***
...قازاق تٸلٸن ساۋداعا سالۋشىلىق كٶپ. بٸراق تٸل ٷشٸن ناقتى قىزمەت اتقارىپ جاتقاندار جوق. ال مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ مٷددەسٸن قورعاپ سٶيلەگەن ازاماتتاردىڭ بەتٸن قايتارۋ, مەنٸڭشە, دۇرىس ساياسات ەمەس. بٸز ٶز تٸلٸمٸزدٸ قورعاۋ ٷشٸن, ٶز تٸلٸمٸزدٸ دامىتۋ ٷشٸن كٶرشٸ ەلدەرگە جالتاقتاماۋىمىز كەرەك. سەبەبٸ, ولار دا ٶز تٸلٸن دامىتۋدا بٸزبەن ساناسىپ وتىرعان جوق. قازاق حالقىنىڭ الدىنداعى قازٸرگٸ ەڭ ٷلكەن پروبلەما - كەدەيشٸلٸكتٸ جويۋ بولسا, رۋحاني سالاداعى ەڭ باستى پروبلەما - تٸل مەسەلەسٸ. وسىلاردى شەشۋگە كٷش سالۋىمىز كەرەك.
***
...دەمەك, سول زييالى قاۋىم ٶز-ٶزٸنە باعا بەرٸپ وتىر. «مەنٸڭ جازعاندارىم, مەنٸڭ ايتقاندارىم, مەنٸڭ ٶمٸرلٸك شىعارماشىلىعىم ۋكراينداردىڭ كينورەجيسسەرلەرٸنەن, ولاردىڭ جۋرناليستەرٸنەن ەلدەقايدا تٶمەن», - دەپ وتىر. زييالى قاۋىم ٶزٸن-ٶزٸ جوققا شىعارىپ وتىر, ونداي بولسا. بۇل - ولاردىڭ «مەنٸڭ قوسقان رۋحاني دٷنيەممەن تەربيەلەنگەن ۇرپاق ەلٸ توپاس, بٸز ۋكراينداردىڭ شيرەگٸنە تاتىمايمىز» دەگەنٸ. ونداي زييالىلار ٶزٸنە-ٶزٸ نەكرولوگ جازسىن.
ال ٶز باسىم بٸزدٸڭ حالىقتىڭ سانا-سەزٸمٸ, رۋحاني ٶرەسٸ ۋكراينداردان كەم دەپ ەسەپتەمەيمٸن. ولار دا بٸز سيياقتى. ولار دا بٸز سيياقتى كەڭەس ٶكٸمەتٸندە 70 جىل ٶمٸر سٷردٸ. ونىڭ الدىندا رەسەي يمپەريياسىنىڭ قولاستىندا بولدى. دەسەك تە, ۋكراينداردىڭ بٸر ەرەكشەلٸگٸ بار.
مەسەلەن, بٷكٸل حالىق بوپ بٷگٸنگٸ كٷنٸ قارعاپ-سٸلەپ وتىرعان بۇرىنعى پرەزيدەنت ل.كۋچما «ۋكراينا - رەسەي ەمەس!» دەگەن كٸتاپ جازدى.
ەندٸ ٶزٸ جازا قويماعان شىعار. كۋچمانىڭ سول كٸتابىن سوڭىنا دەيٸن وقىپ شىقتىم. كٸتاپتا ول ۋكراين حالقىنىڭ ورىستان بٶلەك حالىق ەكەنٸن دەلەلدەپ شىعادى. اۆتور بٷكٸل تاريحي وقيعالاردى قامتىپ, ورىستىڭ, پولياكتىڭ, ليتۆانداردىڭ اراسىنداعى سوعىستاردا ۋكراينداردىڭ ٶزٸن ساقتاپ قالعانىن جازادى. ۇلت رەتٸندە. لەونيد كۋچما ٶز كٸتابىن بىلاي دەپ قورىتىندىلايدى: «بٸزدٸ كوممۋنيستەر ورىستىڭ اۋىلدا تۇراتىن, سالو جەيتٸن ٸنٸسٸ سيياقتى كٶرەتٸن. ۋكرايندار - ورىستىڭ ٸنٸسٸ ەمەس, بٶلەك حالىق. مەنٸڭ مٸندەتٸم - سونى دەلەلدەۋ». ولار مۇنى دەلەلدەدٸ.
