قازاقستان سوڭعى جىلدارى ەسٸرتكٸ تۇتىنۋ كٶرسەتكٸشٸ بويىنشا ەلەمدٸك رەيتينگتە 8-ورىندا. ەلدە سينتەتيكالىق ەسٸرتكٸلەردٸڭ تارالۋى, ەسٸرەسە, جاستار اراسىندا قاۋٸپتٸڭ جاڭا تولقىنىنا سەبەپ بولۋدا. مەفەدرون, ەكستازي جەنە باسقا دا حيمييالىق ەسٸرتكٸلەر تەز تارالىپ, ولاردىڭ سالدارى كٷننەن-كٷنگە كٷردەلەنٸپ كەلەدٸ.
وسى كٷردەلٸ تاقىرىپتى تەرەڭٸرەك تٷسٸنۋ ٷشٸن بٸز «Esbol Qory» قورىنىڭ جەتەكشٸسٸ جاندوس اقتاەۆپەن سۇحباتتاسىپ, قازاقستانداعى ناشاقورلىقتىڭ قازٸرگٸ جاعدايى, تەۋەلدٸلٸكتٸڭ الدىن الۋ شارالارى, جاڭا تەحنولوگييالار مەن زاڭنامالىق جاڭالىقتار جايىندا پٸكٸرٸن بٸلدٸك, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
2004 جىلى قازاقستان جاستار كونگرەسٸنٸڭ باستاماسىمەن قۇرىلعان «Esbol Qory» قورى العاشقى كٷننەن باستاپ جاستاردى بٸرٸكتٸرٸپ, ەلەۋمەتتٸك جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ارتتىرۋعا باعىتتالعان باستامالاردى جٷزەگە اسىرىپ كەلەدٸ. 2022 جىلى جاندوس اقتاەۆ «Esbol Qory»-نىڭ تٸزگٸنٸن قولعا الىپ, جاستاردى ەسٸرتكٸدەن قورعاۋ مەن پروفيلاكتيكا ٸسٸن جٷيەلٸ جٷرگٸزۋدٸ باستادى.
– «سول كەزدە سينتەتيكالىق ەسٸرتكٸلەردٸڭ ناعىز “بۋمى” باستالعان ەدٸ. ەل بويىنشا مەفەدرون مەن باسقا دا سينتەتيكالىق ەسٸرتكٸلەر جاپپاي تارادى. بٸز بۇعان بەيجاي قاراي المادىق. سەبەبٸ جاستاردىڭ بولاشاعى, قوعامنىڭ ساۋلىعى تٸكەلەي وسى مەسەلەگە بايلانىستى», – دەيدٸ قور جەتەكشٸسٸ جاندوس اقتاەۆ.
قوردىڭ باستى ماقساتى – تەك كٷرەس ەمەس, تەۋەلدٸلٸككە اپاراتىن جولدى كەسۋ, ياعني پروفيلاكتيكانى تۇراقتى جەنە عىلىمي نەگٸزدە جٷرگٸزۋ.
سينتەتيكالىق ەسٸرتكٸ: كٶزگە كٶرٸنبەيتٸن ەپيدەمييا
بٷگٸندە قازاقستاندا رەسمي تٷردە 18 مىڭنان استام ادام مەملەكەتتٸك ناركولوگييالىق ەسەپتە تۇر. بٸراق اقتاەۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل تەك كٶرٸنەتٸن بٶلٸگٸ عانا.
– «بۇل ٶتە تٶمەن كٶرسەتكٸش. سەبەبٸ كٶپشٸلٸك ەسەپكە تۇرۋدان قورقادى. ولاردىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋ, قۇجات رەسٸمدەۋ, قوعامدا اشىق ٶمٸر سٷرۋ قۇقىقتارى شەكتەلەدٸ. سوندىقتان ولار جەكە ورتالىقتارعا بارادى. بٸراق جەكە ورتالىقتار بٸرىڭعاي ەسەپ جٷرگٸزبەيدٸ. ال بٸزگە ناقتى ستاتيستيكا كەرەك — مەسەلەنٸڭ شىنايى اۋقىمىن تٷسٸنۋ ٷشٸن», – دەيدٸ ول.
قور تەۋەلدٸلەردٸڭ ناقتى سانىن انىقتاۋ ماقساتىندا جەكە رەابيليتاتسييالىق ورتالىقتارمەن قۇپييا دەرەكتەر نەگٸزٸندە ۇلتتىق مونيتورينگ جٷيەسٸن قۇرۋدى ۇسىنىپ وتىر. بۇل جٷيە جەكە اقپاراتتى جارييالاماي, تەك جاس, جىنىس, ايماق بويىنشا ديناميكانى كٶرسەتپەك.
