(ايتىلماي قالعان ەڭگٸمە)
بٸر كٷي بار...
جولجازبامىزعا وسىلاي ات قويىپ, ايدار تاعۋىمىزدىڭ سەبەبٸن ماقالانىڭ سوڭىنا قالدىرۋدى جٶن كٶردٸك. ەۋەلٸ كٶرگەن-تٷيگەنٸمٸزدٸ تارقاتىپ ايتساق. قارقارالىداعى قۇنانباي قاجى مەشٸتٸن زييارات ەتۋ – ەۋ باستاعى ماقساتىمىز ەدٸ. باس مٷفتي ەرجان قاجى مالعاجىۇلىنىڭ باستاماسىمەن جارييالانعان «دٸن مەن دەستٷر» جىلىنا وراي تاريحي مەشٸتتٸ بەتكە الۋدىڭ سەتٸ تٷستٸ. ويىمىز – تاريحتان تاعىلىم الۋ, كەشەگٸ مەن بٷگٸنگٸنٸ ساباقتاستىرۋ. شٸركٸن, قاسيەت قونعان قارقارالى دەسەڭشٸ. بۇل كەشەگٸ ەليحان بٶكەيحانوۆ پەن جاقىپ اقپاەۆ جازىپ, ۇلت ٷشٸن باسىن قاتەرگە تٸككەن 42 بابامىز قول قويعان ەيگٸلٸ قارقارالى پەتيتسيياسى قابىلدانعان جەر. قازاقتى ناعىز مۇسىلمان ەتۋدٸڭ 47 جولىن كٶرسەتٸپ, قول قويعاندار پاتشاعا: «...بٸز قىمبات قۇنمەن ەسەپ ايىرىسامىز», – دەپتٸ. ٷشٸنشٸ پۋنكتتە: «قىرعىزدارعا (ياعني, قازاقتارعا) مەشٸت, مەدرەسە سالۋعا رۇقسات كەرەك. قۇدايعا قۇلشىلىق ەتۋگە ەركٸندٸك بولسىن...» دەگەن تالاپ قويىلعان. بابالار ارمانداعان تالاپ بٷگٸن ورىندالدى. بٸراق ٶزدەرٸ كٶرە الماي كەتتٸ. مۇسىلماندىققا بەكەم بولماسا, «تار جول, تايعاق كەشپەس» ەدٸ, سٸرە. «ٶزگەلەر ٷشٸن ٶمٸر سٷرۋ», – دەگەن پايعامبار دانالىعى وسى بولسا كەرەك.
قۇنانباي قاجىنىڭ مەشٸت تۇرعىزۋى تەگٸن ەمەس. سول كەزدە قارقارالى وكرۋگٸنٸڭ اعا سۇلتانى بولعان ول 1850 جىلدىڭ 7 قاڭتارىندا سٸبٸر قىرعىزدارىنىڭ شەكارا باستىعى كلەيست مىرزاعا جازعان حاتىندا: «...مەشٸت قۇرىلىسى دٸن ىقپالىن نىعايتىپ, قۇدايعا قۇلشىلىق ەتٸپ, ناماز وقىپ, حالىقتىڭ ادامگەرشٸلٸك-يماندىلىق سەزٸمٸنە ٶزگەرٸس جاساۋ ماقساتىن كٶزدەيدٸ... سەنٸمدٸ تٷردە كٸرٸسٸپ, مەشٸتتٸڭ قۇرىلىس جۇمىسىن ٶتكەن جىلدارى قاۋىم بولىپ جيناعان قاراجات ەسەبٸنەن جەنە ٶزٸمنٸڭ مەنشٸگٸم ەسەبٸنەن جٷرگٸزەمٸن...», – دەپتٸ.
