قازاقستاندا بالقاش ماڭىندا سالىناتىن العاشقى ٸرٸ اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىن رەسەيلٸك ەمەس, قىتايلىق تاراپ سالۋى مٷمكٸن. بۇل تۋرالى قارجى ساراپشىسى ايبار ولجاي مەلٸمدەدٸ, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, رەسەي قازٸرگٸ ەكونوميكالىق جاعدايدا ٸرٸ يادرولىق جوبالارعا قارجى بٶلە المايدى.
“يادرولىق ترياداسىنىڭ ٷشٸنشٸ كومپونەنتٸ, ستراتەگييالىق اۆياتسيياسىنىڭ كەمٸندە 40 پايىزىنان ايرىلىپ وتىرعان رەسەي ٷشٸن ەندٸ سىرتقى جوبالاردى قارجىلاندىرۋ ٶتە قيىن بولادى. فەدەرالدى بيۋدجەتتە دەفيتسيتتٸڭ ارتقانىن جەنە ەل-اۋقات قورىندا نەبارى 37 ميلليارد دوللاردىڭ قالعانىن ەسكەرسەك, رەسەي ەندٸ وسى قالعان كاپيتالدى تەك ٸشكٸ مەسەلەلەرٸن رەتتەۋگە جۇمساۋدان باسقا امالى جوق. دەمەك, روساتومعا فەدەرالدى بيلٸك نەمەسە ورتالىق بانك قارجىلاي دىم كٶمەكتەسە المايدى. ال روساتومنىڭ ٶزٸندە 2023 جىلدان باستاپ EBITDA-عا شاققانداعى قارىز ٷلەسٸ تىم ارتىپ, سيستەمالىق قارجى كريزيسٸنٸڭ كٶلەڭكەسٸ كٶرٸنە باستاعان. جاز ايىنا جەتسە دە, روساتوم 2024 جىلعى قارجىلىق ەسەبٸن جارييالامادى. تٸپتٸ جارييالاماۋى دا مٷمكٸن.”, — دەدٸ ولجاي.
رەسەيدٸڭ ۇسىنىسى بويىنشا قازاقستان اەس قۇرىلىسىن ۆوو (Build–Own–Operate) جٷيەسٸمەن جٷزەگە اسىرۋى تيٸس ەدٸ. بۇل مودەل تٷركييادا “اققۇيۋ” اەس جوباسىندا قولدانىلعان. الايدا ساراپشىنىڭ پٸكٸرٸنشە, روساتوم بٸر مەزگٸلدە ەكٸ اەس (تٷركييا جەنە قازاقستان) تۇرعىزۋعا ەكونوميكالىق جاعىنان دايىن ەمەس.
“بۇل “Build — Own — Operate”, ياعني “ٶزٸڭ سال, ٶزٸڭ يەلٸك ەت, ٶزٸڭ جٷرگٸز” سيستەماسى. روساتوم اققۋيۋ اەس-ٸن ٶز اقشاسىنا تۇرعىزادى, ٶزٸ قوجايىنى بولادى جەنە جۇمىسىن جٷرگٸزٸپ وتىرادى. تٷركييا تەك قانا ولاردان بەكٸتٸلگەن تاريف بويىنشا كەلٸسٸلگەن ۋاقىتقا دەيٸن ەلەكتر ەنەرگيياسىن ساتىپ الماق. تٷركييا ٷشٸن بۇل كەرەمەت قولايلى بولدى. قۇرىلىس زاكازدارىن العان جەرگٸلٸكتٸ كومپانييالارى جاقسى اقشا تابۋدا. اققۇيۋ اەس-ٸ بەرگەن ەلەكتر توعىن قىمباتقا ەۋروپاعا ساتىپ, اراسىنان دا اقشا تاۋىپ وتىرماق. باستىسى قۇرىلىسقا بٸر تيىن جۇمسامادى. بٸزگە دە تەك وسى جٷيە كەرەك بولعان. سەبەبٸ روساتوم تۇرعىزاتىن ەكٸ دانا ۆۆەر-1200 رەاكتورىنىڭ جەنە اتوم ستانتسيياسى كەشەنٸنٸڭ ورتاق باعاسى كەمٸندە 12 ميلليارد دوللارعا شىعادى. بٸز ونداي قۇرىلىستى ٶز اقشامىزعا سالا المايمىز. سەبەبٸ ارتىق اقشا جوق.