«مەفەدرون, الفا-PVP, امفەتامين سەكٸلدٸ سينتەتيكالىق زاتتار كەڭ تارادى. بۇرىن كٶبٸنە تابيعي (ورگانيكالىق) زاتتار – ماريحۋانا, كوكاين قولدانىلسا, سوڭعى جىلدارى ارزان ەرٸ وڭاي ٶندٸرٸلەتٸن سينتەتيكالىق ەسٸرتكٸلەر جاستار اراسىندا تەز تاراپ كەتتٸ. قازاقستاندا ەڭ تانىمال ەسٸرتكٸ – مەفەدرون. ورگانيكالىق ەسٸرتكٸلەر تابيعي جولمەن ٶسٸرٸلەتٸن ٶسٸمدٸكتەردەن (ماريحۋانا, كوكاين) جاسالسا, سينتەتيكالىق ەسٸرتكٸلەر – حيمييالىق جولمەن جاسالاتىن زاتتار (مەفەدرون, امفەتامين, ەكستازي, LSD)»,- دەيدٸ جاندوس اقتاەۆ.
تەۋەلدٸلٸكتٸڭ تامىرى — پسيحولوگييالىق جاراقات
«Esbol Qory» ماماندارى مەن زەرتتەۋشٸلەرٸ تەۋەلدٸلٸكتٸڭ سەبەبٸن تەك حيمييالىق ەسەرمەن ەمەس, ادامنىڭ پسيحولوگييالىق جاعدايىمەن بايلانىستىرادى.
ولار جٷرگٸزگەن ساۋالنامالار مەن تەرەڭ سۇحباتتار كٶرسەتكەندەي, ەسٸرتكٸگە ەۋەستەنۋدٸڭ ارتىندا ەرقاشان ٸشكٸ داعدارىس, جاراقات نەمەسە وتباسىلىق قيىندىقتار تۇرادى.
– «پسيحولوگييالىق تۇرعىدان تۇراقتى, ٶزٸن ٶزٸ تابا العان ادام ەشقاشان ەدەيٸ تەۋەلدٸ بولمايدى. بۇل – قاشۋ فورماسى. كٶپشٸلٸگٸ ٶمٸرٸندەگٸ اۋىر سەزٸمنەن, جالعىزدىقتان, كٷيزەلٸستەن قاشىپ, ەسٸرتكٸگە جٷگٸنەدٸ», – دەيدٸ اقتاەۆ.
ايتا كەتەتٸن بولساق, «Esbol Qory» 2023 جىلى قازاقستان تاريحىندا العاش رەت لۋدومانييا (قۇمار ويىن تەۋەلدٸلٸگٸ) بويىنشا عىلىمي زەرتتەۋ جٷرگٸزدٸ. بۇل زەرتتەۋ بارىسىندا قور ماماندارى جٷزدەگەن لۋدومانمەن تەرەڭ سۇحبات, مىڭداعان ازاماتپەن ساۋالناما, سونداي-اق پسيحولوگتار مەن ساراپشىلارمەن تالداۋ جٷرگٸزگەن.
تسيفرلىق قاۋٸپسٸزدٸك جەنە Meta-مەن سەرٸكتەستٸك
تەۋەلدٸلٸك تەك فيزيكالىق نەمەسە ويىن فورماسىندا ەمەس, تسيفرلىق كەڭٸستٸكتە دە پايدا بولۋدا. سول سەبەپتٸ قور سوڭعى ەكٸ جىلدا كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك پەن ونلاين گيگيەنا تاقىرىبىنا ەرەكشە نازار اۋدارىپ, Meta كومپانيياسىمەن (Facebook, Instagram) جۇمىس ٸستەپ كەلەدٸ.
– «بٸزدٸڭ ماقسات – جاستاردى تسيفرلىق ەلەمدە قاۋٸپسٸز بولۋعا ٷيرەتۋ. ينتەرنەتتەگٸ جالعان جۇمىس ۇسىنىستارى, ەسٸرتكٸ جارنامالارى, اگرەسسيۆتٸ كونتەنت – بۇلاردىڭ بەرٸ جاڭا زاماننىڭ قاۋٸپتٸ جٷيەسٸ», – دەپ بٶلٸسٸپ ٶتتٸ اقتاەۆ.
«MERGEN»: جاساندى ينتەللەكت ارقىلى ناركوبيزنەستٸ توقتاتۋ
2022 جىلدىڭ سوڭىندا قور «MERGEN» اقپاراتتىق جٷيەسٸن ٸسكە قوستى. بۇل جٷيە — جاساندى ينتەللەكت نەگٸزٸندە جۇمىس ٸستەيتٸن اۆتوماتتاندىرىلعان جٷيە.
