كەيٸنگٸ اپتادا قازاقستاننىڭ ساياسي الاڭىندا بٸرقاتار ماڭىزدى ٶزگەرٸستەر بولدى. بيلٸك جٷيەسٸندەگٸ ترانسفورماتسييا, پارتييالىق كەڭٸستٸكتٸڭ قايتا قالىپتاسۋى جەنە جاڭا ساياسي تۇلعالاردىڭ العا شىعۋى ەلدەگٸ ساياسي پروتسەستەردٸڭ جاڭا كەزەڭگە اياق باسقانىن كٶرسەتتٸ. بۇل ٶزگەرٸستەرگە وتاندىق ساراپشىلار عانا ەمەس, حالىقارالىق اقپارات قۇرالدارى دا نازار اۋدارا باستادى. وسى تۇستا, Dalanews.kz ەلدەگٸ سوڭعى ساياسي وقيعالارعا شولۋ جاسادى.
ەسپاەۆانىڭ جاڭا بەلەسٸ
كەيٸنگٸ جىلدارى قازاقستان ساياساتىندا كٶپتەگەن جاڭا ەسٸمدەر پايدا بولدى. سوعان قاراماستان دانييا ەسپاەۆا ساياسي سالماعىن جوعالتقان جوق.
پرەزيدەنت سايلاۋىنا قاتىسقان العاشقى ەيەل ساياساتكەر رەتٸندە تانىلعان ەسپاەۆا بٷگٸندە تەجٸريبەلٸ پارلامەنتشٸلەردٸڭ بٸرٸ سانالادى. AMANAT پەن «ەدٸلەتتٸڭ» بٸرٸگۋٸ نەتيجەسٸندە قالىپتاسىپ جاتقان جاڭا ساياسي جاعدايدا دا ونىڭ ەسٸمٸ ىقپالدى ساياساتكەرلەر قاتارىندا اتالىپ جٷر.
بۇل ەسپاەۆانىڭ پارتييالىق جەنە پارلامەنتتٸك ساياساتتا ماڭىزدى ويىنشىلاردىڭ بٸرٸ بولىپ قالا بەرەتٸنٸن كٶرسەتەدٸ. سوندىقتان ونىڭ كەيٸنگٸ ساياسي قادامدارى قوعام نازارىندا قالا بەرمەك.
پەرۋاشەۆ ەندٸ وپپوزيتسيياعا كەتە مە?
AMANAT پەن «ەدٸلەتتٸڭ» بٸرٸگۋٸنەن كەيٸن قازاقستاننىڭ پارتييالىق كەڭٸستٸگٸندە جاڭا جاعداي قالىپتاستى. بۇل ٶزگەرٸستەر «اق جول» پارتيياسىنىڭ دا الداعى باعىتىنا ەسەر ەتپەي قويمايدى. سوندىقتان ساراپشىلار ازات پەرۋاشەۆ جەتەكشٸلٸك ەتەتٸن پارتييانىڭ جاڭا ساياسي جاعدايدا قانداي ۇستانىم تاڭدايتىنىن جٸتٸ باقىلاپ وتىر.
الايدا پەرۋاشەۆ ەزٸرگە بيلٸككە قارسى اشىق وپپوزيتسييالىق باعىتقا بەت بۇرعان جوق. كەرٸسٸنشە, ول AMANAT پەن «ەدٸلەت» پارتييالارىنىڭ بٸرٸگۋٸن قولداپ, بۇل شەشٸمدٸ وڭ باعالادى. سوندىقتان جاقىن ۋاقىتتا «اق جولدىڭ» راديكالدى وپپوزيتسييا قاتارىنا ٶتۋ ىقتيمالدىعى تٶمەن كٶرٸنەدٸ. دەگەنمەن جاڭا ساياسي كونفيگۋراتسييا جاعدايىندا پارتييانىڭ ٶز ورنىن ايقىنداۋى ماڭىزدى مٸندەت بولىپ قالا بەرەدٸ.
دەدەباي بۇل جولى دايىندىقپەن كەلگەن بە?
كەيٸنگٸ ايلاردا ساياسات ساحناسىندا جيٸ اتالا باستاعان تۇلعالاردىڭ بٸرٸ – ايبەك دەدەباي. پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ بۇرىنعى باسشىسى قىسقا ۋاقىت ٸشٸندە جاڭادان قۇرىلعان «ەدٸلەت» پارتيياسىنىڭ كٶشباسشىسىنا اينالدى.
