وندا “كونستيتۋتسييالىق رەفورما قاراپايىم ازاماتتارعا نە بەرەدٸ?”, “قاراپايىم تۇرعىندار بۇل رەفورمادان نە ۇتادى?” دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ بەرگەن. بەينەٷندەۋدەگٸ قابىلدانعان شەشٸمدەردٸ تٶمەندە نازارىڭىزعا ۇسىنامىز:
بٸرٸنشٸ, كونستيتۋتسييالىق كەڭەس كونستيتۋتسييالىق سوت بولىپ قايتا قۇرىلادى. كونستيتۋتسييالىق سوت كەز كەلگەن زاڭنىڭ نەمەسە ٶزگە دە قۇقىقتىق اكتٸنٸڭ كٷشٸن جويا الادى. كونستيتۋتسييالىق سوتقا مىنالار جٷگٸنە الادى:
- پرەزيدەنت;
- سەنات پەن مەجٸلٸستٸس تٶراعالارى;
- پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ بەستەن بٸرٸ;
- پرەمەر-مينيستر;
- ادام قۇقىقتارى جٶنٸندەگٸ ۋەكٸل;
- باس پروكۋرور;
- قر-نىڭ ەربٸر ازاماتى.
كوستيتۋتسييالىق سوتتىڭ قۇرامىن پارلامەنت جەنە پرەزيدەنت جاساقتايدى. بۇل رەتتە ونىڭ سۋديالارىنا ساياسي پارتييالاردىڭ مٷشەسٸ بولۋعا تىيىم سالىنادى. وسىلايشا, كونستيتۋتسييالىق سوت – تەۋەلسٸز, وبەكتيۆتٸ, دەربەس ەرٸ بەيتاراپ شەشٸلەتٸن ورگان بولادى.
ەكٸنشٸ, ادام قۇقىقتارى جٶنٸندەگٸ ۋەكٸلدٸڭ مەرتەبەسٸ ارتادى. ادام قۇقىقتارى جٶنٸندەگٸ ۋەكٸل ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى ناقتى قورعالاتىنىنا كەپٸلدٸك بەرەدٸ.
https://youtu.be/aFWfyWlWSRs?list=TLGG_tVAEgzYvJQyODA1MjAyMg
ٷشٸنشٸ, بٸر مانداتتى سايلاۋ وكرۋگتارى ەنگٸزٸلەدٸ. ياعني, ساياسي پارتييالار مەن قاتار, مەجٸلٸسكە جەنە وبلىستىق مەسليحاتقا پارتيياعا مٷشە ەمەس دەپۋتاتتتار سايلانا الادى. ال قالالىق جەنە اۋداندىق مەسليحات دەپۋتاتتارىن تٷگەلدەي بٸر مانداتتى وكرۋگتارى ارقىلى سايلاۋ جوسپارلانىپ وتىر.
بۇل ٶزگەرٸستەر سايلاۋشىلارعا نە بەرەدٸ?
بٸرٸنشٸدەن, قازٸر ازاماتتار مەسليحاتتاعى ٶز دەپۋتاتتارىن تانىمايدى. ولار پارتييالىق تٸزٸم بويىنشا سايلانادى. ەندٸ ازاماتتار سايلاۋدا ٶزٸ قالاعان پارتييانى عانا ەمەس, ناقتى كانديداتقا داۋىس بەرە الادى. تٸپتٸ, ٶز كانديداتىن دا ۇسىنا الادى. سول ارقىلى دەپۋتاتتار ٶز سايلاۋشىلارىنىڭ الدىندا تٸكەلەي جاۋاپتى بولادى.
ەكٸنشٸدەن,
دەپۋتاتتار, ٶز سايلاۋشىلارىن تولعاندىراتىن مەسەلەلەردٸ شەشۋ ٷشٸن بارىن سالاتىن بولادى.
مەسەلەن, جول جٶندەۋ, تازا سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ, جاڭا مەكتەپ نەمەسە اۋرۋحان اسالتس, جاستاردى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ سيياقتى تٷيٸتكەلدەر جيٸ كٶتەرٸلەدٸ. ونىڭ بەرٸ بارىنشا شۇعىل جەنە ساپالى شەشٸلەدٸ.
ٷشٸنشٸدەن, سايلاۋشىلارعا بٸر مانداتتى وكرۋگ بويىنشا سايلانعان دەپۋتاتتاردى كەرٸ قايتارۋ قۇقىعى بەرٸلەدٸ. ەگەر دەپۋتات سايلاۋشىلاردىڭ سەنٸمٸن اقتاماسا, جۇمىسىن تيٸمدٸ اتقارماسا, ونىڭ ٶكٸلەتتٸلٸك مەرزٸمٸ اياقتالعانىن كٷتپەستەن, لاۋازىمىنان بوساتۋعا بولادى.
تٶرتٸنشٸ, وبلىس ەكٸمدەرٸن تاعايىنداۋدىڭ جاڭا تەسٸلٸ – ەكٸمدەردٸ ٶڭٸردەگٸ بارلىق مەسليحات دەپۋتاتتارىنىڭ كەلٸسٸمٸ بويىنشا بالامالى نەگٸزدە ۇسىنىلىپ وتىر.
پرەزيدەنت وبلىس, رەسپۋبليكالىق قالا جەنە ەلوردا ەكٸمٸ لاۋازىمىنا كەم دەگەندە 2 ٷمٸتكەر ۇسىنۋعا مٸندەتتٸ.
وبلىستىق, اۋداندىق جەنە قالالىق دەپۋتاتتاردىڭ بەرٸ وسى ٷمٸتكەرلەردەن تاڭدايدى. ەكٸمدٸككە لايىقتى كانديدات دەپۋتاتتارىن جالپى داۋىس بەرۋ نەتيجەسٸمەن تاعايىندايدى. ياعني, كٶپشٸلٸك سەنٸم بٸلدٸرگەن ازامات ەكٸم بولادى.
بەسٸنشٸدەن, ەكٸمدەردٸڭ دەربەستٸگٸن ارتتىرۋ. قازٸر اۋىل ەكٸمدەرٸن تۇرعىندار تٸكەلەي سايلايدى. بۇل تۇراقتى ٷردٸسكە اينالدى. ەندٸ اۋدان جەنە قالا ەكٸمدەرٸن سايلاۋعا دايىندىق جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر.
دەرەككٶز: ادىرنا پورتالى