ول Telegram جەنە باسقا دا ونلاين الاڭداردان ەسٸرتكٸ ساتۋعا, كۋرەرلٸك جۇمىسقا نەمەسە جارناما جاساۋعا باعىتتالعان كونتەنتتٸ اۆتوماتتى تٷردە انىقتاپ, بۇعاتتاۋعا ارنالعان تسيفرلىق جوبا.
– «بٸز قازٸردٸڭ ٶزٸندە 5 مىڭنان استام ناركوماگازيندٸ انىقتاپ, بۇعاتتادىق. “MERGEN” جٷيەسٸنە تەك ەسٸرتكٸ جارناماسىن ەمەس, ۇلتارالىق ارازدىق تۋدىراتىن, قوعام تۇتاستىعىنا زييان كەلتٸرەتٸن كونتەنتتٸ تابۋدى دا ٷيرەتٸپ, بۇل جوبانى ەرٸ قاراي دامىتۋعا ٷلەس قوسىپ كەلەمٸز. بۇل — بٸزدٸڭ تسيفرلىق قالقانىمىز», – دەيدٸ اقتاەۆ.
بۇعان قوسا, جٷيە جالعان جۇمىس جارنامالارى ارقىلى جاستاردى ناركوبيزنەسكە تارتۋ ەرەكەتتەرٸن دە انىقتايدى.
مىسالى, قور ساراپشىلارىنىڭ ايتۋىنشا, كٷدٸكتٸ كونتەنت تٷرلٸ ونلاين پلافتورمالارعا ورنالاستىرىلادى, الايدى ساناۋلى پلاتفورمالار عانا بۇل مەسەلەگە نازار اۋدارادى. مىسالى, OLX پلاتفورماسى ٶزٸن ەلەۋمەتتٸك جاۋاپكەرشٸلٸگٸ مول ۇيىم رەتٸندە كٶرسەتٸپ, «Esbol Qory»-مەن مونيتورينگٸ ارقىلى 120 مىڭنان استام كٷدٸكتٸ حابارلاندىرۋدى دەرەۋ الىپ تاستادى. بۇل IT كومپانييالارمەن, قوعامدىق ۇيىمدارمەن بٸرلەسٸپ اتقارىپ جاتقان يگٸ ٸس دەپ ايتسا بولادى.
«جاسىل سەرتيفيكات»: دەرٸحانالاردى باقىلاۋ جوباسى
قور قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى رەسپۋبليكالىق انالار كەڭەسٸمەن بٸرلەسٸپ, «جاسىل سەرتيفيكات» اكتسيياسىن ٶتكٸزەدٸ. اكتسييانىڭ ماقساتى — رەتسەپتسٸز تەۋەلدٸلٸك تۋدىراتىن دەرٸلەردٸ ساتاتىن دەرٸحانالاردى انىقتاۋ. قور ەرٸكتٸلەرٸ “جاسىرىن ساتىپ الۋشى” رەتٸندە ەلدٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸندەگٸ دەرٸحانالاردى تەكسەرەدٸ. ەگەر زاڭ بۇزۋشىلىق انىقتالسا, ماتەريالدار فارماتسەۆتيكالىق باقىلاۋ كوميتەتٸنە جولدانىپ, ليتسەنزييا توقتاتىلادى.
– «بۇرىن تەك ايىپپۇلمەن شەكتەلەتٸن. قازٸر ەڭبەگٸمٸزدٸڭ ارقاسىندا زاڭعا ٶزگەرٸس ەنگٸزٸلٸپ, مۇنداي ەرەكەت ٷشٸن قىلمىستىق جاۋاپكەرشٸلٸك قاراستىرىلدى», – دەيدٸ اقتاەۆ.
سونداي- اق, قور ماماندارى ەل بويىنشا «عاسىر» اكتسيياسىن جٷرگٸزۋدە - جالعان «زاڭسىز جۇمىس» جارنامالارىن تاراتىپ, ەلەۋمەتتٸك ەكسپەريمەنت جٷرگٸزگەن. جارنامادا “وڭاي جۇمىس, اپتاسىنا بٸرنەشە ساعات, جوعارى جالاقى” دەلٸنگەن. نەتيجەسٸندە 2000-نان استام ادام بايلانىسقا شىققان.
– «بۇل بٸز ٷشٸن ٷلكەن دابىل. كٶپ ادام جۇمىسسىزدىق پەن قارجىلىق قىسىم سالدارىنان كەز كەلگەن ۇسىنىسقا كەلٸسەدٸ. بٸراق بۇل – ناركوكۋرەرلٸك. بٸز بۇل تەندەنتسييانى اشىق كٶرسەتۋ ارقىلى قوعامنىڭ پروبلەماسىن ايقىندادىق», – دەيدٸ اقتاەۆ.