مەشٸتتٸڭ تٶبەسٸندەگٸ قىزىل اعاش سول قالپى ساقتالىپتى. وتقا سالسا جانبايدى. باس يمام ەمٸرجان ەشٸمۇلى بٸزگە قىزىقتى وقيعانى بايانداپ بەردٸ. 1924 جىلى جەرگٸلٸكتٸ شولاق بەلسەندٸلەر اللا ٷيٸن ٶرتەپ جٸبەرۋ تۋرالى بۇيرىقتى ورىنداۋعا كٸرٸسەدٸ. مەشٸتتٸڭ شىعىس جاعىنداعى بۇرىشىنا ٷلكەن اعاشتاردى جيناپ, وت قويادى. تٸلسٸز جاۋ قۇلشىلىق ٷيٸنە ەستە ەستەر ەتە الماپتى. اللانىڭ قۇدٸرەتٸمەن ويناعاندار ەكٸنشٸ بۇرىشىندا وتتى كٷشەيتەدٸ. ول ەرەكەتتەرٸنەن دە تٷك شىقپاسا كەرەك. قۇلشىلىق ٷيٸنٸڭ بٷيٸرٸنە ٷيٸپ, قالاپ جاققان اعاشتارى كٷلگە اينالعانمەن, اعاش مەشٸتتٸڭ قابىرعاسىن تەك قارا كٷيە شالادى.
ادامزات بالاسى تالاي زٸلزالا مەن سۋ تاسقىندارىنىڭ كۋەسٸ بولدى. سول تابيعي اپاتتاردان امان قالعان اللا ٷيلەرٸ ەلٸ كٷنگە دەيٸن يماندى جاننىڭ رۋحىن اسقاقتاتۋمەن كەلەدٸ. قازاقتىڭ: «قۇدايسىز قۋراي دا سىنبايدى» دەگەنٸ وسى بولار.
«1924 جىلى يماش دەيتٸن كٸسٸ مەشٸتتٸ ٶرتەمەك بولعانىمەن قويماي, مۇناراسىن بالتامەن شابادى. مۇنارانى جىققان بەتتە قولىنان بالتاسى ۇشىپ, ٶزٸ دە جەرگە قۇلايدى. ەكٸ قولى كٶكٸرەك تۇسىنا قاراي بٷگٸلگەن كٷيٸ ٶزٸ قۇلاتقان مۇنارانىڭ جانىندا جان تەسٸلٸم ەتەدٸ. ول كٸسٸنٸڭ بەيٸتٸ اۋىل شەتٸندە. بۇدان ادامزات بالاسى ساباق الۋى تيٸس. قۇدايدىڭ قۇدىرەتٸ سول, اعاش مەشٸتتٸ ٶرتەيمٸن دەپ, ٸسكە كٸرٸسكەن بٸر كٸسٸنٸڭ كٶزٸنە شوقتىڭ ۇشقىنى تيٸپ, جانارىنان ايرىلعان», – دەيدٸ قۇنانباي قاجى مەشٸتٸنٸڭ باس يمامى ەمٸرجان ەشٸمۇلى.
[caption id="attachment_9011" align="alignright" width="400"]
قۇنانباي قاجى مەشٸتٸنٸڭ تاريحىن 1990 جىلدان بەرٸ زەرتتەپ كەلە جاتقان ٶلكەتانۋشى ەرلان مۇستافين مىرزا تىڭ دەرەكتەرمەن بٶلٸستٸ. مۇراعاتتان جيناعان ماعلۇماتتارى مول ەكەن. «اباي جولى» رومانىندا: «...بۇنداعى قوناقتىڭ كٶبٸ قالانىڭ تاتار ساۋداگەرلەرٸ, قازاق بايلارى جەنە تاپ ورتادا جاڭا مەشٸت يمامى حاسەن مولدا كٶرٸندٸ...» دەگەن دەرەكتەر كەزدەسەدٸ. «حاسەن يمامنىڭ «احۋن» دەگەن دٸني دەرەجەسٸ بولعان. مەندەگٸ قۇجات بويىنشا, حاسەن احۋن يمامدىق قىزمەتتە جٷرگەندە ناماز وقىپ, بالالارعا ساباق بەرگەن, بولىستاردى ارالاپ, حالىقتىڭ دٸني ساۋاتىن اشقان. جاس جۇبايلاردىڭ نەكەسٸن قيىپ, بالالاردى سٷندەتكە وتىرعىزعان. حاسەن يمام جان-جاقتى دٸني قايراتكەر بولعان», – دەيدٸ ٶلكەتانۋشى.
