتامىز دەگەن سٶزدٸڭ ۇشىعىن شىعارىپ قويدى. مۇنىڭ بەرٸ مەملەكەت قۇراۋشى قازاق حالقىمەن ەش اقىلداسپاستان, قازاقتىڭ پٸكٸرٸن بٸلمەستەن ەركٸم ويىنا كەلگەنٸن جاساۋ ارقىلى ٸستەلۋدە. ەسكەرتٸپ قويايىق, قازاق حالقى بۇعان جول بەرٸپ قويماۋى دا مٷمكٸن.
يە, مينيستر ە. ساعاديەۆ قازاققا جانى اشىعان بولىپ «قازاق مەكتەپتەرٸندە وقىعان جاستاردىڭ ەرٸ قاراي ساپالى بٸلٸم الۋىنىڭ شەكتەۋلٸ ەكەنٸن كٶرٸپ وتىرمىز. مىسالى, بٸزدٸڭ ەڭ جوعارعى اعىلشىن تٸلٸندە دەرٸس بەرەتٸن نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتٸنە, قمەبي, قبتۋ ۋنيۆەرسيتەتتەرٸنە اۋىل جاستارىنىڭ تٷسۋٸندە بٸراز قيىنشىلىقتاردىڭ بار ەكەنٸن ٶزٸم كٶردٸم دەيدٸ. ونداي بولسا, سول جوعارعى وقۋ ورىندارىندا قازاق تٸلٸندە ساباق بەرۋ كەرەك, قازاق تٸلٸندە ساپالى وقۋلىقتار شىعارۋ قاجەت. مەكتەپتٸڭ ماقساتى تەك اعىلشىن تٸلٸن ٷيرەتۋ ەمەس, بالالارعا جان-جاقتى بٸلٸم بەرۋ.
«بٸزدە ورىس تٸلٸندە وقىتاتىن مەكتەپتەر دە بار. وندا كٶپتەگەن قازاق جاستارى وقيدى. شىنىن ايتساق, سول قازاق جاستارىنىڭ كٶبٸ قازاق تٸلٸن دۇرىس بٸلمەيدٸ, دۇرىس تٷسٸنبەيدٸ. وسى سەبەپتەرگە بايلانىستى بٸزدەگٸ بٸلٸم الۋ جٷيەسٸندە تەپە-تەڭدٸك جوق»-دەيدٸ ەرلان ساعاديەۆ. يە, ورىس مەكتەپتەرٸندە مەملەكەتتٸك تٸلدٸ جاقسى وقىتپايدى. ەندەشە, بۇل ە. ساعاديەۆ ەۋەلٸ كونستيتۋتسييادا جازىلعان مەملەكەتتٸك قازاق تٸلٸن بٸلۋدٸ جولعا قويۋ كەرەكتٸگٸن بٸلمەيتٸن قانداي مينيستر?
تەۋەلسٸزدٸك العان العاشقى جىلدارى بٸزدٸڭ ٷكٸمەت قازاقتاردىڭ سانى 44 پايىز, 50-گە جەتەيٸك, مەملەكەتتٸك تٸل تۋرالى مەسەلەنٸ قوزعاماي تىنىش وتىرىڭدار دەدٸ. ارادا مٸنە, 25 جىل ٶتتٸ, قازاقتاردىڭ سانى ەلٸمٸزدە 68 پايىزدان استى. ەندٸ ورىس تٸلٸمەن قوسا اعىلشىن تٸلٸندە سٶيلە دەگەنٸ ونسىز دا 25 جىلدان بەرٸ ٶز ەلٸندە حالٸ مٷشكٸل كٷيٸندە قالىپ كەلە جاتقان قازاق تٸلٸنٸڭ ٶركەندەۋٸنە قايتكەندە دە كەدەرگٸ جاساۋ ٷشٸن ەلدەبٸر توپتاردىڭ تاپسىرماسىمەن جاسالىپ وتىر ما دەگەن قاۋپٸمٸز بار. ال قازاق مەكتەبٸ بولماسا, قازاق حالقى تٸلٸمەن قوسا جوق بولىپ كەتەدٸ.