***
...دەموكراتيياسىز قوعام - تۇراقسىز قوعام. تۇراقتىلىق دەگەنٸمٸز - قوعامداعى بارلىق پٸكٸرلەردٸ ۇشتاستىرىپ, سونىڭ جٷيەسٸن تاۋىپ وتىرۋ. بۇل تەك دەموكراتييالىق جولمەن كەلەدٸ.
***
...بالزاكتىڭ سٶزٸمەن ايتساق, بيۋروكراتييا - كٶرٸنبەيتٸن تۇلعالاردىڭ قولىمەن جاسالاتىن الاپات كٷش. بۇل وقيعا مەنٸڭ دە كٶزٸمدٸ اشتى, ەشقاشان, ەشتەڭەگە تاڭدانۋعا بولمايتىنىن تاعى بٸر رەت تٷسٸندٸم. بيۋروكراتييانىڭ سونشالىقتى اگرەسسيۆتٸ بولا الاتىنىنا تاعى بٸر رەت كٶز جەتكٸزدٸم. بيۋروكراتييا اگرەسسيۆتٸ كەيٸپكە ەنگەندە, پرەزيدەنتتٸڭ ساياسي شەشٸمٸن ەلەپ-ەسكەرمەۋ بىلاي تۇرسىن, ونىڭ ساياساتىنا قاساقانا قارسى شىعىپ, بەدەلٸن تٷسٸرۋ دە تٷك بولماي, مەملەكەت باسشىسىنىڭ كەيبٸر كەلٸسپەۋشٸلٸكتەرٸن دە قۇلاقتارىنان اسىرىپ جٸبەرە مە دەپ قالدىم.
***
...بٸز قازاقستاندا 15 ميلليون حالىق تۇرامىز. شەتٸمٸزدەن دەنٸ ساۋ, جەتٸلگەن, كٶزٸقاراقتى ۇلتتىڭ ٶكٸلدەرٸمٸز. سوندىقتان دا, ٶزٸمٸزدٸ بٸزدەن دەرەجەسٸ ەلدەقايدا تٶمەن ەلدەرگە قاراي سٷيرەۋدٸڭ رەتٸ جوق, كەرٸسٸنشە, «ەسٸكتەگٸ باسىمىزدى تٶرگە سٷيرەپ», ٶزٸمٸزدٸ بٸزدەن جوعارعى دامۋ ساتىسىنداعى حالىقتاردىڭ قاتارىنا قوسۋعا تالپىنۋىمىز كەرەك. نەگٸزگٸ ماقسات تا, نەگٸزگٸ مٷددە دە وسى تٶڭٸرەكتە بولسا عانا, بٸزدە دامۋ بولادى. ال ەندٸ تاققا مۇراگەرلٸككە كەلسەك, ەگەر «تاققا مۇراگەرلٸك» باسقارۋدىڭ ەڭ تيٸمدٸ جولى بولاتىن بولسا, دٷنيەجٷزٸ ەلدەرٸنٸڭ مونارحييادان باس تارتىپ نە ەۋرەسٸ بار? ول زامان ەلدەقاشان كەلمەسكە كەتكەن. بيلٸك ساياسي كٶزقاراستاردىڭ تارتىسىنان تۋىنداۋى كەرەك.
***
...قازاق بالاسى ەكٸ قولعا بٸر كٷرەك تاپپاي سەندەلٸپ جٷر. نە اۋىلدا جۇمىس تابىلمايدى, نە قالادا بەرەكە تاپپايدى. قالاعا كەلگەندەگٸ كٶرەتٸنٸ - ٶگەيلٸك. باستارىندا باسپاناسى جوق, ەركٸمنٸڭ بوساعاسىن توزدىرىپ جٷرگەنٸ. ٶرٸمدەي-ٶرٸمدەي ۇل-قىزدارىمىزدى تاعدىردىڭ تەلكەگٸنە ٶز قولىمىزبەن سالىپ وتىرعان سيياقتىمىز. سەيفۋللين مەن ساين كٶشەلەرٸنٸڭ بويىن جاعالاتىپ, ودان قالسا, «جەتٸم بۇرىشتى» ساعالاتىپ قويدىق. وسىلايشا, سوڭعى ون-ون بەس جىلدىڭ ٸشٸندە بٸلٸم-بٸلٸگٸ تٶمەن, بولاشاعى بۇلىڭعىر بۋىن دٷنيەگە كەلدٸ.
***
...ٶكپەشٸل ادام - ٶلمەشٸ ساياساتكەر. مەن سولاي دەپ سانايمىن.
شەتتەتٸلگەندەر مەن ٶكپەلەگەندەردٸڭ عانا ساياساتكەر بولاتىن ۋاقىتى كەلمەسكە كەتتٸ.
