شىڭجاڭداعى قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىنىڭ بازاسىن ەزٸرلەگەن امەريكالىق زەرتتەۋشٸ ەۆگەنيي بۋنين 4 قىركٷيەك كٷنٸ بٸشكەكتەن الماتىعا ۇشىپ كەلگەندە, كەدەن قىزمەتٸ ونى ەلگە كٸرگٸزبەي, دەپورتاتسييالاعان. بۇل تۋرالى بۋنيننٸڭ ٶزٸ Facebook جەلٸسٸندە جازدى.
تەگٸ ورىس اقش ازاماتى بۋنيننٸڭ سٶزٸنشە, الماتىداعى كەدەن قىزمەتٸ ونىڭ قازاقستانعا كٸرۋٸنە بەس جىلعا تىيىم سالىنعانىن مەلٸمدەگەن.
"ماعان قازاقستانعا كٸرۋگە بەس جىلعا تىيىم سالعان. مۇنى قازٸر عانا بٸلٸپ وتىرمىن" دەپ جازدى بۋنين. "بٸشكەكتە بٸر اي بولىپ (ەش قيىندىقسىز) بٷگٸن كەشكە الماتىعا ۇشقانىمدا, پاسپورتتىق باقىلاۋدا كەرٸ قايتاردى.
ونىڭ ايتۋىنشا, الدىمەن پاسپورتىن سۇراپ الىپ, بٸر جاققا الىپ كەتكەن. سودان 5-10 مينۋت ٶتكەندە ۇشىپ كەلگەن ەۋە كومپانيياسىنىڭ قىزمەتكەرلەرٸ ونىڭ قازاقستانعا كٸرە المايتىنىن ايتىپ, بٸشكەككە بيلەت الىپ بەرۋگە كٶمەك ۇسىنعان. كٶپ ۇزاماي پاسپورتتىق باقىلاۋ قىزمەتٸنٸڭ ٶكٸلٸ كەلٸپ, ونىڭ قازاقستانعا كٸرۋٸنە بەس جىلعا تىيىم سالىنعانىن ايتقان.
"سەبەبٸن سۇراعانىمدا ول مۇنى [قازاقستان] سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸنەن سۇراۋ كەرەك دەدٸ. سودان كەيٸن ول مەنەن قازاقستان زاڭىن بۇزعان-بۇزباعانىمدى سۇرادى. مەن بۇزباعانىمدى ايتتىم. ول "ەلگە كٸرۋگە سەبەپسٸز تىيىم سالمايدى" دەپ كەتتٸ" دەدٸ ول.
"قازاقستان, اۆتوريتاريزم توزاعىنا بٸر تابان جاقىنداي تٷسۋٸڭمەن قۇتتىقتايمىن" دەپ جازدى ول جاقشا ٸشٸندە.
ونىڭ سٶزٸنشە, وسىدان كەيٸن وعان نە پاسپورت باقىلاۋىندا قالىپ, تٷرمە كامەراسى سەكٸلدٸ بٶلمەدە بولۋدى, نە بيلەت الىپ, ترانسفەر ايماعىنا ٶتۋدٸ ۇسىنعان.
"قىرعىزستانعا كٸرۋٸمە تىيىم سالىپ جٸبەرمەگەن بولار دەپ ٷمٸتتەنەمٸن. بٸراق وسى وقيعادان كەيٸن ٶزٸمدٸ جايسىز سەزٸنٸپ وتىرمىن, [قىرعىز بيلٸگٸ] تٷرتٸپ الار دەپ كٷدٸكتەنەمٸن" دەپ جازدى ول. "بۇل جاعدايعا ەسەڭگٸرەپ قالماسام دا, تاڭعالىپ وتىرمىن. سەبەبٸ مەنٸڭ بٸلۋٸمشە, قازاقستاندا مۇنداي پرەتسەدەنتتەر كٶپ بولماعان (نەمەسە ولار ٶزبەكستانداعىداي جارييا بولماعان).
وسىلايشا, قازاقستان ورتالىق ازييادا ەۆگەنيي بۋنيندٸ كٸرگٸزبەي قويعان ەكٸنشٸ ەل اتانىپ وتىر. 2019 جىلى كٷزدە ٶزبەكستان دا ونى كٸرگٸزبەگەن.
ازاتتىق قازاقستان سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸنە حابارلاسىپ, بۋنيننٸڭ قازاقستانعا كٸرۋٸنەن نە سەبەپتٸ تىيىم سالىنعانىن سۇرادى. مينيسترلٸكتٸڭ رەسمي ٶكٸلٸ ايبەك سماديياروۆ بۇل جٶنٸندە بەيحابار ەكەنٸن, اقپاراتتى ناقتىلايتىنىن ايتتى. ەزٸرگە جاۋاپ بولعان جوق.
اقش جەنە رەسەي ەلدەرٸنٸڭ ازاماتى ەۆگەنيي بۋنين تٸلٸن زەرتتەۋمەن اينالىسقان. ٶزٸنٸڭ ايتۋىنشا, 2018 جىلى قىتاي بيلٸگٸ ونى ەلدەن كەتۋگە مەجبٷرلەگەن. وسىدان كەيٸن ول قازاقستانعا كەلٸپ, شىڭجاڭداعى قۋعىن-سٷرگٸن مەسەلەسٸن كٶتەرگەن "اتاجۇرت ەرٸكتٸلەرٸ" قوعامدىق ۇيىمى قاتارىندا جۇمىس ٸستەپ, ارىزدانۋشىلاردىڭ سٶزٸن اعىلشىن تٸلٸنە اۋدارۋمەن اينالىسىپ جٷرگەن. ول سونداي-اق, "شىڭجاڭ قۇرباندارىنىڭ دەرەكقورى" (Xinjiang Victims Database) جوباسىن باستاعان.
حالىقارالىق قاۋىمداستىق قىتاي بيلٸگٸ شىڭجاڭ ٶلكەسٸندەگٸ مۇسىلمان حالىقتارعا قىسىم كٶرسەتٸپ وتىر دەيدٸ. پەكين شىڭجاڭداعى قازاق, ۇيعىر سەكٸلدٸ دٸنٸ يسلام تٷركٸ حالىقتارىن جاپپاي لاگەرگە قاماپ, ولاردى مەجبٷرلٸ ەڭبەككە سالعان, ەيەلدەرگە ۇرىقسىزداندىرۋ وتاسىن جاساعان دەپ ايىپتالىپ وتىر. 2018 جىلى بۇۇ شىڭجاڭ لاگەرلەرٸندە بٸر ميلليوننان استام ادام وتىر دەپ مەلٸمدەگەن. قىتاي بۇل ايىپتاردى جوققا شىعارادى, لاگەرلەردٸ "كەسٸپ باۋلۋ ورتالىقتارى" دەپ اتايدى.