دەل قازٸر بٸر نەرسە بەلگٸلٸ. روساتوم بالقاشتاعى اەس-تٸ ۆوو جٷيەسٸمەن تۇرعىزا المايدى. ولار اققۇيۋدٸ ەلٸ سالىپ بٸتٸرگەن جوق. ەكٸ بٸردەي اەس-تٸ بٸر مەزەتتە ٶز قارجىسىنا سالۋعا روساتومنىڭ قاۋقارى جەتپەيدٸ. سول سەبەپتٸ كرەمل "قازاقستاننىڭ ۇلتتىق قورىنداعى قارجىنى پايدالانايىق" دەگەن بٸز ٷشٸن مٷلدە قيسىنسىز ۇسىنىسپەن قايتا-قايتا مازالاپ كەتتٸ. مەسكەۋگە ەندٸ باياعىداي ٶز ىقپالىنىڭ ارتۋى ٷشٸن قارجىنى اياماي بٶلە الاتىنداي زامان جوق. ٶزدەرٸ ناقتى كەشكە مۇڭ بولىپ وتىر. ال بٸزدٸڭ ۇلتتىق قور – ناقتى كەش.”, — دەپ قوستى ول.
وسى جاعدايدى بٸلگەن قىتاي تاراپى بالاما ۇسىنىس بٸلدٸرگەن.
“ٶتكەن اپتادا روساتومنىڭ بۇل جاعدايىن بٸلٸپ وتىرعان قىتايدىڭ يادرولىق قاۋٸپسٸزدٸك بويىنشا ۇلتتىق باسقارماسىنىڭ تٶراعاسى دۋن باوتۋن قازاقستاندى تىعىرىقتان شىعارا الاتىن ۇسىنىس ەكەلدٸ. قىتايدىڭ ۇلتتىق يادرولىق كورپوراتسيياسى – CNNC 5,5 ميلليارد دوللارعا تولىعىمەن دايىن اەس سالىپ بەرۋگە دايىن. ەكٸنشٸدەن ول تەز, ياعني 5 جىلدىڭ ٸشٸندە سالىناتىن بولادى. ٷشٸنشٸدەن, قىتايدىڭ ەكسيم بانكٸ ول قارجىنى كرەديت تٷرٸندە بەرە الادى. ەكسيمنٸڭ بٸزدەگٸ ينفراقۇرىلىمدىق جوبالارعا قارجىنى يۋانمەن SOFR + 1.2% ستاۆكاسىمەن بەرٸپ جٷرگەنٸن ەسكەرسەك, بٸز ٷشٸن كرەديت باعاسى جىلدىق 5,5% ٷستەمەمەن شىعادى. رەسەيگە ۇلتتىق قورىمىزدى بەرٸپ, جەم بولىپ, ٶز قالتامىزدان 12 ميلليارد دوللار تٶلەپ روساتومدى بايىتقانشا, تيىن شىعارماي قىتاي كرەديتٸمەن 5,5 ميلليارد دوللارعا ەلدەقايدا زاماناۋي, تەحنولوگييالىق HUALONG اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىن سالىپ العانىمىز تيٸمدٸ. مۇنى قازاقستان ٷكٸمەتٸ دە جاقسى بٸلٸپ وتىر. سوندىقتان بالقاشتاعى تۇڭعىش ٷلكەن اەس-تٸ قىتاي سالاتىن بولادى. مەنٸڭ ويىمشا, بۇل مەسەلە وسى اپتادا تٷپكٸلٸكتٸ شەشٸلۋٸ تيٸس. جەنە ماۋسىمنىڭ اياعىندا رەسمي مەلٸمدەمە جاسالادى”, — دەدٸ ولجاي.