ساياساتقا باياندى باعىت, بەلسەندٸ ۇستانىم, ويلى كٶزقاراسپەن ويلانىپ كەلەتٸن ۋاقىت پٸسٸپ-جەتٸلدٸ. ٶكپەشٸل ادام اينالاسىنداعى قۇبىلىستى ەشۋاقىتتا وبەكتيۆتٸ تٷردە باعالاي المايدى. ٶكپە-رەنٸشٸن بٸرٸنشٸ كەزەككە قويىپ, ٶزٸنٸڭ جەكە سۋبەكتيۆيزمٸنٸڭ قۇرباندىعىنا اينالادى. وندايلارمەن بەسەكەگە تٷسۋ دە وڭاي. ال مەندە ٶكپە-رەنٸش بولماق ەمەس, سوندىقتان دا, مەن بٸراز ادامدارعا ولار ويلاعاننان گٶرٸ ەلدەقايدا قيىن قارسىلاس بولا الام عوي دەپ ەسەپتەيمٸن.
***
...«ەربٸر ادامنىڭ تاعدىرى ونىڭ مٸنەزٸنە بايلانىستى» دەيدٸ ف.اتتار. ال مٸنەزدٸ قالىپتاستىراتىن نە نەرسە? مەنٸڭشە, مٸنەزدٸ قالىپتاستىراتىن - مەدەنيەت. ٸشكٸ مەدەنيەت. ٸشكٸ مەدەنيەتٸ كەمشٸن ادام ەشۋاقىتتا شىندىقتى ايتا المايدى. ٷلكەن مەدەنيەتتٸ يگەرگەن ادام ەماندا شىندىقتىڭ جاعىندا بولادى. ٶيتكەنٸ, شىندىقتى ايتپاۋ - ٷلكەن مەدەنيەتسٸزدٸك.
***
...قازٸر ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ۇساق-تٷيەك ساياساتقا ارالاستىرۋ كٶبەيٸپ كەتتٸ. ساياساتقا ارالاسا باستاعاندار ياسساۋيدٸڭ باسىنا بارۋدى «سەنگە» اينالدىردى. ياسساۋي - مەڭگٸلٸك, ساياسات - ۋاقىتشا. بٸز وسىنى تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك.
ساياسات دەگەن - ول كٸسٸلەردٸڭ رۋحىنىڭ جانىندا تٷككە تۇرعىسىز دٷنيە.
باسقاشا ايتقاندا, قوجا احمەت ياسساۋي ساياسي پارتييالاردىڭ «پيار» جوباسى بولماۋى كەرەك.
***
...ەدەبي ورتامەن ۇزاق جۇمىس ٸستەدٸم عوي. ەر جازۋشىنىڭ دٷنيەتانىمى جەكە-جەكە كاتەگورييا بولعاندىقتان, بۇل سالانى باسقارۋ وڭايعا سوققان جوق. اتاق مەسەلەسٸ, كٸتاپ شىعارۋ مەسەلەسٸ...
مەن ايتار ەدٸم, ەگەر قازاقستاندا ەدەبيەت, مەدەنيەت قايراتكەرلەرٸنە ەڭ جوعارعى اتاق بەرۋ كەرەك بولسا, «حالىق قاھارمانىن» مۇحتار ماعاۋينگە بەرۋ كەرەك.
سەبەبٸ, توتاليتاريزمنٸڭ تۇسىندا «ٶتكەنٸڭدٸ ۇمىت, كەڭەستٸك دەۋٸرگە قىزمەت ەت» دەپ جان-جاقتان كٷشتەپ جاتقاندا, بۇل كٸسٸ ٶزٸنٸڭ باسىن قاۋٸپ-قاتەرگە تٸگٸپ جٷرٸپ, حالقىمىزدىڭ ەدەبيەت تاريحىن ٷش عاسىرعا ەرٸ جىلجىتتى. كٶنە دٷنيەنٸڭ مۇرالارى ٷشٸن باسىن قاتەرگە بايلادى. بۇل - ٷلكەن ەرلٸك. سول ٷشٸن جەكە باسىندا كٶپ قيىندىقتار بولدى. ماعاۋيننٸڭ وسى ەرلٸگٸ تەۋەلسٸزدٸك العان ون تٶرت جىلدىڭ ٸشٸندە دە اسا ەلەنبەي كەلە جاتىر.
تاقىرىپقا ساي سۋرەت voxpopuli.kz سايتىنان الىندى.
