ەلەۋمەتتانۋ مەن دەموگرافييا عىلىمدارىندا كەڭٸنەن قولدانىلاتىن “70–90% ەرەجەسٸ” دەيتٸن ۇعىم بار. قوعام بەلسەندٸسٸ, بلوگەر رۋسلان مەنوياقوۆتىڭ ايتۋىنشا, ونىڭ نەگٸزگٸ قاعيداسى: ەگەر قانداي دا بٸر ەتنوستىڭ ٷلەسٸ جالپى حالىق سانىنىڭ 70-تەن 90 پايىزعا دەيٸنگٸ ارالىعىن قۇراسا, ول قوعام مونوەتنيكالىق بولىپ سانالادى.
بۇل مەجە جاي عانا ساندىق باسىمدىقتى كٶرسەتٸپ قويماي, ەلەۋمەتتٸك, مەدەني جەنە ساياسي ٷستەمدٸكتٸ دە انىقتايدى, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
باسقاشا ايتقاندا, نەگٸزگٸ ەتنوس قوعامنىڭ باستى ينستيتۋتتارىن قالىپتاستىرىپ, بٷكٸل قوعامنىڭ ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸگٸن (يدەنتيفيكاتسيياسىن) ايقىنداۋشى كٷشكە اينالادى.
نەگە دەل 70–90 پايىز ارالىعى تاڭدالعان?
مەنوياقوۆتىڭ ايتۋىنشا, قانداي دا بٸر ەتنوستىڭ ٷلەسٸ 70 پايىزدان اسقان كەزدە ول دەموگرافييالىق كٶپشٸلٸك قانا ەمەس, مەدەنيەت, تٸل, بٸلٸم بەرۋ ستاندارتتارى, ەلەۋمەتتٸك نورمالار مەن مەملەكەتتٸك ينستيتۋتتاردى بەلگٸلەيتٸن نەگٸزگٸ كٷشكە اينالادى.
بۇل شەك پوليەتنيكالىق قوعامنان مونوەتنيكالىق قوعامعا ٶتۋ نٷكتەسٸن كٶرسەتەدٸ. ەتنوس ٷلەسٸ 80 پايىزدان اسسا, قوعام ٸس جٷزٸندە مونوەتنيكالىق بولىپ شىعادى, ال 90 پايىزدان اسقان جاعدايدا قوعام تولىقتاي دەرلٸك بٸرتەكتٸ, گوموگەندٸ سيپات الادى.
بۇعان ناقتى مىسال رەتٸندە جاپونييانى (98% جاپوندار), ارمەنييانى (98% ارمياندار) جەنە وڭتٷستٸك كورەيانى (96% كورەيلەر) كەلتٸرۋگە بولادى. اتالعان ەلدەردە مەدەني يدەنتيفيكاتسييا, تٸل, دەستٷر جەنە ەلەۋمەتتٸك نورمالار بٸر عانا ەتنوسقا نەگٸزدەلگەن, سوندىقتان ولار مونوەتنيكالىق قوعامداردىڭ كلاسسيكالىق ٷلگٸسٸ سانالادى.
اۆتور وسى تۇستا قازاقستاندى ەرەكشە مىسال رەتٸندە كەلتٸرەدٸ.
“قازاقستان رەسمي دەڭگەيدە ٶزٸن 130-دان استام ۇلت پەن ۇلىس ٶمٸر سٷرەتٸن كٶپۇلتتى مەملەكەت رەتٸندە كٶرسەتەدٸ. الايدا 70–90% ەرەجەسٸنە سٷيەنسەك, قازٸردٸڭ ٶزٸندە قازاقستان مونوەتنيكالىق ەلدەر ساناتىنا ٶتٸپ ٷلگەردٸ. سەبەبٸ بٷگٸنگٸ تاڭدا قازاقتار ەل حالقىنىڭ 70,7%-ىن قۇراپ وتىر”, – دەيدٸ رۋسلان مەنوياقوۆ.
ونىڭ پٸكٸرٸنشە, 1991 جىلى تەۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸن قازاقستان حالقىنىڭ قۇرامى ايتارلىقتاي ٶزگەرگەن. ميلليونداعان ورىس, ۋكراين, نەمٸس جەنە باسقا دا ٶزگە ۇلت ٶكٸلدەرٸ تاريحي وتاندارىنا قونىس اۋدارعان.
ال شەتەلدە تۇراتىن قازاقتاردىڭ “قانداس” (بۇرىنعى “ورالمان”) باعدارلاماسى ارقىلى تاريحي وتانىنا ورالۋى قازاقتاردىڭ ەلدەگٸ ٷلەسٸن تۇراقتى تٷردە ارتتىرىپ كەلەدٸ.
