جاقىندا ەلٸمٸزدٸڭ پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ بٷكٸلەسكەري كونفەرەنتسييادا سٶيلەگەن سٶزٸندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارۋلى كٷشتەرٸ مەملەكەتٸمٸزدٸڭ سەنٸمدٸ تٸرەگٸ ەكەنٸن اسا سەنٸممەن اتاپ ٶتتٸ. «وتانىمىزدىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىن ساقتاۋ – بٸزدٸڭ قاسيەتتٸ بورىشىمىز. ەجەلدەن اتا-بابالارىمىز جەرٸمٸزگە ەشكٸمنٸڭ قول سۇعۋىنا جول بەرمەي, ونى قاسىق قانىمىز قالعانشا قورعاۋدى بٸزگە ٶسيەت ەتٸپ قالدىرعان. وسى ۇلى مۇرانى كٶزدٸڭ قاراشىعىنداي قاستەرلەۋ – بٸزدٸڭ جەنە كەلەسٸ بۋىننىڭ باستى مٸندەتٸمٸز. بٸز ۇرپاعىمىزعا بٸرتۇتاس, قۋاتتى مەملەكەت قالدىرۋىمىز كەرەك. ەلدەگٸ تىنىشتىق پەن تۇراقتىلىقتى قورعاۋ ارقىلى عانا بٸز وزىق ەرٸ دامىعان مەملەكەت قۇرا الامىز. قارۋلى كٷشتەر وسى ٸرگەلٸ قۇندىلىقتاردى سەنٸمدٸ قورعاۋعا ىقپال ەتەدٸ», - دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
ەرينە, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارۋلى كٷشتەرٸ ەلٸمٸزدٸڭ ۇلتتىق قورعانىس قابٸلەتٸن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان بٸرقاتار سالماقتى مٸندەتتەردٸ اتقارۋدا. ال نەگٸزگٸ مٸندەتتەردٸڭ ٸشٸندە مىنالاردى بٶلٸپ كٶرسەتكەن جٶن:
ەلٸمٸزدٸڭ اۋماقتىق تۇتاستىعى مەن ەگەمەندٸگٸن قورعاۋ – قازاقستان قارۋلى كٷشتەرٸنٸڭ باستى مٸندەتتەرٸنٸڭ بٸرٸ. ەسكەري بٶلٸمشەلەر تۇراقتى تٷردە شەكارانى كٷزەتەدٸ, ونداعى جاعدايدى باقىلايدى جەنە قاداعالايدى, سونداي-اق ەلگە زاڭسىز كٸرۋ ەرەكەتتەرٸنٸڭ الدىن الادى. بۇعان زاڭسىز كٶشٸ-قون, قارۋ-جاراق, ەسٸرتكٸ كونترابانداسى جەنە ەل قاۋٸپسٸزدٸگٸنە قاتەر تٶندٸرەتٸن باسقا دا زاڭسىز ەرەكەتتەردٸ باقىلاۋ كٸرەدٸ.
ٸشكٸ قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ – قارۋلى كٷشتەردٸڭ تاعى بٸر ماڭىزدى قىزمەتٸ. ەسكەريلەر قازاقستان اۋماعىندا تەرروريستٸك جەنە ەكسترەميستٸك ەرەكەتتەرگە قارسى ٸس-قيمىلدارعا قاتىسادى. ەسكەري بٶلٸمدەر ارنايى وپەراتسييالاردى ۇيىمداستىرادى, بارلاۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزەدٸ جەنە قاۋٸپتەردٸ زالالسىزداندىرادى, ماڭىزدى ينفراقۇرىلىمدى قورعايدى جەنە ازاماتتاردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتەدٸ.
تٶتەنشە جاعدايلار, دٷلەي زٸلزالالار نەمەسە باسقا قاۋٸپتەر تۋىنداعان جاعدايدا ازاماتتىق بيلٸك ورگاندارى مەن حالىققا كٶمەك كٶرسەتۋ ٷشٸن قازاقستان قارۋلى كٷشتەرٸ شاقىرىلۋى مٷمكٸن. بۇل تابيعي اپاتتاردى جويۋعا قاتىسۋ, اپاتتار مەن تٶتەنشە جاعدايلار كەزٸندە كٶمەك كٶرسەتۋ, ەلدٸ مەكەندەردٸ ەۆاكۋاتسييالاۋ, گۋمانيتارلىق كٶمەك پەن مەديتسينالىق كٶمەك كٶرسەتۋدٸ قامتۋى مٷمكٸن.
