(AITYLMAI QALǴAN ÁŃGIME)
Bir kúi bar...
Joljazbamyzǵa osylai at qoiyp, aidar taǵýymyzdyń sebebin maqalanyń sońyna qaldyrýdy jón kórdik. Áýeli kórgen-túigenimizdi tarqatyp aitsaq. Qarqaralydaǵy Qunanbai qajy meshitin ziiarat etý – áý bastaǵy maqsatymyz edi. Bas múfti Erjan qajy Malǵajyulynyń bastamasymen jariialanǵan «Din men dástúr» jylyna orai tarihi meshitti betke alýdyń sáti tústi. Oiymyz – tarihtan taǵylym alý, keshegi men búgingini sabaqtastyrý. Shirkin, qasiet qonǵan Qarqaraly deseńshi. Bul keshegi Álihan Bókeihanov pen Jaqyp Aqpaev jazyp, ult úshin basyn qaterge tikken 42 babamyz qol qoiǵan áigili Qarqaraly petitsiiasy qabyldanǵan jer. Qazaqty naǵyz musylman etýdiń 47 jolyn kórsetip, qol qoiǵandar patshaǵa: «...biz qymbat qunmen esep aiyrysamyz», – depti. Úshinshi pýnktte: «Qyrǵyzdarǵa (iaǵni, qazaqtarǵa) meshit, medrese salýǵa ruqsat kerek. Qudaiǵa qulshylyq etýge erkindik bolsyn...» degen talap qoiylǵan. Babalar armandaǵan talap búgin oryndaldy. Biraq ózderi kóre almai ketti. Musylmandyqqa bekem bolmasa, «tar jol, taiǵaq keshpes» edi, sirá. «Ózgeler úshin ómir súrý», – degen paiǵambar danalyǵy osy bolsa kerek.
Qunanbai qajynyń meshit turǵyzýy tegin emes. Sol kezde Qarqaraly okrýginiń aǵa sultany bolǵan ol 1850 jyldyń 7 qańtarynda Sibir qyrǵyzdarynyń shekara bastyǵy Kleist myrzaǵa jazǵan hatynda: «...meshit qurylysy din yqpalyn nyǵaityp, Qudaiǵa qulshylyq etip, namaz oqyp, halyqtyń adamgershilik-imandylyq sezimine ózgeris jasaý maqsatyn kózdeidi... Senimdi túrde kirisip, meshittiń qurylys jumysyn ótken jyldary qaýym bolyp jinaǵan qarajat esebinen jáne ózimniń menshigim esebinen júrgizemin...», – depti.
Meshittiń tóbesindegi qyzyl aǵash sol qalpy saqtalypty. Otqa salsa janbaidy. Bas imam Ámirjan Áshimuly bizge qyzyqty oqiǵany baiandap berdi. 1924 jyly jergilikti sholaq belsendiler Alla úiin órtep jiberý týraly buiryqty oryndaýǵa kirisedi. Meshittiń shyǵys jaǵyndaǵy buryshyna úlken aǵashtardy jinap, ot qoiady. Tilsiz jaý qulshylyq úiine áste áster ete almapty. Allanyń qudiretimen oinaǵandar ekinshi buryshynda otty kúsheitedi. Ol áreketterinen de túk shyqpasa kerek. Qulshylyq úiiniń búiirine úiip, qalap jaqqan aǵashtary kúlge ainalǵanmen, aǵash meshittiń qabyrǵasyn tek qara kúie shalady.
Adamzat balasy talai zilzala men sý tasqyndarynyń kýási boldy. Sol tabiǵi apattardan aman qalǵan Alla úileri áli kúnge deiin imandy jannyń rýhyn asqaqtatýmen keledi. Qazaqtyń: «Qudaisyz qýrai da synbaidy» degeni osy bolar.
«1924 jyly Imash deitin kisi meshitti órtemek bolǵanymen qoimai, munarasyn baltamen shabady. Munarany jyqqan bette qolynan baltasy ushyp, ózi de jerge qulaidy. Eki qoly kókirek tusyna qarai búgilgen kúii ózi qulatqan munaranyń janynda jan tásilim etedi. Ol kisiniń beiiti aýyl shetinde. Budan adamzat balasy sabaq alýy tiis. Qudaidyń qudyreti sol, aǵash meshitti órteimin dep, iske kirisken bir kisiniń kózine shoqtyń ushqyny tiip, janarynan airylǵan», – deidi Qunanbai qajy meshitiniń bas imamy Ámirjan Áshimuly.
[caption id="attachment_9011" align="alignright" width="400"]
Qunanbai qajy meshitiniń tarihyn 1990 jyldan beri zerttep kele jatqan ólketanýshy Erlan Mustafin myrza tyń derektermen bólisti. Muraǵattan jinaǵan maǵlumattary mol eken. «Abai joly» romanynda: «...Bundaǵy qonaqtyń kóbi qalanyń tatar saýdagerleri, qazaq bailary jáne tap ortada jańa meshit imamy Hasen molda kórindi...» degen derekter kezdesedi. «Hasen imamnyń «ahýn» degen dini dárejesi bolǵan. Mendegi qujat boiynsha, Hasen ahýn imamdyq qyzmette júrgende namaz oqyp, balalarǵa sabaq bergen, bolystardy aralap, halyqtyń dini saýatyn ashqan. Jas jubailardyń nekesin qiyp, balalardy súndetke otyrǵyzǵan. Hasen imam jan-jaqty dini qairatker bolǵan», – deidi ólketanýshy.
