2026 جىلدىڭ قاڭتارىندا مەملەكەت باسشىسى قازاقستانداعى بانكتەر جەنە بانك قىزمەتٸ تۋرالى جاڭا زاڭعا قول قويدى. قۇجات اياسىندا اعىمداعى شوتتارداعى قالدىققا پايىز ەسەپتەۋگە تىيىم سالۋ نورماسى الىنىپ تاستالدى. بۇعان دەيٸن بۇل مەسەلەنٸ ساراپشىلار بٸرنەشە رەت كٶتەرگەن بولاتىن.
الايدا ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, تىيىم فورمالدى تٷردە جويىلعانىمەن, ٸس جٷزٸندە ونىڭ ەسەرٸ سەزٸلمەۋٸ مٷمكٸن, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
ساراپشى عالىم قۇسايىنوۆتىڭ سٶزٸنشە, بۇرىن بيزنەس پەن قاراپايىم ازاماتتاردىڭ اعىمداعى شوتتارىنداعى قاراجات بانكتەر ٷشٸن تەگٸن رەسۋرس سانالدى. ۇلتتىق بانك بازالىق مٶلشەرلەمە ارقىلى بانكتەرگە 17 پايىزعا جۋىق تابىس تٶلەۋ جاعدايىندا, قارجى ۇيىمدارى جىلىنا شامامەن 6 تريلليون تەڭگەنٸ تەگٸن پايدالانىپ كەلگەن. ساراپشىلار مۇنداي تەڭگەرٸمسٸزدٸك بانكتەر پايداسىنا جىل سايىن 1 تريلليون تەڭگەگە جۋىق ارتىق تابىس ەكەلگەنٸن ايتادى.
جاڭا زاڭ تىيىمدى الىپ تاستاعانىمەن, رەتتەۋشٸ ورگان اعىمداعى شوتتارعا ەسەپتەلەتٸن پايىز مٶلشەرلەمەسٸن ٶزٸ شەكتەۋگە قۇقىلى. بٸرقاتار دەرەككٶزگە سٷيەنسەك, بۇل كٶرسەتكٸش 1 پايىز دەڭگەيٸندە بەكٸتٸلۋٸ مٷمكٸن. ساراپشىلار مۇنداي جاعدايدا رەفورما تەك «كٶرٸنٸس ٷشٸن جاسالعان» ٶزگەرٸسكە اينالاتىنىن اتاپ ٶتەدٸ.
رەتتەۋشٸنٸڭ نەگٸزگٸ ۋەجٸ - دەپوزيتتٸك بازاعا قاۋٸپ تٶنۋٸ مٷمكٸن دەگەن الاڭداۋشىلىق. ياعني, اعىمداعى شوتقا پايىز تٶلەنسە, حالىق دەپوزيت اشپايدى دەگەن قاۋٸپ بار. الايدا ساراپشىلار بۇل ۋەجدٸ قازاقستان نارىعىنداعى شىنايى جاعدايعا سەيكەس كەلمەيدٸ دەپ سانايدى.
قازٸرگٸ تاڭدا ەلٸمٸزدە دەپوزيتتەردٸڭ باسىم بٶلٸگٸ - مەرزٸمسٸز. ولاردى كەز كەلگەن ۋاقىتتا پايىزىن جوعالتپاي شەشٸپ الۋعا بولادى. بۇل تۇرعىدا دەپوزيت پەن اعىمداعى شوتتىڭ ايىرماشىلىعى ٸس جٷزٸندە جويىلعان. ەكٸ جاعدايدا دا بانك ٷشٸن ٶتٸمدٸلٸك تەۋەكەلٸ بٸردەي.
ساراپشىلاردىڭ پٸكٸرٸنشە, اعىمداعى شوتتارداعى پايىزدى 1 پايىزبەن شەكتەۋ بانكتەردٸڭ تەۋەكەلٸن ازايتپايدى, تەك كليەنت اقشاسىن تەگٸن پايدالانۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
حالىقارالىق تەجٸريبە دە مۇنداي شەكتەۋلەردەن باس تارتقانىن كٶرسەتەدٸ. مەسەلەن, اقش-تا 1933 جىلدان بەرٸ قولدانىلعان اعىمداعى شوتتارعا پايىز تٶلەۋگە تىيىم سالاتىن نورما 2011 جىلى تولىقتاي جويىلدى. امەريكالىق رەتتەۋشٸ بۇل تىيىمنىڭ قارجى نارىعىنا زييان كەلتٸرگەنٸن مويىنداعان.
قازاقستاندا, كەرٸسٸنشە, ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, نارىقتىق تەتٸكتەردٸڭ ورنىنا ەكٸمشٸلٸك شەكتەۋلەر ساقتالىپ وتىر. نەتيجەسٸندە بانكتەر بازالىق مٶلشەرلەمە 18 پايىز بولعان جاعدايدا, شامامەن 6 تريلليون تەڭگە كٶلەمٸندەگٸ قاراجاتتى 0–1 پايىزبەن تارتىپ, جوعارى تابىس تابۋدى جالعاستىرىپ كەلەدٸ.
وسىنىڭ سالدارىنان بانك سەكتورى رەكوردتىق كٶرسەتكٸشتەرگە جەتتٸ. 2025 جىلدىڭ 11 ايىندا بانكتەردٸڭ تازا پايداسى 2,5 تريلليون تەڭگەدەن استى, ال كاپيتالدىڭ تابىستىلىعى 30 پايىزعا دەيٸن جەتكەن. ساراپشىلار مۇنداي دەڭگەيدەگٸ كٸرٸستٸلٸك ەلەمدەگٸ ٸرٸ قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ ەشقايسىندا جوق ەكەنٸن ايتادى.
سونىمەن قاتار, بۇل جاعداي نارىقتاعى مونوپولييانى كٷشەيتٸپ وتىر. اعىمداعى شوتتارداعى نەگٸزگٸ قاراجات الدىڭعى بەس ٸرٸ بانكتٸڭ قولىندا شوعىرلانعان. ال ورتا جەنە شاعىن بانكتەر قىمبات دەپوزيت تارتۋعا مەجبٷر بولىپ, بەسەكەگە تٶتەپ بەرە الماي وتىر.
ساراپشىلاردىڭ پٸكٸرٸنشە, ۇسىنىلىپ وتىرعان 1 پايىزدىق شەكتەۋ قارجى جٷيەسٸنە ناقتى پايدا ەكەلمەيدٸ, كەرٸسٸنشە ٸرٸ بانكتەردٸڭ ارتىقشىلىعىن ارتتىرىپ, نارىقتاعى تەڭسٸزدٸكتٸ تەرەڭدەتە تٷسەدٸ.
نەتيجەسٸندە, ٸرٸ بانكتەر بيۋدجەت ۇيىمدارى, شاعىن بيزنەس پەن قاراپايىم ازاماتتاردىڭ ەسەبٸنەن پايداسىن ارتتىرىپ جاتقاندا, ەلدەگٸ ناقتى حالىق تابىسى ٶتكەن جىلى 2 پايىزعا تٶمەندەگەن.
