قازاقستان قارتايۋ قارقىنى بويىنشا ەۋروپادان وزىپ بارادى. بۇل تۋرالى Qazaq Expert Club-تىڭ ەلەۋمەتتٸك سالاداعى ساراپشىسى ايگەرٸم جاقىپبەك ايتتى, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
قازٸر قازاقستاندا 60 جاستان اسقان شامامەن 2,8 ميلليون ادام تۇرادى. بۇل ەل حالقىنىڭ 14 پايىزىنا جۋىق. ون جىل بۇرىن بۇل كٶرسەتكٸش 5 پايىزدىق تارماققا تٶمەن بولعان. دەموگرافتاردىڭ بولجامىنشا, 2030 جىلعا قاراي 60 جاستان اسقان ازاماتتاردىڭ ٷلەسٸ 15–17 پايىزعا دەيٸن جەتۋٸ مٷمكٸن.
قازاقستان مۇنداي قارتايۋ قارقىنىنا دايىن با جەنە بۇل ٷردٸس ٶزگە ەلدەرمەن سالىستىرعاندا قانداي دەڭگەيدە? وسى سۇراقتارعا Qazaq Expert Club-تىڭ ەلەۋمەتتٸك سالاداعى ساراپشىسى ايگەرٸم جاقىپبەك جاۋاپ بەردٸ.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان قازٸر دەموگرافييالىق قارتايۋ دەڭگەيٸ بويىنشا ارالىق ورىندا تۇر. ەل حالقى رەسەيمەن سالىستىرعاندا ەلٸ دە جاس, وندا 65 جاستان اسقانداردىڭ ٷلەسٸ شامامەن 17 پايىزدى قۇرايدى. الايدا قازاقستان ورتالىق ازيياداعى كٶرشٸ ەلدەردەن ايتارلىقتاي «كەرٸ». مىسالى, قىرعىزستاندا بۇل كٶرسەتكٸش 5,7 پايىز بولسا, ٶزبەكستاندا 60 جاستان اسقاندار حالىقتىڭ 9,4 پايىزىن عانا قۇرايدى.
ايگەرٸم جاقىپبەك قازاقستانداعى باستى مەسەلە – قارتايۋدىڭ ٶتە قىسقا مەرزٸمدە جٷرٸپ جاتقانىن اتاپ ٶتتٸ.
ەۋروپا ەلدەرٸندە دەموگرافييالىق قارتايۋ 30–40 جىلعا سوزىلىپ, مەملەكەتتەرگە دەنساۋلىق ساقتاۋ, كٷتٸم جەنە ەگدە جاستاعىلاردى جۇمىسپەن قامتۋ جٷيەسٸن بٸرتٸندەپ قالىپتاستىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرگەن. ال قازاقستان بۇل جولدى بار بولعانى 1–2 ونجىلدىقتا ٶتۋدە. قوعام مەن مەملەكەتتٸك ينستيتۋتتار مۇنداي جىلدامدىققا بەيٸمدەلٸپ ٷلگەرمەي وتىر.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, قازٸردٸڭ ٶزٸندە ەگدە جاستاعىلار سانىنىڭ ٶسۋٸ بيۋدجەتكە, ەڭبەك نارىعىنا, سالىق جٷيەسٸنە, زەينەتاقى مەن ەلەۋمەتتٸك قىزمەتتەرگە ايتارلىقتاي سالماق تٷسٸرٸپ وتىر. بٷگٸندە ەڭبەككە قابٸلەتتٸ 100 ادامعا شامامەن 14–15 زەينەتكەردەن كەلەدٸ. ەگەر ون جىل بۇرىن بٸر زەينەتكەرگە 7–8 جۇمىس ٸستەيتٸن ادامنان كەلسە, قازٸر بۇل كٶرسەتكٸش 5 ادامعا دەيٸن قىسقارعان.