بٷگٸندە قازاقتار سان جاعىنان عانا ەمەس, ساياسي, بٸلٸم بەرۋ جەنە مەدەنيەت سالالارىندا دا باسىمدىققا يە, بۇل مونوەتنيكالىق قوعامعا تەن بەلگٸلەرگە تولىق سەيكەس كەلەدٸ.
مەنوياقوۆتىڭ بولجامىنا سەيكەس, 2035 جىلعا قاراي قازاقتاردىڭ ٷلەسٸ 77–78 پايىزعا دەيٸن (شامامەن 17,2 ملن ادامعا), ال 2050 جىلعا قاراي 85 پايىزعا (شامامەن 22 ملن ادامعا) جەتۋٸ مٷمكٸن.
ال ورىستاردىڭ ٷلەسٸ 7–8 پايىزعا (2 ملن ادامعا), باسقا ەتنيكالىق ازشىلىقتاردىڭ ٷلەسٸ 5 پايىزعا (1,9 ملن ادامعا) دەيٸن تٶمەندەيدٸ.
بۇل ٷردٸس تەك قونىس اۋدارۋ ەمەس, وڭتٷستٸك ٶڭٸرلەردەگٸ (تٷركٸستان, الماتى, قىزىلوردا وبلىستارى) قازاق وتباسىلارىنىڭ تابيعي ٶسٸمٸنٸڭ جوعارى بولۋىمەن دە تىعىز بايلانىستى.
سونداي-اق بۇرىن ورىس تٸلدٸ حالىق كٶبٸرەك قونىستانعان سولتٷستٸك ٶڭٸرلەرگە جاس قازاقتاردىڭ كٶشٸپ بارۋى دا ەتنيكالىق تەپە-تەڭدٸكتٸ قازاقتار پايداسىنا قاراي جىلدام ٶزگەرتٸپ جاتىر.
“قازاقستان رەسمي دەڭگەيدە كٶپۇلتتىلىقتى جيٸ العا تارتسا دا, شىن مەنٸندە مونوەتنيكالىق مەملەكەت مەرتەبەسٸنە قاراي بەت الدى”, – دەيدٸ رۋسلان مەنوياقوۆ.
بۇل دەموگرافييالىق ٶزگەرٸستەر ەلەۋمەتتٸك جەنە ساياسي قۇرىلىمدارعا دا ەسەر ەتپەي قويمايدى. مەملەكەتتٸڭ ۇلتتىق سەيكەستٸگٸ (يدەنتيچنوست) بارعان سايىن قازاق مەدەنيەتٸ, تٸلٸ مەن دەستٷرٸنٸڭ تٶڭٸرەگٸنە شوعىرلانىپ كەلەدٸ.
ورىس تٸلٸنٸڭ قوعامدىق ٶمٸردەگٸ ماڭىزى, ەسٸرەسە جاستار اراسىندا, بٸرتٸندەپ تٶمەندەپ بارادى. مەملەكەتتٸك دەڭگەيدەگٸ بٸلٸم بەرۋ, مەدەنيەت جەنە تٸل ساياساتى دا قازاقتىق سەيكەستٸكتٸ نىعايتۋعا باعىتتالىپ, مونوەتنيكالىق ٷردٸستٸ ايقىن كٶرسەتٸپ وتىر.
ونىڭ پايىمداۋىنشا, قازاقستاندا “قازاقستاندىق” دەگەن ۇعىم رەسمي تٷردە بار بولعانىمەن, ٸس جٷزٸندە مەملەكەتتٸڭ مەدەني, ۇلتتىق كەلبەتٸ كٶبٸنەسە قازاق ەتنوسىمەن بايلانىستىرىلادى.
“70–90% ەرەجەسٸ جاي عانا دەموگرافييالىق كٶپشٸلٸكتٸ كٶرسەتٸپ قويماي, ونىڭ مەدەني ەرٸ ساياسي ٷستەمدٸگٸن دە انىقتاپ بەرەدٸ. قازاقستاندا دەل وسى ەرەجە بويىنشا مونوەتنيكالىق قوعامعا بەتالىس ايقىن بايقالادى. قازٸرگٸ ٷردٸس ساقتالسا, 2050 جىلعا قاراي ەتنيكالىق قازاقتار تەك دەموگرافييالىق باسىمدىققا يە بولىپ قويماي, ۇلتتىق سەيكەستٸكتٸ بارلىق دەڭگەيدە انىقتايتىن بولادى”, — دەپ تٷيٸندەدٸ رۋسلان مەنوياقوۆ.