پارتييا قۇرامىنا تانىمال كەسٸپكەرلەردٸڭ, قوعام قايراتكەرلەرٸنٸڭ, ساراپشىلاردىڭ جەنە ٸرٸ مەنەدجەرلەردٸڭ تارتىلۋى بۇل جوبانىڭ الدىن الا مۇقييات دايىندالعانىن اڭعارتادى.
ساياسي باقىلاۋشىلاردىڭ پٸكٸرٸنشە, دەدەبايدىڭ باستى ارتىقشىلىعى – جاڭا ساياسي برەندتٸ قىسقا مەرزٸم ٸشٸندە ۇلتتىق دەڭگەيگە شىعارا الۋى. ەندٸ ونىڭ كومانداسى الداعى پارلامەنتتٸك سايلاۋ كەزٸندە ٶزٸنٸڭ ناقتى ساياسي ەلەۋەتٸن كٶرسەتۋٸ تيٸس.
بيلٸكتٸڭ قوس پارتيياسى بٸر ارناعا توعىستى
سوڭعى كٷندەردەگٸ ەڭ ماڭىزدى وقيعا – AMANAT پارتيياسىنىڭ «ەدٸلەت» پارتيياسىنىڭ قۇرامىنا قوسىلۋى بولدى.
پارتييا سەزٸندە بۇل شەشٸم بٸراۋىزدان قولداۋ تاۋىپ, قازاقستانداعى ەڭ ٸرٸ ساياسي ۇيىمداردىڭ بٸرٸ جاڭا قۇرىلىم قۇرامىنا ەندٸ. رەسمي تٷسٸندٸرمەدە بۇل قادام قوعامدىق-ساياسي كٷشتەردٸ ۇلتتىق ماقساتتار تٶڭٸرەگٸنە توپتاستىرۋعا باعىتتالعانى ايتىلدى.
ساراپشىلار اتالعان پروتسەستٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ كەزەڭٸندەگٸ ساياسي جٷيەنٸ قايتا فورماتتاۋدىڭ ماڭىزدى كەزەڭدەرٸنٸڭ بٸرٸ رەتٸندە باعالاپ وتىر.
بۇل ٶزگەرٸستەر حالىقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ دا نازارىنان تىس قالعان جوق.
Reuters قانداي باعا بەردٸ?
ەلەمدەگٸ ەڭ ىقپالدى اقپارات اگەنتتٸكتەرٸنٸڭ بٸرٸ Reuters قازاقستانداعى پارتييالىق ٶزگەرٸستەردٸ كەزەكتٸ ساياسي جاڭالىق رەتٸندە ەمەس, بيلٸك جٷيەسٸندەگٸ تەرەڭ ترانسفورماتسييانىڭ بەلگٸسٸ رەتٸندە باعالادى.
اگەنتتٸك AMANAT پارتيياسىنىڭ «ەدٸلەت» قۇرامىنا قوسىلۋىن پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ جٷرگٸزٸپ جاتقان ساياسي رەفورمالارمەن بايلانىستىرادى. Reuters مەلٸمەتٸنشە, بۇل ٶزگەرٸستەر توقاەۆتىڭ پرەزيدەنتتٸك مەرزٸمٸ اياقتالاتىن 2029 جىلعا دەيٸنگٸ كەزەڭدەگٸ ساياسي قايتا قۇرۋلار اياسىندا جٷزەگە اسىپ جاتىر.
باسىلىم قازاقستاننىڭ ورتالىق ازيياداعى ەڭ ٸرٸ ەكونوميكا ەرٸ مۇناي-گاز ٶندٸرۋشٸ مەملەكەت ەكەنٸن اتاپ ٶتٸپ, بيىل قابىلدانعان جاڭا كونستيتۋتسييانى كەيبٸر ساراپشىلار بولاشاق بيلٸك ترانزيتٸنە دايىندىقتىڭ بٸر بٶلٸگٸ رەتٸندە قاراستىراتىنىن جازدى.
