Áleýmettaný men demografiia ǵylymdarynda keńinen qoldanylatyn “70–90% erejesi” deitin uǵym bar. Qoǵam belsendisi, bloger Rýslan Menoiaqovtyń aitýynsha, onyń negizgi qaǵidasy: eger qandai da bir etnostyń úlesi jalpy halyq sanynyń 70-ten 90 paiyzǵa deiingi aralyǵyn qurasa, ol qoǵam monoetnikalyq bolyp sanalady.
Bul meje jai ǵana sandyq basymdyqty kórsetip qoimai, áleýmettik, mádeni jáne saiasi ústemdikti de anyqtaidy, dep habarlaidy Dalanews.kz.
Basqasha aitqanda, negizgi etnos qoǵamnyń basty institýttaryn qalyptastyryp, búkil qoǵamnyń ózindik ereksheligin (identifikatsiiasyn) aiqyndaýshy kúshke ainalady.
Nege dál 70–90 paiyz aralyǵy tańdalǵan?
Menoiaqovtyń aitýynsha, qandai da bir etnostyń úlesi 70 paiyzdan asqan kezde ol demografiialyq kópshilik qana emes, mádeniet, til, bilim berý standarttary, áleýmettik normalar men memlekettik institýttardy belgileitin negizgi kúshke ainalady.
Bul shek polietnikalyq qoǵamnan monoetnikalyq qoǵamǵa ótý núktesin kórsetedi. Etnos úlesi 80 paiyzdan assa, qoǵam is júzinde monoetnikalyq bolyp shyǵady, al 90 paiyzdan asqan jaǵdaida qoǵam tolyqtai derlik birtekti, gomogendi sipat alady.
Buǵan naqty mysal retinde Japoniiany (98% japondar), Armeniiany (98% armiandar) jáne Ońtústik Koreiany (96% koreiler) keltirýge bolady. Atalǵan elderde mádeni identifikatsiia, til, dástúr jáne áleýmettik normalar bir ǵana etnosqa negizdelgen, sondyqtan olar monoetnikalyq qoǵamdardyń klassikalyq úlgisi sanalady.
Avtor osy tusta Qazaqstandy erekshe mysal retinde keltiredi.
“Qazaqstan resmi deńgeide ózin 130-dan astam ult pen ulys ómir súretin kópultty memleket retinde kórsetedi. Alaida 70–90% erejesine súiensek, qazirdiń ózinde Qazaqstan monoetnikalyq elder sanatyna ótip úlgerdi. Sebebi búgingi tańda qazaqtar el halqynyń 70,7%-yn qurap otyr”, – deidi Rýslan Menoiaqov.
Onyń pikirinshe, 1991 jyly táýelsizdik alǵannan keiin Qazaqstan halqynyń quramy aitarlyqtai ózgergen. Milliondaǵan orys, ýkrain, nemis jáne basqa da ózge ult ókilderi tarihi otandaryna qonys aýdarǵan.
Al shetelde turatyn qazaqtardyń “Qandas” (burynǵy “Oralman”) baǵdarlamasy arqyly tarihi otanyna oralýy qazaqtardyń eldegi úlesin turaqty túrde arttyryp keledi.
Búginde qazaqtar san jaǵynan ǵana emes, saiasi, bilim berý jáne mádeniet salalarynda da basymdyqqa ie, bul monoetnikalyq qoǵamǵa tán belgilerge tolyq sáikes keledi.
Menoiaqovtyń boljamyna sáikes, 2035 jylǵa qarai qazaqtardyń úlesi 77–78 paiyzǵa deiin (shamamen 17,2 mln adamǵa), al 2050 jylǵa qarai 85 paiyzǵa (shamamen 22 mln adamǵa) jetýi múmkin.
Al orystardyń úlesi 7–8 paiyzǵa (2 mln adamǵa), basqa etnikalyq azshylyqtardyń úlesi 5 paiyzǵa (1,9 mln adamǵa) deiin tómendeidi.
Bul úrdis tek qonys aýdarý emes, ońtústik óńirlerdegi (Túrkistan, Almaty, Qyzylorda oblystary) qazaq otbasylarynyń tabiǵi ósiminiń joǵary bolýymen de tyǵyz bailanysty.
Sondai-aq buryn orys tildi halyq kóbirek qonystanǵan soltústik óńirlerge jas qazaqtardyń kóship barýy da etnikalyq tepe-teńdikti qazaqtar paidasyna qarai jyldam ózgertip jatyr.
“Qazaqstan resmi deńgeide kópulttylyqty jii alǵa tartsa da, shyn máninde monoetnikalyq memleket mártebesine qarai bet aldy”, – deidi Rýslan Menoiaqov.
Bul demografiialyq ózgerister áleýmettik jáne saiasi qurylymdarǵa da áser etpei qoimaidy. Memlekettiń ulttyq sáikestigi (identichnost) barǵan saiyn qazaq mádenieti, tili men dástúriniń tóńiregine shoǵyrlanyp keledi.
Orys tiliniń qoǵamdyq ómirdegi mańyzy, ásirese jastar arasynda, birtindep tómendep barady. Memlekettik deńgeidegi bilim berý, mádeniet jáne til saiasaty da qazaqtyq sáikestikti nyǵaitýǵa baǵyttalyp, monoetnikalyq úrdisti aiqyn kórsetip otyr.
Onyń paiymdaýynsha, Qazaqstanda “qazaqstandyq” degen uǵym resmi túrde bar bolǵanymen, is júzinde memlekettiń mádeni, ulttyq kelbeti kóbinese qazaq etnosymen bailanystyrylady.
“70–90% erejesi jai ǵana demografiialyq kópshilikti kórsetip qoimai, onyń mádeni ári saiasi ústemdigin de anyqtap beredi. Qazaqstanda dál osy ereje boiynsha monoetnikalyq qoǵamǵa betalys aiqyn baiqalady. Qazirgi úrdis saqtalsa, 2050 jylǵa qarai etnikalyq qazaqtar tek demografiialyq basymdyqqa ie bolyp qoimai, ulttyq sáikestikti barlyq deńgeide anyqtaityn bolady”, — dep túiindedi Rýslan Menoiaqov.