يمامنىڭ ايتۋىنشا, مەشٸت اشىلعان جىلدارى 11 قاري (قۇراندى تولىق جاتقا بٸلەتٸن ادام) قىزمەت ەتٸپتٸ. توزىعى جەتكەن مۇنداعى ارابشا كٸتاپتار سولاردان قالسا كەرەك. قۇراننىڭ سول كەزدەگٸ نۇسقاسى دا ساقتالىپتى.
قۇنانباي قاجى مەشٸتٸنە تابان تٸرەگەنٸمٸزدە, ەكٸنتٸ نامازىنىڭ ۋاقىتى تاياپ قالعان ەكەن. بٸزگە ٸلەسٸپ بارعان قمدب-نىڭ قاراعاندى وبلىسى بويىنشا ٶكٸل يمامى ٶمٸرزاق قازكەنۇلىنىڭ كەڭەسشٸسٸ ەرٸ كٶمەكشٸسٸ نۇرجٸگٸت مۇسابەكوۆ باۋىرىمىز ازان شاقىردى. ازان شاقىرىلعاندا لاعىنەتٸ شايتان ازاننىڭ داۋسى ەستٸلمەيتٸن جاققا دەيٸن قاشادى ەكەن. حالقىمىزدىڭ: «ازانى بار اۋىل ازبايدى», – دەگەن دانالىعى حاديسپەن ٷندەسٸپ جاتقانى تٷسٸنگەنگە مول تاعىلىم.
قوس قۇلشىلىق بٶلمەسٸ بار مەشٸتتە بٸر مەزەتتە 300 ادام ناماز وقي الادى. بٸر كەزدەرٸ مەشٸت پيونەرلەر ٷيٸ بولدى. ازىق-تٷلٸك ساقتايتىن قويماعا دا اينالعان. 1941-45 جىلداردا, ياعني زۇلمات زامانداردا, تىڭ يگەرۋ كەزەڭدەردە ەرتٷرلٸ ەلدەن كەلگەن كەلٸمسەكتەر مەشٸتتٸ پانالايدى.
ەكٸنتٸ نامازى وقىلىپ, باس يمام قۇنانباي قاجىنىڭ رۋحىنا ارناپ قاسيەتتٸ قۇران اياتىن باعىشتادى. يە, كەشەگٸ قۇدايسىز قوعامدا ٶمٸر سٷرگەن تەكتٸ بابالارىمىز قارقارالىدان مەشٸت تۇرعىزىپ, قاجىعا دا باردى. ناعىز ەرلٸك ەمەي, نەمەنە?!
قوس قۇلشىلىق بٶلمەسٸ بار مەشٸتتە بٸر مەزەتتە 300 ادام ناماز وقي الادى. بٸر كەزدەرٸ مەشٸت پيونەرلەر ٷيٸ بولدى. ازىق-تٷلٸك ساقتايتىن قويماعا دا اينالعان. 1941-45 جىلداردا, ياعني زۇلمات زامانداردا, تىڭ يگەرۋ كەزەڭدەردە ەرتٷرلٸ ەلدەن كەلگەن كەلٸمسەكتەر مەشٸتتٸ پانالايدى. اللا ٷيٸندە بٸر كٷن ايالداپ: «مۇندا تٷنەۋ مٷمكٸن ەمەس. تٷندە بەيمەلٸم سٶزدەر ايتىلادى. بٸرەۋ ٷي ٸشٸندە جٷرگەندەي سەزٸلەدٸ», – دەپ قاشا جٶنەلگەنٸن اۋىل قارييالار ايتىپ بەردٸ. وسىلايشا, ەلەس كەزٸپ, ەستەرٸ شىققان دەسەدٸ.
دٸنگە قىسىم جاسالعان جىلدارى ادام قولىمەن قۇلاتىلعان مەشٸت مۇناراسى اللانىڭ ەمٸرٸمەن قايتا بوي كٶتەردٸ.
