Qazaqstan qartaıý qarqyny boıynsha Eýropadan ozyp barady. Bul týraly Qazaq Expert Club-tyń áleýmettik saladaǵy sarapshysy Aıgerim Jaqypbek aıtty, dep habarlaıdy Dalanews.kz.
Qazir Qazaqstanda 60 jastan asqan shamamen 2,8 mıllıon adam turady. Bul el halqynyń 14 paıyzyna jýyq. On jyl buryn bul kórsetkish 5 paıyzdyq tarmaqqa tómen bolǵan. Demograftardyń boljamynsha, 2030 jylǵa qaraı 60 jastan asqan azamattardyń úlesi 15–17 paıyzǵa deıin jetýi múmkin.
Qazaqstan mundaı qartaıý qarqynyna daıyn ba jáne bul úrdis ózge eldermen salystyrǵanda qandaı deńgeıde? Osy suraqtarǵa Qazaq Expert Club-tyń áleýmettik saladaǵy sarapshysy Aıgerim Jaqypbek jaýap berdi.
Sarapshynyń aıtýynsha, Qazaqstan qazir demografıalyq qartaıý deńgeıi boıynsha aralyq orynda tur. El halqy Reseımen salystyrǵanda áli de jas, onda 65 jastan asqandardyń úlesi shamamen 17 paıyzdy quraıdy. Alaıda Qazaqstan Ortalyq Azıadaǵy kórshi elderden aıtarlyqtaı «kári». Mysaly, Qyrǵyzstanda bul kórsetkish 5,7 paıyz bolsa, Ózbekstanda 60 jastan asqandar halyqtyń 9,4 paıyzyn ǵana quraıdy.
Aıgerim Jaqypbek Qazaqstandaǵy basty másele – qartaıýdyń óte qysqa merzimde júrip jatqanyn atap ótti.
Eýropa elderinde demografıalyq qartaıý 30–40 jylǵa sozylyp, memleketterge densaýlyq saqtaý, kútim jáne egde jastaǵylardy jumyspen qamtý júıesin birtindep qalyptastyrýǵa múmkindik bergen. Al Qazaqstan bul joldy bar bolǵany 1–2 onjyldyqta ótýde. Qoǵam men memlekettik ınstıtýttar mundaı jyldamdyqqa beıimdelip úlgermeı otyr.
Sarapshynyń aıtýynsha, qazirdiń ózinde egde jastaǵylar sanynyń ósýi búdjetke, eńbek naryǵyna, salyq júıesine, zeınetaqy men áleýmettik qyzmetterge aıtarlyqtaı salmaq túsirip otyr. Búginde eńbekke qabiletti 100 adamǵa shamamen 14–15 zeınetkerden keledi. Eger on jyl buryn bir zeınetkerge 7–8 jumys isteıtin adamnan kelse, qazir bul kórsetkish 5 adamǵa deıin qysqarǵan.
Zeınetkerlerdiń ózderi úshin de jaǵdaı ońaı emes. Elde 120-dan sál asatyn belsendi uzaq ómir súrý ortalyǵy bar. Bul ortalyqtarda egde jastaǵylar sportpen shuǵyldanyp, shyǵarmashylyqpen aınalysyp, bir-birimen aralasa alady. Alaıda olardyń qamtý aýqymy shekteýli: baǵdarlamalarǵa ondaǵan myń adam ǵana qatysady, al 60 jastan asqan azamattardyń jalpy sany 2,7 mıllıonnan asady.
Memlekettik qarttar úıleriniń sany da az – bar bolǵany 45–50 mekeme. Onda shamamen 3,5–6 myń adam turady, bul 60 jastan asqandardyń nebári 0,3 paıyzy. Bul mekemelerde zeınetkerlerdiń zeınetaqysynyń 70 paıyzy turý men kútim shyǵyndaryna ustalyp qalady, qalǵan bóligi búdjetten sýbsıdıalanady.
Al jekemenshik pansıonattarda turý quny aıyna 160–180 myń teńgeden bastalyp, 400–500 myń teńgege deıin jetedi. Bul baǵa kóptegen otbasy úshin qoljetimsiz.
Sarapshy erekshe bir máselege de nazar aýdardy: zeınet jasyndaǵy áıelder kóbine jalǵyz qalady, tabysy tómen ári qoldaý múmkindigi shekteýli. Munyń sebebi – ómir súrý uzaqtyǵyndaǵy aıyrmashylyq. Áıelder orta eseppen 78–79 jyl, erler 69–70 jyl ómir súredi. Sonymen qatar áıelderdiń zeınetaqysy erlerge qaraǵanda 15–20 paıyzǵa tómen. Buǵan bala kútimine baılanysty eńbek ótiliniń úzilýi, jalaqynyń tómendigi jáne zeınetke erterek shyǵý áser etedi.
Aıgerim Jaqypbektiń pikirinshe, eger bul baǵytta eshqandaı ózgeris jasalmasa, 2030 jyldardyń ortasyna qaraı demografıalyq qartaıý el ekonomıkasy úshin kúrdeli máselege aınalýy múmkin.
Sarapshynyń aıtýynsha, basty suraq – zeınetkerlerdi qalaı asyraý emes, qartaıýdy belsendi ári ekonomıkaǵa salmaq salmaıtyn úderiske aınaldyrý. Ol úshin memleket egde jastaǵy adamdardyń densaýlyǵyna, jumyspen qamtylýyna jáne bilim alýyna ınvestısıa salýy qajet. Sonda ǵana zeınet jasyndaǵy azamattar qoǵamnyń belsendi múshesi bolyp qala alady.