ساراپشى قازاقستان بۇل ۇسىنىستى قابىلداسا, اەس ٶز تابىسى ارقىلى قارىزدى قايتارۋعا قاۋقارلى ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. سونىمەن قاتار رەسەيگە كۋرچاتوۆ قالاسىندا شاعىن مودۋلدٸ اەس تۇرعىزۋ ۇسىنىلۋى مٷمكٸن. بۇل جوبا 1,6 ملرد دوللارعا باعالانىپ وتىر.
“HUALONG اەس-ٸ ٶزٸن-ٶزٸ اقتاپ, ٶزٸنٸڭ وپەراتسييالىق جۇمىسىنان كرەديتٸن قايتارىپ بەرە الاتىن سيياقتى. 2024 جىلى تۇتىنۋشىلار ٷشٸن ەلەكتر ەنەرگيياسىنىڭ ەڭ ارزان تاريفى كيلوۆاتت/ساعاتىنا 26,7 تەڭگە بولدى. اەس ٸسكە قوسىلاتىن 2030 جىلدارى ول كيلوۆات-ساعاتتى 7 تسەنتتەن ساتادى دەپ بولجاساق, بٸر جىلدا 1,2 ميلليارد دوللار ۆىرۋچكا الا الادى. ونىڭ جارتىسىن كرەديتتٸ ٶتەۋگە جٸبەرٸپ وتىرسا, 10 جىلدا وڭاي تٶلەپ بٸتپەك.
قازاقستان رەسەيگە شاعىن پريز رەتٸندە كۋرچاتوۆتا تۋرا ٶزبەكستان سيياقتى 4 ريتم-ن رەاكتورىنان قۇرىلعان شاعىن مودۋلدٸ اەس سالىپ بەرۋدٸ ۇسىنۋى مٷمكٸن. ونىڭ قۋاتى 330 مۆت, دەمەك بٸزدٸڭ ٶسكەمەن مەن سەمەيدەگٸ ەلەكتر تاپشىلىعىن تولىق شەشٸپ بەرە الادى. شامامەن 1,6 ميلليارد دوللار قاجەت. بٸراق ونىڭ جاراسى جەڭٸل”, — دەپ قوستى ول.
ونىڭ پٸكٸرٸنشە, ماۋسىم ايىنىڭ سوڭىنا قاراي قازاقستان بيلٸگٸ رەسمي مەلٸمدەمە جاسايدى.
“وسىلايشا استانا ٶزٸ ٷشٸن ەڭ تيٸمدٸ جولدى تاڭداپ, قىتاي مەن رەسەي اراسىنداعى بالانستى دا ۇتىمدى شەشە الادى. قازاق ديپلوماتيياسىنىڭ ٷزدٸك ەلەمدٸك پراكتيكالارىن ەسكەرە وتىرىپ, دەل وسىلاي بولاتىنىنا ەش كٷمەن جوق. قىتاي بالقاشتى السا, ال رەسەي كۋرچاتوۆ جوباسىنا دەن ريزا بولسا, وندا قاسىم-جومارت كەمەلۇلىنىڭ زور تەجٸريبەسٸ مەن ۇلت دەپ سوققان جٷرەگٸ سىن ساعاتىندا قازاق مەملەكەتٸنٸڭ مٷددەسٸ جولىندا سوڭىنا دەيٸن كٷرەسكەنٸ تاريح بەتتەرٸندە التىن ەرٸپتەرمەن جازىلاتىن بولادى. كەرەك كەزٸندە ساتقاليەۆكە كٸرٸپ شىققان دۋن باوتۋننىڭ ەسٸمٸ دە ۇمىت قالمايدى دەپ ويلايمىن”, — دەدٸ ول.