زەينەتكەرلەردٸڭ ٶزدەرٸ ٷشٸن دە جاعداي وڭاي ەمەس. ەلدە 120-دان سەل اساتىن بەلسەندٸ ۇزاق ٶمٸر سٷرۋ ورتالىعى بار. بۇل ورتالىقتاردا ەگدە جاستاعىلار سپورتپەن شۇعىلدانىپ, شىعارماشىلىقپەن اينالىسىپ, بٸر-بٸرٸمەن ارالاسا الادى. الايدا ولاردىڭ قامتۋ اۋقىمى شەكتەۋلٸ: باعدارلامالارعا ونداعان مىڭ ادام عانا قاتىسادى, ال 60 جاستان اسقان ازاماتتاردىڭ جالپى سانى 2,7 ميلليوننان اسادى.
مەملەكەتتٸك قارتتار ٷيلەرٸنٸڭ سانى دا از – بار بولعانى 45–50 مەكەمە. وندا شامامەن 3,5–6 مىڭ ادام تۇرادى, بۇل 60 جاستان اسقانداردىڭ نەبەرٸ 0,3 پايىزى. بۇل مەكەمەلەردە زەينەتكەرلەردٸڭ زەينەتاقىسىنىڭ 70 پايىزى تۇرۋ مەن كٷتٸم شىعىندارىنا ۇستالىپ قالادى, قالعان بٶلٸگٸ بيۋدجەتتەن سۋبسيدييالانادى.
ال جەكەمەنشٸك پانسيوناتتاردا تۇرۋ قۇنى ايىنا 160–180 مىڭ تەڭگەدەن باستالىپ, 400–500 مىڭ تەڭگەگە دەيٸن جەتەدٸ. بۇل باعا كٶپتەگەن وتباسى ٷشٸن قولجەتٸمسٸز.
ساراپشى ەرەكشە بٸر مەسەلەگە دە نازار اۋداردى: زەينەت جاسىنداعى ەيەلدەر كٶبٸنە جالعىز قالادى, تابىسى تٶمەن ەرٸ قولداۋ مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ. مۇنىڭ سەبەبٸ – ٶمٸر سٷرۋ ۇزاقتىعىنداعى ايىرماشىلىق. ەيەلدەر ورتا ەسەپپەن 78–79 جىل, ەرلەر 69–70 جىل ٶمٸر سٷرەدٸ. سونىمەن قاتار ەيەلدەردٸڭ زەينەتاقىسى ەرلەرگە قاراعاندا 15–20 پايىزعا تٶمەن. بۇعان بالا كٷتٸمٸنە بايلانىستى ەڭبەك ٶتٸلٸنٸڭ ٷزٸلۋٸ, جالاقىنىڭ تٶمەندٸگٸ جەنە زەينەتكە ەرتەرەك شىعۋ ەسەر ەتەدٸ.
ايگەرٸم جاقىپبەكتٸڭ پٸكٸرٸنشە, ەگەر بۇل باعىتتا ەشقانداي ٶزگەرٸس جاسالماسا, 2030 جىلداردىڭ ورتاسىنا قاراي دەموگرافييالىق قارتايۋ ەل ەكونوميكاسى ٷشٸن كٷردەلٸ مەسەلەگە اينالۋى مٷمكٸن.
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, باستى سۇراق – زەينەتكەرلەردٸ قالاي اسىراۋ ەمەس, قارتايۋدى بەلسەندٸ ەرٸ ەكونوميكاعا سالماق سالمايتىن ٷدەرٸسكە اينالدىرۋ. ول ٷشٸن مەملەكەت ەگدە جاستاعى ادامداردىڭ دەنساۋلىعىنا, جۇمىسپەن قامتىلۋىنا جەنە بٸلٸم الۋىنا ينۆەستيتسييا سالۋى قاجەت. سوندا عانا زەينەت جاسىنداعى ازاماتتار قوعامنىڭ بەلسەندٸ مٷشەسٸ بولىپ قالا الادى.
