Shyńjańdaǵy qýǵyn-súrgin qurbandarynyń bazasyn ázirlegen amerikalyq zertteýshi Evgenii Býnin 4 qyrkúiek kúni Bishkekten Almatyǵa ushyp kelgende, keden qyzmeti ony elge kirgizbei, deportatsiialaǵan. Bul týraly Býninniń ózi Facebook jelisinde jazdy.
Tegi orys AQSh azamaty Býninniń sózinshe, Almatydaǵy keden qyzmeti onyń Qazaqstanǵa kirýine bes jylǵa tyiym salynǵanyn málimdegen.
"Maǵan Qazaqstanǵa kirýge bes jylǵa tyiym salǵan. Muny qazir ǵana bilip otyrmyn" dep jazdy Býnin. "Bishkekte bir ai bolyp (esh qiyndyqsyz) búgin keshke Almatyǵa ushqanymda, pasporttyq baqylaýda keri qaitardy.
Onyń aitýynsha, aldymen pasportyn surap alyp, bir jaqqa alyp ketken. Sodan 5-10 minýt ótkende ushyp kelgen áýe kompaniiasynyń qyzmetkerleri onyń Qazaqstanǵa kire almaitynyn aityp, Bishkekke bilet alyp berýge kómek usynǵan. Kóp uzamai pasporttyq baqylaý qyzmetiniń ókili kelip, onyń Qazaqstanǵa kirýine bes jylǵa tyiym salynǵanyn aitqan.
"Sebebin suraǵanymda ol muny [Qazaqstan] syrtqy ister ministrliginen suraý kerek dedi. Sodan keiin ol menen Qazaqstan zańyn buzǵan-buzbaǵanymdy surady. Men buzbaǵanymdy aittym. Ol "Elge kirýge sebepsiz tyiym salmaidy" dep ketti" dedi ol.
"Qazaqstan, avtoritarizm tozaǵyna bir taban jaqyndai túsýińmen quttyqtaimyn" dep jazdy ol jaqsha ishinde.
Onyń sózinshe, osydan keiin oǵan ne pasport baqylaýynda qalyp, túrme kamerasy sekildi bólmede bolýdy, ne bilet alyp, transfer aimaǵyna ótýdi usynǵan.
"Qyrǵyzstanǵa kirýime tyiym salyp jibermegen bolar dep úmittenemin. Biraq osy oqiǵadan keiin ózimdi jaisyz sezinip otyrmyn, [qyrǵyz biligi] túrtip alar dep kúdiktenemin" dep jazdy ol. "Bul jaǵdaiǵa eseńgirep qalmasam da, tańǵalyp otyrmyn. Sebebi meniń bilýimshe, Qazaqstanda mundai pretsedentter kóp bolmaǵan (nemese olar Ózbekstandaǵydai jariia bolmaǵan).
Osylaisha, Qazaqstan Ortalyq Aziiada Evgenii Býnindi kirgizbei qoiǵan ekinshi el atanyp otyr. 2019 jyly kúzde Ózbekstan da ony kirgizbegen.
Azattyq Qazaqstan syrtqy ister ministrligine habarlasyp, Býninniń Qazaqstanǵa kirýinen ne sebepti tyiym salynǵanyn surady. Ministrliktiń resmi ókili Aibek Smadiiarov bul jóninde beihabar ekenin, aqparatty naqtylaitynyn aitty. Ázirge jaýap bolǵan joq.
AQSh jáne Resei elderiniń azamaty Evgenii Býnin tilin zertteýmen ainalysqan. Óziniń aitýynsha, 2018 jyly Qytai biligi ony elden ketýge májbúrlegen. Osydan keiin ol Qazaqstanǵa kelip, Shyńjańdaǵy qýǵyn-súrgin máselesin kótergen "Atajurt eriktileri" qoǵamdyq uiymy qatarynda jumys istep, aryzdanýshylardyń sózin aǵylshyn tiline aýdarýmen ainalysyp júrgen. Ol sondai-aq, "Shyńjań qurbandarynyń derekqory" (Xinjiang Victims Database) jobasyn bastaǵan.
Halyqaralyq qaýymdastyq Qytai biligi Shyńjań ólkesindegi musylman halyqtarǵa qysym kórsetip otyr deidi. Pekin Shyńjańdaǵy qazaq, uiǵyr sekildi dini islam túrki halyqtaryn jappai lagerge qamap, olardy májbúrli eńbekke salǵan, áielderge uryqsyzdandyrý otasyn jasaǵan dep aiyptalyp otyr. 2018 jyly BUU Shyńjań lagerlerinde bir millionnan astam adam otyr dep málimdegen. Qytai bul aiyptardy joqqa shyǵarady, lagerlerdi "kásip baýlý ortalyqtary" dep ataidy.
