بەلگٸلٸ قارجى ساراپشىسى ايبار ولجاي روسسوترۋدنيچەستۆو باسشىسى ەۆگەنيي الەكساندرۇلىن ناۋرىزدا الماتىعا كەزدەسۋگە شاقىردى, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
ساراپشى بۇل تۋرالى Facebook پاراقشاسىندا جازعان. ول مۇنداي شەشٸمگە كەلۋٸن رەسەيدٸڭ سوڭعى ۋاقىتتا كٶرشٸ مەملەكەتتەرگە دەگەن ٶكپەسٸمەن بايلانىستىرادى.
«تاشكەنتتەگٸ جۋرناليستيكا جەنە بۇقارالىق كوممۋنيكاتسييالار ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ رەكتورى جەنە ٶزبەكستان ۇلتتىق باق قاۋىمداستىعىنىڭ تٶراعاسى شەرزودحون كۋدراتقوجانىڭ يۋتۋبتا كيريلل التمانعا بەرگەن سۇحباتىمەن مۇقييات تانىسىپ شىقتىم. سۇحبات بٸراز مەسەلەنٸڭ باسىن اشادى. بٸر قىزىعى, وسى سۇحبات, دەلٸرەك ايتساق وعان رەسەيدٸڭ تىم ٶكپەشٸل, نەمەسە شانتاجدىق رەاكتسيياسى كٶكساراي مەن كرەمل اراسىن سۋىتۋى عاجاپ ەمەس. روسسوترۋدنيچەستۆو كۋدراتقوجانىڭ مىنا پٸكٸرٸنە شٷيلٸكتٸ, ودان كەيٸن تٸپتٸ ٶزبەك ەلشٸسٸ نارازىلىق نوتاسىن الدى:
«ولار بٸزدٸڭ تٸلدٸ 40-60 جىل بويى ٷيرەنبەدٸ (ٶزبەكستاندا تۇراتىن, ٶزبەكشە سٶيلەمەيتٸن ادامدار تۋرالى – پوست اۆتورى). كارل ماركس ايتقانداي, ەكٸ تٷرلٸ ادام عانا ٶزٸ تۇراتىن ەلدٸڭ تٸلٸن بٸلمەيدٸ. بٸرٸنشٸسٸ – وككۋپانت. ەكٸنشٸسٸ – يديوت. سوندىقتان ٶزدەرٸ وككۋپانت پا, يديوت پا, كٸم ەكەنٸن شەشسٸن. ولار رەنجٸمەسٸن».
سوڭعى كەزدەرٸ رەسەيدٸڭ بالالىق تراۆماسى ما, بولماي قالعان يمپەرييالىق كومپلەكسٸ مە, قىزىق قۇبىلىس بايقالادى. بۇرىن كەڭەستٸك كەڭٸستٸكتە بولعان كەز-كەلگەن ەلدٸڭ ٶزٸنٸڭ ۇلتتىق تٸلٸن دامىتۋداعى قادامى رەسەي تاراپىنان «رۋسوفوبتىق, جاۋ نيەتتٸ» دەپ تانىلاتىن بولعان. مىسالى شەرزودحون ٶز سۇحباتىندا ورىس تٸلٸنە, ورىس ۇلتى ٶكٸلدەرٸنە قاتىستى ەشتەڭە ايتپادى. تٸپتٸ ول «مەن رۋسوفوب ەمەسپٸن. ورىس تٸلٸن جاقسى مەڭگەرگەنمٸن» دەدٸ, ەڭگٸمە اراسىندا. ونىڭ "ٶزبەكستاندا اتام زاماننان بەرٸ تۇراتىن وتانداستارى نەگە بٸر اۋىز ٶزبەكشە ٷيرەنبەگەن?" دەپ سۇراق قويۋى ەبدەن قيسىندى عوي. بٸراق وعان روسسوترۋدنيچەستۆونىڭ رەنجيتٸندەي قانداي جٶنٸ بار, ول جاعى مٷلدە تٷسٸنٸكسٸز. ادەكۆاتتىقتىڭ بارلىق ەرەجەلەرٸ قوقىسقا تاستالعانىن كٶرە الامىز», - دەيدٸ ايبار ولجاي.
وسى تۇستا ول قازاقستان مەن ٶزبەكستاندا مەملەكەتتٸك تٸلگە بايلانىستى قويىلاتىن تالاپتاردى رەسەي ەلٸ ورىس تٸلٸنە قارسى جاسالعان قادام رەتٸندە قابىلدايتىنىن جەتكٸزدٸ.