Reuters تاريحي ساباقتاستىققا دا ەرەكشە نازار اۋدارعان. اگەنتتٸك دەرەگٸنشە, AMANAT پارتيياسى 1999 جىلى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان جەنە وسى ۋاقىتقا دەيٸن بارلىق پارلامەنتتٸك سايلاۋدا شەشۋشٸ رٶل اتقارىپ كەلگەن. ەندٸ ونىڭ ورنىنا توقاەۆقا جاقىن تۇلعالار قۇرعان «ەدٸلەت» پارتيياسى كەلٸپ وتىر.
سونداي-اق Reuters جاڭا پارتييا باسشىلىعىندا مەملەكەت باسشىسىنا جاقىن ادامداردىڭ بار ەكەنٸن اتاپ ٶتٸپ, بۇل ٶزگەرٸستٸ توقاەۆ كەزەڭٸندەگٸ جاڭا ساياسي ارحيتەكتۋرانىڭ قالىپتاسۋى رەتٸندە سيپاتتايدى.
اگەنتتٸك 2022 جىلعى قاڭتار وقيعاسىن دا ەسكە سالادى. Reuters مەلٸمەتٸنشە, توقاەۆ پەن بٸرقاتار حالىقارالىق باقىلاۋشىلار سول كەزدەگٸ تەرتٸپسٸزدٸكتەردٸ بۇرىنعى بيلٸككە جاقىن ىقپال توپتارىنىڭ ەرەكەتٸ رەتٸندە باعالاعان. سوندىقتان قازٸرگٸ ٶزگەرٸستەر سول وقيعالاردان كەيٸن باستالعان ساياسي قايتا قۇرۋلاردىڭ جالعاسى رەتٸندە قاراستىرىلىپ وتىر.
Times of Central Asia باعاسى
Times of Central Asia باسىلىمى قازاقستانداعى ٶزگەرٸستەردٸ تەك ٸشكٸ ساياسي پروتسەسس رەتٸندە ەمەس, بٷكٸل ورتالىق ازيياداعى پارتييالىق جٷيەلەردٸڭ دامۋ كونتەكسٸندە قاراستىرادى.
باسىلىمنىڭ پٸكٸرٸنشە, قازاقستان پارتييالىق جٷيەسٸنٸڭ سوڭعى جىلدارداعى ەڭ ماڭىزدى بەتبۇرىستارىنىڭ بٸرٸ جٷزەگە اسىپ جاتىر. مەسەلە ەكٸ پارتييانىڭ بٸرٸگۋٸندە عانا ەمەس, پرەزيدەنت رەفورمالارىن جٷزەگە اسىراتىن جاڭا ساياسي پلاتفورمانىڭ قالىپتاسۋىندا.
اۆتورلار «ەدٸلەت» پارتيياسىنىڭ ماڭىزى ونىڭ جاڭادان تٸركەلگەن سەگٸزٸنشٸ پارتييا بولعانىندا ەمەس, پرەزيدەنتتٸك كواليتسييانىڭ جاڭا تٸرەگٸنە اينالۋ ىقتيمالدىعىندا دەپ ەسەپتەيدٸ.
باسىلىم قازاقستاندى كٶرشٸ ەلدەرمەن سالىستىرىپ, بٷگٸندە ەلدٸڭ كٶپپارتييالى مودەل قۇرۋ تەجٸريبەسٸ ايماقتاعى ٶزگە مەملەكەتتەردٸڭ نازارىن اۋدارىپ وتىرعانىن اتاپ ٶتەدٸ.
ماقالادا ساياساتتانۋشى تالعات قاليەۆتٸڭ پٸكٸرٸ كەلتٸرٸلگەن. ول ەكٸ بٸردەي بيلٸكشٸل پارتييانىڭ قاتار ٶمٸر سٷرۋٸن مەملەكەتتٸك اپپارات ٷشٸن قولايسىز جاعداي دەپ باعالاپ, مۇنى «بالادان قاي اتا-اناسىن كٶبٸرەك جاقسى كٶرەتٸنٸن سۇراۋمەن تەڭ» جاعدايعا ۇقساتقان.
ال ساياساتتانۋشى عازيز ەبٸشەۆ پارتييالار اراسىنداعى فورمالدى بەسەكەلەستٸك ساياسي تۇراقتىلىققا ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن ەكەنٸن ايتىپ, ينستيتۋتسيونالدىق بٸرٸگۋدٸ اناعۇرلىم تيٸمدٸ شەشٸم رەتٸندە باعالاعان.