پرەزيدەنت مىرزا! بۇل قازاق تٸلٸنٸڭ كٶسەگەسٸن كٶگەرتۋگە باعىشتالعان شارا ەمەس. كەزٸندە كەڭەس وداعىندا ورىستاردىڭ سانى 43 پايىز ەكەنٸنە قاراماستان بٷكٸل حالىق ورىس تٸلٸندە سٶيلەدٸ. قازٸرگٸ تاڭدا, يران ەلٸندە پارسىلاردىڭ ٷلەسٸ 35 پايىز عانا بولسا دا مۇنداعى ٶزگە ۇلت ٶكٸلدەرٸ تٷگەل پارسىشا وقىپ, پارسىشا سٶيلەيدٸ. ٶزبەكستان, ەزٸربايجان, تٷركٸمەنستان, ارمەنييا سيياقتى باسقا دا تمد ەلدەرٸندە دە سولاي. كەلٸمسەكتەردٸڭ ياعني, دياسپورالاردىڭ قاي ەلدە تۇرسا سول ەلدٸڭ جەرگٸلٸكتٸ حالقىنىڭ تٸلٸندە سٶيلەۋٸ دٷنيە جٷزٸندە قالىپتاسقان ٷردٸس. ال بٸزدە تٸپتٸ, «پرەمەر-مينيستر, مينيسترلەردٸڭ, ەكٸم-قارالاردىڭ كٶبٸ ورىس تٸلٸندە سٶيلەۋٸنەن-اق ولار قازاقتىڭ ۇلتتىق مٷددەسٸنە پىسقىرمايتىنىن اقىماق ادام دا تٷسٸنەدٸ.
يە, اعىلشىن تٸلٸ حالىقارالىق قاتىناستا, حالىقارالىق ساۋدا جەنە بانك جٷيەسٸندە, ديپلوماتتارعا, كەيبٸر عىلىم سالاسىنداعىلارعا, بيزنەسمەندەرگە كەرەك بولسا كەرەك تە شىعار. ال بٷكٸل 17 ميلليون حالىققا اعىلشىن تٸلٸن جاتتاتۋ – ٶتە ەرسٸ, باسقا حالىقتارعا كٷلكٸ قىلارلىق ٸس. مالشى, جالشى, قۇرىلىسشى, كٷزەتشٸ, بازارلاردا وتىرعان حالىققا اعىلشىن تٸلٸ كٶك تيىنعا كەرەك ەمەس. اعىلشىن تٸلٸن ٷيرەنسە بولدى, ەلەمدٸك بٸلٸم-عىلىم قولىمىزدا بولادى, سوسىن كٷشتٸ ەل بولامىز دەۋ بارىپ تۇرعان ساۋاتسىزدىق, ناداندىق نە قازاق حالقىن جويۋدىڭ بٸر امالى سيياقتى. «سٶزٸ جوعالعان جۇرتتىڭ ٶزٸ دە جوعالادى» دەپ ەلەمنٸڭ تالاي ويشىلدارى ايتقان. اعىلشىندار جاۋلاپ الىپ, ٶز تٸلٸن كٷشتەپ ەنگٸزگەن افريكانىڭ 20-عا جۋىق بۇرىنعى بودان مەملەكەتتەرٸ دامىپ, ەشكٸمنەن وزىپ كەتكەن جوق. ولار قانشا جەردەن اعىلشىنشا سٶيلەسە دە ەلەمنٸڭ ارتتا قالعان مەملەكەتتەرٸ كٷيٸندە قالىپ وتىر. ولار اعىلشىن تٸلٸن ەڭبەكتەگەن سەبيدەن, ەڭكەيگەن قاريياعا دەيٸن سۋداي اعىلشىنشا سٶيلەگەنٸمەن, ەلٸ كٷنٸ اش-جالاڭاش كەدەيشٸلٸكتە ٶمٸر سٷرٸپ جاتىر. ال بٸر عۇلاما ويشىلدىڭ «تەك قۇلدار عانا ٶز قوجايىنىنىڭ تٸلٸندە سٶيلەيدٸ» دەگەن سٶزٸ ەلٸ دە ورىس تٸلٸنٸڭ ىقپالىنان شىعا الماي جٷرگەن بٷگٸنگٸ بٸزدٸڭ قازاققا ارناپ ايتىلعان سيياقتى. ەلەمدە, عىلىم, بٸلٸم, جاڭا تەحنولوگييا تەك اعىلشىن تٸلٸندە ەمەس, بۇل حالىقتى الداۋسىراتقان ٶتٸرٸك سٶز. تەحنيكالىق پروگرەسس, ەلەكترونيكا بارلىعى فرانتسۋز, يسپان, بەنگال, جاپون, كەرٸس, قىتاي, يتاليان, نەمٸس جەنە ورىس تٸلدەرٸندە جازىلادى. بٸزدٸڭ ٷكٸمەت باسىنداعىلار دا, جاڭا مينيستر دە سونى شىنىمەن بٸلمەي مە, ەلدە بۇل قازاق ۇلتىن جويىپ جٸبەرۋدٸ كٶزدەيتٸن ەلدەبٸر توپتاردىڭ تاپسىرماسى ما?