«ٶتە قاۋٸپتٸسٸ – ۇعىمداردىڭ اۋىسىپ كەتۋٸ. قازاقستاندا, نە ٶزبەكستاندا قازاق, ٶزبەك تٸلٸن دامىتايىق, مەملەكەتتٸك تٸلدٸ قولدانۋعا قاتىستى تالاپ قويايىق دەگەن پٸكٸرلەردٸڭ بارلىعى رەسەي تاراپىنان اۆتوماتتى تٷردە ورىس تٸلٸنە قارسى جاسالعان قادام رەتٸندە قابىلدانادى. بۇل قازاق, ٶزبەك تٸلٸن دامىتۋلارىڭىزعا قارسىمىز دەگەن انىق سيگنال. ال ەگەر سەل عانا ەكونوميكالىق تەۋەلدٸلٸك پايدا بولسا, ول بٸردەن تٸلگە قارسى جۇمىس ٸستەي باستايدى. قازٸر روسسوترۋدنيچەستۆو وسى العاشقى تريگگەردٸ قوزعاپ جٸبەرۋگە ارنالعان مەكەمە رٶلٸن ويناپ وتىر», - دەيدٸ ول.
سونىمەن قاتار ساراپشى «ٶزبەكتەر رەسەيسٸز ٶمٸر سٷرە الا ما?» دەگەن سۇراققا دا توقتالىپ ٶتەدٸ.
«كارتينانى ٷستٸنەن قاراساق, ٶزبەك تٸلٸن تولىق دامىتىپ, رەسەيدٸڭ كونترقادامدارىنا مەن بەرمەۋ ٷشٸن ٶزبەكستانعا ەكونوميكالىق جاعىنان رەسەيدەن تەۋەلسٸز بولۋى كەرەك. جەنە سوڭعى جىلدارى تاشكەنت وسى باعىتتا استانا سيياقتى سىرت كٶزگە بايقاتپاي استىرتىن قيمىلداي باستادى. بٸر سٶزبەن ايتساق, رەسەيدٸ قىتايمەن الماستىرۋ پروتسەسٸ ورىن الۋدا. 2022 جىلدان باستاپ قىتاي رەسەيدٸ ىعىستىرىپ, ٶزبەكستاننىڭ سىرتقى ساۋداداعى ەڭ ٸرٸ سەرٸكتەسٸ اتاندى.
ال تاشكەنتتٸڭ رەسەيمەن قازٸرگٸ بايلانىسى قانداي? 2023 جىلى ٶزبەكستان مەن رەسەي اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 10 ميلليارد دوللاردان استى. بۇل كٶلەم جىل سايىن ٶسٸپ كەلەدٸ. بٸراق ٶزبەكستان رەسەيگە قاتىستى نەتتو ەكسپورتەر ەمەس. ياعني ونىڭ رەسەيگە ەكسپورتى يمپورتىنان اسپايدى. تٷسٸنٸكتٸ تٸلمەن ايتساق, ٶزبەكتەر تاۋاردى رەسەيگە ساتقاننان كٶرٸ كەرٸسٸنشە كٶبٸرەك ساتىپ الادى. 2022 جىلدىڭ سترۋكتۋراسىنا قاراساق, ٶزبەكستان رەسەيدەن 6,2 ميلليارد دوللاردىڭ تاۋارىن يمپورتتاعان. ال ٶزدەرٸ جٸبەرگەن ەكسپورت 3,1 ميلليارد دوللار بولعان. نەگٸزٸنەن رەسەيدەن الاتىنى ٶندٸرٸستٸك تاۋارلار (مەتال, ەلەكتروجابدىقتار, قازاندىقتار, قۇبىرلار, تب), مۇناي ٶنٸمدەرٸ (بەنزين, ديزەل, مازۋت), ازىق-تٷلٸك, سۋسىن, تاباك ٶنٸمدەرٸ. رەسەيگە ساتاتىنى جەمٸس-جيدەك, تەكستيل. ونىمەن بٸرگە, ٶزبەكستاندا بٸرٸككەن كەسٸپورىندار اياسىندا رەسەيدٸڭ 10 ميلليارد دوللار ينۆەستيتسيياسى قوردالانعان», - دەپ اتاپ ٶتتٸ ايبار مىرزا.
وسىلايشا ساراپشى ەكونوميكالىق جاعدايعا تالداۋ جٷرگٸزە وتىرىپ, ٶزبەكستان رەسەيگە تەۋەلدٸ ەكەنٸن العا تارتتى.