Imamnyń aitýynsha, meshit ashylǵan jyldary 11 qari (Qurandy tolyq jatqa biletin adam) qyzmet etipti. Tozyǵy jetken mundaǵy arabsha kitaptar solardan qalsa kerek. Qurannyń sol kezdegi nusqasy da saqtalypty.
Qunanbai qajy meshitine taban tiregenimizde, ekinti namazynyń ýaqyty taiap qalǵan eken. Bizge ilesip barǵan QMDB-nyń Qaraǵandy oblysy boiynsha ókil imamy Ómirzaq Qazkenulynyń keńesshisi ári kómekshisi Nurjigit Musabekov baýyrymyz azan shaqyrdy. Azan shaqyrylǵanda laǵyneti shaitan azannyń daýsy estilmeitin jaqqa deiin qashady eken. Halqymyzdyń: «Azany bar aýyl azbaidy», – degen danalyǵy hadispen úndesip jatqany túsingenge mol taǵylym.
Qos qulshylyq bólmesi bar meshitte bir mezette 300 adam namaz oqi alady. Bir kezderi meshit pionerler úii boldy. Azyq-túlik saqtaityn qoimaǵa da ainalǵan. 1941-45 jyldarda, iaǵni zulmat zamandarda, tyń igerý kezeńderde ártúrli elden kelgen kelimsekter meshitti panalaidy.
Ekinti namazy oqylyp, bas imam Qunanbai qajynyń rýhyna arnap qasietti Quran aiatyn baǵyshtady. Iá, keshegi Qudaisyz qoǵamda ómir súrgen tekti babalarymyz Qarqaralydan meshit turǵyzyp, qajyǵa da bardy. Naǵyz erlik emei, nemene?!
Qos qulshylyq bólmesi bar meshitte bir mezette 300 adam namaz oqi alady. Bir kezderi meshit pionerler úii boldy. Azyq-túlik saqtaityn qoimaǵa da ainalǵan. 1941-45 jyldarda, iaǵni zulmat zamandarda, tyń igerý kezeńderde ártúrli elden kelgen kelimsekter meshitti panalaidy. Alla úiinde bir kún aialdap: «Munda túneý múmkin emes. Túnde beimálim sózder aitylady. Bireý úi ishinde júrgendei seziledi», – dep qasha jónelgenin aýyl qariialar aityp berdi. Osylaisha, eles kezip, esteri shyqqan desedi.
Dinge qysym jasalǵan jyldary adam qolymen qulatylǵan meshit munarasy Allanyń ámirimen qaita boi kóterdi.
Paiǵambarymyz Muhammed (s.ǵ.s.) bir hadisinde: «Alla Taǵala meshitti jaqsy kórgen pendeni jaqsy kóredi», – degen eken.
Bas imamǵa uiyp, ekinti namazan óteýge shyqqanda, qatarymyzǵa orys jigiti kelip qosyldy. Jamaǵatpen namaz oqyp bolǵan soń syrtqa asyǵys shyǵyp ketti. Surastyryp bilsek, meshitke jaqyn mektepte dene shynyqtyrý páninen sabaq beredi eken. Úzilis ýaqytyn paidalanyp, namazyn jamaǵatpen oqidy. Asyǵys shyǵýynyń sebebin sosyn bildik. Sabaqqa keshigip qalmaiyn degen bolar. Biz onymen suhbattasýǵa bekindik. Islamǵa kelýine nendei jaǵdailar túrtki bolǵanyn bilgimiz kelip, jumysyna izdep bardyq. Biraq tappadyq. Sáti túspegen suhbatty endigi joly alarmyz dep ózimizdi jubatyp ta qoidyq. Áitpese, keshegi meshitti jermen jeksen ete jazdaǵan solaqai saiasat túbinde júzege aspai, tipti, orys ultynyń ókilderi búginde baqytyn Islamnan taýyp, meshitke qadam basqany kimdi bolsyn qýantarlyq jaǵdai emes pe? Islam – haq din degen osy. Árine, bári Allanyń qolynda. Tek niet kúshti bolsa, adam maqsatyna jetpei qoimaidy eken. Danalyq pen imandylyqty ushtastyrǵan aǵa sultan Qunanbai Óskenbaiuly urpaǵyna ólmes ónege qaldyrdy. Hadis-sháripte: «Meshit salǵan adam úshin Alla Taǵala jánnatta sarai turǵyzady», – delingen.
Qulshylyq úiin turǵyzý bir kezderi ómirińdi qaterge tikkenmen birdei bolsa, qazir eshkim oǵan kedergi emes. Órtep, qirata jazdaǵan Qunanbai qajy meshiti búgin memlekettiń qorǵaýynda. Táýelsiz Qazaq eliniń kúni týdy. Birlikke syzat túsirmei, beibit kúndi qadirlei bilsek bolǵany, eń bastysy.
Aitpaqshy, Islamdy qabyldaǵan orys jigitimen suhbattasa almai, «Aitylmai qalǵan áńgime» dep taqyryp qoiýymyzdyń sebebi osy edi.
Aǵabek QONARBAIULY,
QMDB Baspasóz bóliminiń meńgerýshisi
Astana – Qarqaraly – Astana