جاندوس اقتاەۆتىڭ ٶز جەكە تەجٸريبەسٸندە كٶرگەن وقيعاسى: 13 جاسار قىزدىڭ تاعدىرى
سۇحباتتاسۋشىنىڭ ايتۋى بويىنشا, قور قىزمەتٸ بارىسىندا كەزدەسكەن ەڭ اۋىر وقيعالاردىڭ بٸرٸ – قوسشى ماڭىنداعى جەكە رەابيليتاتسييالىق ورتالىقتا ەمدەلگەن 13 جاسار قىزدىڭ وقيعاسى.
ول 11 جاسىنان ەسٸرتكٸگە ٷيرەنٸپ, ٶز تۋىسىنىڭ ەكٸ جىل بويعى زورلىعىنىڭ قۇربانى بولعان.
– «ول قىزدى ٶز ناعاشىسى ەسٸرتكٸ ارقىلى باعىندىرىپ, ەكٸ جىل بويى زورلاپ كەلگەن. بۇل تەك بٸر مىسال. مۇنداي جاعدايلار كٶپ, تەك قازاقستاندا كٶپشٸلٸگٸ “ۇيات بولادى” دەپ ٷندەمەيدٸ», – دەيدٸ اقتاەۆ.
قور ەسٸرتكٸگە بايلانىستى قىلمىس جاساعان جاستارعا قاتىستى ساياساتتىڭ ٶزگەرۋٸنە اتسالىستى. قازٸر ەلدە 4 مىڭنان استام جاس ازامات ەسٸرتكٸ تاراتۋ بابى بويىنشا سوتتالعان.
– «ولاردىڭ كٶبٸ 17-18 جاستا. 15-20 جىل تٷرمەدە وتىرۋ – ولاردىڭ ٶمٸرٸن جويۋمەن تەڭ. بٸز جازانى جەڭٸلدەتٸپ, بٸرٸنشٸ رەت ۇستالعاندارعا مٷمكٸندٸك بەرۋ قاجەتتٸگٸن ۇسىندىق. ەيتپەسە, تٷرمەدەن شىققان سوڭ ولاردىڭ قوعامعا بەيٸمدەلۋ مٷمكٸندٸگٸ بولمايدى. سەبەبٸ تٷرمەدەن شىققاننان كەيٸن ولاردىڭ جوعارى بٸلٸمٸ, دوستارى, نە جۇمىس ورىندارى بولمايدى. سول سەبەپتٸ ولاردىڭ قايتادان قىلمىسقا بارۋ ىقتيمالدىعى ٶتە جوعارى », – دەيدٸ اقتاەۆ.
قوردىڭ نەگٸزگٸ ۇستانىمى – دەلەلدەنگەن, عىلىمي ەدٸستەرگە سٷيەنگەن پروفيلاكتيكا. سوندىقتان «Esirtkisiz QAZAQSTAN» جوباسى اياسىندا ەل بويىنشا مۇعالٸمدەر مەن جاستارعا ارنالعان ترەنينگتەر, سەمينارلار, اكتسييالار ٶتكٸزٸلٸپ كەلەدٸ.
ەسٸرتكٸ قولدانۋشىلاردىڭ جاڭا پورترەتٸ: ەيەلدەر كٶبەيٸپ كەلەدٸ, جاس شاماسى تٶمەندەپ بارادى
2022 جىلى قور جٷرگٸزگەن ەلەۋمەتتٸك زەرتتەۋ قوعام ٷشٸن كٷتپەگەن نەتيجە كٶرسەتتٸ:
تەۋەلدٸلەردٸڭ ورتاشا جاسى – 17 جاس, ال ەيەلدەردٸڭ ٷلەسٸ ەرلەرگە قاراعاندا جوعارىلاعان.
2019 جىلى تەۋەلدٸلەردٸڭ ورتاشا جاسى 25 بولسا, ٷش جىلدا بۇل كٶرسەتكٸش ايتارلىقتاي “جاسارىپ”, قىز بالالار اراسىندا دا كەڭەيگەن.
– «بۇرىن ەرلەر اراسىندا باسىم بولسا, قازٸر ەيەلدەر كٶپ. ەسٸرەسە, جاس شاماسى جىلدان جىلعا جاسارىپ كەلەدٸ», – دەيدٸ اقتاەۆ.
سٶز سوڭىندا, رەداكتسييا اتىنان دا ايتار باستى ويىمىز: ەسٸرتكٸ — تەك ۋاقىتشا قانا راحات, بٸراق ارتىندا تەك قاسٸرەت پەن ٶكٸنٸش بار. شىنايى باقىت, قۋانىش پەن كٷش-قايرات — ٶزٸڭدٸ دامىتىپ, ەسٸرتكٸسٸز ٶمٸر سٷرۋدە!