پايعامبارىمىز مۇحاممەد (س.ع.س.) بٸر حاديسٸندە: «اللا تاعالا مەشٸتتٸ جاقسى كٶرگەن پەندەنٸ جاقسى كٶرەدٸ», – دەگەن ەكەن.
باس يمامعا ۇيىپ, ەكٸنتٸ نامازان ٶتەۋگە شىققاندا, قاتارىمىزعا ورىس جٸگٸتٸ كەلٸپ قوسىلدى. جاماعاتپەن ناماز وقىپ بولعان سوڭ سىرتقا اسىعىس شىعىپ كەتتٸ. سۇراستىرىپ بٸلسەك, مەشٸتكە جاقىن مەكتەپتە دەنە شىنىقتىرۋ پەنٸنەن ساباق بەرەدٸ ەكەن. ٷزٸلٸس ۋاقىتىن پايدالانىپ, نامازىن جاماعاتپەن وقيدى. اسىعىس شىعۋىنىڭ سەبەبٸن سوسىن بٸلدٸك. ساباققا كەشٸگٸپ قالمايىن دەگەن بولار. بٸز ونىمەن سۇحباتتاسۋعا بەكٸندٸك. يسلامعا كەلۋٸنە نەندەي جاعدايلار تٷرتكٸ بولعانىن بٸلگٸمٸز كەلٸپ, جۇمىسىنا ٸزدەپ باردىق. بٸراق تاپپادىق. سەتٸ تٷسپەگەن سۇحباتتى ەندٸگٸ جولى الارمىز دەپ ٶزٸمٸزدٸ جۇباتىپ تا قويدىق. ەيتپەسە, كەشەگٸ مەشٸتتٸ جەرمەن جەكسەن ەتە جازداعان سولاقاي ساياسات تٷبٸندە جٷزەگە اسپاي, تٸپتٸ, ورىس ۇلتىنىڭ ٶكٸلدەرٸ بٷگٸندە باقىتىن يسلامنان تاۋىپ, مەشٸتكە قادام باسقانى كٸمدٸ بولسىن قۋانتارلىق جاعداي ەمەس پە? يسلام – حاق دٸن دەگەن وسى. ەرينە, بەرٸ اللانىڭ قولىندا. تەك نيەت كٷشتٸ بولسا, ادام ماقساتىنا جەتپەي قويمايدى ەكەن. دانالىق پەن يماندىلىقتى ۇشتاستىرعان اعا سۇلتان قۇنانباي ٶسكەنبايۇلى ۇرپاعىنا ٶلمەس ٶنەگە قالدىردى. حاديس-شەرٸپتە: «مەشٸت سالعان ادام ٷشٸن اللا تاعالا جەنناتتا ساراي تۇرعىزادى», – دەلٸنگەن.
قۇلشىلىق ٷيٸن تۇرعىزۋ بٸر كەزدەرٸ ٶمٸرٸڭدٸ قاتەرگە تٸككەنمەن بٸردەي بولسا, قازٸر ەشكٸم وعان كەدەرگٸ ەمەس. ٶرتەپ, قيراتا جازداعان قۇنانباي قاجى مەشٸتٸ بٷگٸن مەملەكەتتٸڭ قورعاۋىندا. تەۋەلسٸز قازاق ەلٸنٸڭ كٷنٸ تۋدى. بٸرلٸككە سىزات تٷسٸرمەي, بەيبٸت كٷندٸ قادٸرلەي بٸلسەك بولعانى, ەڭ باستىسى.
ايتپاقشى, يسلامدى قابىلداعان ورىس جٸگٸتٸمەن سۇحباتتاسا الماي, «ايتىلماي قالعان ەڭگٸمە» دەپ تاقىرىپ قويۋىمىزدىڭ سەبەبٸ وسى ەدٸ.
اعابەك قوناربايۇلى,
قمدب باسپاسٶز بٶلٸمٸنٸڭ مەڭگەرۋشٸسٸ
استانا – قارقارالى – استانا