«قازاقستان ٶز مۇنايىنان بٸر جىلدا 13,9 ميلليارد دوللار تابىس الدى. دەل وسى كەزدە, رەسەيدە جۇمىس ٸستەپ جٷرگەن 1 ميلليوننان استام ٶزبەك ازاماتى ٶز ەلٸنە 2022 جىلى 14,5 ميلليارد دوللار اقشا اۋدارعان. ٶزبەكستاننىڭ قازٸرگٸ ٸشكٸ جالپى ٶنٸمٸ 105 ميلليارد دوللار دەپ شامالاساق, وندا رەسەيدەگٸ جۇمىس ٶزبەكستان ەكونوميكاسىنىڭ 13,8 پايىزىن بەرٸپ وتىر. 2023 جىلدان باستاپ رەسەيدەگٸ ٶزبەك جۇمىسشىلارىنىڭ سانى 25-30 پايىزعا قىسقارعان. بٸراق بەرٸبٸر, ەكونوميكانىڭ 10 پايىزى ول ٷلكەن تەۋەلدٸلٸك. ال ەگەر اەس سىندى اۋقىمدى ورتاق جوبالار باستالسا, وندا بۇل تەۋەلدٸلٸك تٸپتەن ارتا تٷسەدٸ. سوندىقتان دەل قازٸر ٶزبەكستان رەسەيگە تەۋەلدٸ بولىپ وتىر دەپ تولىق سەنٸممەن ايتا الامىز.
دەل وسى كەزدە ٶزبەكستانعا قازاقستاننىڭ لوگيستيكالىق قولداۋى ٶتە كەرەك بولىپ تۇر. بٸزگە تاشكەنتتٸ ەلەمدٸك نارىققا جاقىنداتۋ ٷشٸن بارىنشا كٶمەكتەسۋ قاجەت. ٶزبەكستاننىڭ رەسەيگە ارزانعا كەتٸپ جاتقان ەكسپورتتىق تاۋارلارىن ترانسكاسپيي ارقىلى ەۋروپاعا شىعارىپ جٸبەرسەك, سول ارقىلى جاڭا لوگيستيكالىق تٸزبەك قۇرساق وڭدى بولار ەدٸ», - دەيدٸ ايبار ولجاي.
وسى تۇستا ساراپشى روسسوترۋدنيچەستۆو باسشىسى ەۆگەنيي الەكساندرۇلىنا ٷندەۋ جاساپ, ونى الماتىعا كەزدەسۋگە شاقىردى.
«قازاقستاندا دا مەسەلەنٸڭ بايىبىنا بارا الاتىن, جاعدايعا تٷرلٸ پوزيتسييادان قاراي الاتىن جاندار از ەمەس. اتاڭىز, ەۆگەنيي ماكسيمۇلى رەسەيدٸڭ دامۋى مەن تۇراقتىلىعىنا ٷلكەن ٷلەس قوستى. بٸراق ول ەلٸنٸڭ كٶرشٸلەرٸمەن ارازداسىپ, ەركٸممەن بٸر جاعا جىرتىسقانىن قالاماعان ساياساتكەر. سول تەكتٸ ەۋلەتتٸڭ ٶكٸلٸ رەتٸندە سٸزگە روسسوترۋدنيچەستۆونى ەركٸمگە ٶكپەلەپ, تونىن وتقا جاعاتىن جاۋلاستىرۋشى ورگاننان ناعىز پۋشكين, دوستوەۆسكيي مەدەنيەتٸن پاش ەتەتٸن ەلدەستٸرەتٸن ورگانعا اينالدىرۋدى سۇرايمىن. ناۋرىزدا الماتىعا شاقىرامىن. تٷستە ساندىق رەستورانىنا بارىپ اس ٸشٸپ, كەشكە كاراوكەگە بارىپ ەن ايتامىز. ورىسشام سٸزدٸڭ دەڭگەيدە, ٶتە جٷيرٸكپٸن. تالقىلايتىن, پٸكٸر الماساتىن ورتاق تاقىرىپتار بار. كەلٸڭٸز. جالپى كومپلەكس, بالالىق تراۆما پسيحوتەراپييا سەانستارىندا ەمدەلەدٸ. رەسەيگە جاقسى پسيحوتەراپەۆت كەرەك بولىپ تۇرعانى جاسىرىن ەمەس. قازاقستان وسى رٶلگە كەلەتٸن مەملەكەت. تەك رەسەي ٶزٸندە دەرت بار ەكەنٸن مويىنداۋى كەرەك. مويىندالسا عانا اۋرۋدى ەمدەۋگە بولاتىنىن مەدكوللەدجدٸڭ ەر كۋرسانتىنا دەيٸن بٸلەدٸ», - دەپ سٶزٸن تٷيٸندەدٸ ول.