Times of Central Asia قورىتىندىسىندا قازٸرگٸ ٶزگەرٸستەر تەك ەكٸ پارتييانىڭ تاعدىرىن ەمەس, الداعى سايلاۋدان كەيٸن قالىپتاساتىن جاڭا ساياسي جٷيەنٸڭ كەلبەتٸن انىقتايتىنىن اتاپ ٶتتٸ.
Deutsche Welle نە دەيدٸ?
گەرمانييانىڭ Deutsche Welle باسىلىمى قازاقستانداعى ٶزگەرٸستەردٸڭ ساياسي-قۇقىقتىق سالدارىنا كٶبٸرەك نازار اۋدارعان.
DW جازۋىنشا, «ەدٸلەت» پارتيياسى قۇرىلعاننان كەيٸن ٶتە قىسقا مەرزٸم ٸشٸندە مەملەكەتتٸك تٸركەۋدەن ٶتٸپ, ەلدەگٸ نەگٸزگٸ ساياسي كٷشتەردٸڭ بٸرٸنە اينالدى.
باسىلىم پارتييا قۇرامىندا ايبەك دەدەبايدان بٶلەك ٸرٸ كەسٸپكەرلەردٸڭ, قارجى سەكتورىنداعى تۇلعالاردىڭ جەنە ۇلتتىق كومپانييالار جەتەكشٸلەرٸنٸڭ بار ەكەنٸنە نازار اۋدارادى.
DW دەرەككٶزدەرٸنٸڭ پٸكٸرٸنشە, جاڭا پارتييا الداعى پارلامەنتتٸك سايلاۋ قارساڭىندا توقاەۆتىڭ نەگٸزگٸ ساياسي تٸرەگٸنە اينالۋى مٷمكٸن.
سونىمەن قاتار باسىلىم بٸرقاتار قۇقىقتىق مەسەلەلەردٸ كٶتەرەدٸ. ساياساتتانۋشى ەدۋارد پولەتاەۆ جاڭا پارتييا قۇرامىنا بۇرىنعى AMANAT-تىڭ كادرلىق ەلەۋەتٸ مەن ٶڭٸرلٸك ينفراقۇرىلىمى قالاي كٸرٸكتٸرٸلەتٸنٸ ماڭىزدى سۇراق ەكەنٸن ايتقان.
ال قوعام قايراتكەرٸ عالىم بايتۋك مەجٸلٸس دەپۋتاتتارىنىڭ مەرتەبەسٸنە قاتىستى مەسەلە تۋىنداۋى مٷمكٸن ەكەنٸن كٶتەرگەن. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, دەپۋتاتتار حالىقتان AMANAT اتىنان ماندات العاندىقتان, پارتييالىق قۇرىلىم ٶزگەرگەن جاعدايدا بۇل مەسەلە قۇقىقتىق تۇرعىدان تٷسٸندٸرۋدٸ قاجەت ەتەدٸ.
DW ساراپتاماسىندا تاعى بٸر ماڭىزدى جايت ايتىلادى. ەگەر بٸرٸگۋ تولىق جٷزەگە اسسا, جاڭا پارتييانىڭ مٷشەلەر سانى بٸر ميلليون ادامعا جۋىقتاۋى مٷمكٸن. بۇل ونى قازاقستان تاريحىنداعى ەڭ ٸرٸ ساياسي ۇيىمداردىڭ بٸرٸنە اينالدىرادى.
قورىتىندى
قازاقستانداعى سوڭعى ساياسي ٶزگەرٸستەر بٸر عانا پارتييانىڭ تاعدىرىنا قاتىستى مەسەلە ەمەس. بۇل – ساياسي جٷيەنٸڭ جاڭا كەزەڭگە ٶتۋٸنٸڭ بەلگٸسٸ.
بٸر جاعىنان, دانييا ەسپاەۆا سەكٸلدٸ تەجٸريبەلٸ ساياساتكەرلەردٸڭ ىقپالى ساقتالىپ وتىر. ەكٸنشٸ جاعىنان, ايبەك دەدەباي باستاعان جاڭا بۋىن ساياساتكەرلەرٸ ساياسي كەڭٸستٸكتەگٸ ورنىن كٷشەيتٸپ كەلەدٸ. ال AMANAT پەن «ەدٸلەتتٸڭ» بٸرٸگۋٸ بيلٸكشٸل لاگەردٸڭ شوعىرلانۋىن كٶرسەتەدٸ.