قۇرمەتتٸ پرەزيدەنت مىرزا! ٶزٸڭٸز جارلىعىڭىزبەن بەكٸتكەن 2011-2020 جىلعا ارنالعان تٸل دامىتۋ باعدارلاماسىندا قازاقستاندىقتاردىڭ 90 پايىزى 2020 جىلى تولىق قازاقشا سٶيلەيدٸ دەپ جازىلعان. وسىنى ورىنداۋدىڭ ورنىنا ەرلان ساعاديەۆ قازاق مەكتەپتەرٸن جاپپاقشى. بۇل ۇسىنىستى بٸرٸنشٸ بولىپ كٸم جاساعانىن بٸز بٸلمەيمٸز, بٸراق بۇل قازاق ۇلتىنا دوس, پەيٸلٸ تٷزۋ ادامنىڭ ۇسىنىسى دەي المايمىز.
ە. ساعاديەۆ مىرزانىڭ بۇنداي ەرسٸ قاتەلٸگٸن تٷزەتۋٸڭٸزدٸ سۇرايمىز. قازاق حالقىنىڭ تاريحى بار بولعانى 25 جىلدان عانا تۇرمايدى. قازاق سان عاسىرلار ۇستانعان ٶز تٸلٸ مەن دٸنٸ, ٶز سالت-دەستٷرٸ, ەدەبيەتٸ مەن مەدەنيەتٸ قالىپتاسقان بۇعان شەيٸن دە ەر تٷرلٸ قۇرىلىمدى مەملەكەتٸ بولعان ەجەلگٸ حالىق. بٸز بٸر ۇلتتىڭ ۇرپاعىنا تٷگەلدەي اعىلشىن, ورىس تٸلٸن ٷيرەتٸپ, شۇبارتٸلدٸ ۇلت جاساۋعا قارسىمىز. قاي تٸلدٸ ٷيرەنۋ ەس جيىپ, ەتەك جاپقاسىن ەركٸمنٸڭ ٶز قالاۋىندا بولۋى كەرەك سوندىقتان جوعارىداعى شۇبار تٸلدٸ باسشىلار قانشا جەردەن ٶركەنيەتتٸ بولسا دا بٸز ەشقاشان ٶز تٸلٸمٸزدەن ايىرىلۋعا جول بەرمەيمٸز!
قۇرمەتپەن,
قابدەش جۇمادٸلوۆ
عابباس قابىشەۆ
ۋەليحان قايساروۆ
مارات توقاشباەۆ
دۋلات يسابەكوۆ
مىرزان كەنجەباي
مەرەكە قۇلكەنوۆ
قۋاندىق تٷمەنباي
امانحان ەلٸم
جاڭابەك شاعاتاي
اراسانباي ەستەنوۆ
بالتاش تۇرسىنباەۆ
جۇماش كەنەباي
جاراس سەرسەك
سەرٸك نۇعىمان
تەمٸرعالي كٶپباي
جۇمامۇرات شەمشٸ
س.قاراقىستىق ت.ب.