ال قازاقستاننىڭ ەسكەري دوكتريناسى – قارۋلى كٷشتەردٸ دامىتۋدىڭ پرينتسيپتەرٸ مەن باعىتتارىن ايقىندايتىن نەگٸزگٸ ستراتەگييالىق قۇجات. قورىتا ايتقاندا, قازاقستاننىڭ ەسكەري دوكتريناسىنىڭ نەگٸزگٸ پرينتسيپتەرٸنە مىنالار جاتادى:
بەيبٸت كەلٸسٸم. قازاقستان شابۋىل جاساماۋ جەنە قاقتىعىستاردى ديپلوماتييالىق جولمەن شەشۋ ساياساتىن ۇستانادى.
ىنتىماقتاستىق جەنە سەرٸكتەستٸك. قارۋلى كٷشتەر ٶزارا تيٸمدٸلٸك پەن ايماقتىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن نىعايتۋعا نەگٸزدەلگەن حالىقارالىق ەسكەري ىنتىماقتاستىق پەن ستراتەگييالىق ەرٸپتەستٸكتٸ بەلسەندٸ تٷردە دامىتۋدا.
كەسٸبيلٸك پەن زاماناۋي تاكتيكا. قازاقستان ٶز ەسكەري قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ جوعارى كەسٸبي دەڭگەيٸن قامتاماسىز ەتۋگە جەنە تاپسىرمالاردى تيٸمدٸ ورىنداۋ ٷشٸن زاماناۋي قارۋ-جاراق پەن تەحنيكانى پايدالانۋعا ۇمتىلادى.
بۇل جەردە بٸر ماڭىزدى جايتتى اتاپ ٶتكەن جٶن. ٶتكەن جىلدىڭ قازان ايىندا مەملەكەت باسشىسى تيٸستٸ جارلىققا قول قويۋ ارقىلى ەلدٸڭ ەسكەري دوكتريناسىنا ٶزگەرٸستەر ەنگٸزگەن بولاتىن.
ستراتەگييالىق باعىتتار بويىنشا ەسكەرلەردٸڭ (كٷشتەردٸڭ), قارۋ-جاراقتىڭ, ەسكەري تەحنيكانىڭ جەنە ماتەريالدىق رەزەرۆتەردٸڭ قاجەتتٸ كەشەنٸن قۇرۋ ەسەبٸنەن مەملەكەتتٸڭ ەسكەري ۇيىمىنىڭ قۇرلىقتاعى, ەۋە كٷشتەرٸ مەن ەسكەري-تەڭٸز كٷشتەرٸ قۇرامدارىنىڭ جاۋىنگەرلٸك ەلەۋەتٸ ارتتى. قارۋلى كٷشتەردە ەسكەرلەردەگٸ اقپاراتتىق-پسيحولوگييالىق جەنە باعدارلامالىق-اپپاراتتىق (كيبەر) ىقپالعا قارسى ٸس-قيمىلدى ۇيىمداستىرۋ ٷشٸن بٶلٸمشەلەر قۇرىلدى.
زاماناۋي بەلسەندٸ قورعانىس جٷيەسٸن جاساقتاۋعا باعىتتالعان تەحنيكالىق جەنە كادرلىق ەلەۋەتتٸ دامىتۋ بويىنشا جٷيەلٸ جۇمىستار جٷرگٸزٸلۋدە. اۋماقتىق قورعانىس جٷيەسٸن ەسكەري قاۋٸپسٸزدٸكتٸ جەنە مەملەكەتتٸك قورعانىستى قامتاماسىز ەتۋدٸڭ جالپى جٷيەسٸنە ينتەگراتسييالاۋ شەڭبەرٸندە قارۋلى كٷشتەر قۇرامىندا اۋماقتىق قورعانىستى باسقارۋ ورگانى قۇرىلدى.
ەسكەرلەردٸڭ ۇتقىرلىعىن ارتتىرۋ جەنە ەسكەري قاۋٸپسٸزدٸككە تٶنەتٸن زاماناۋي قاتەرلەرگە پارا-پارا دەن قويۋ ماقساتىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى ۇلتتىق ۇلانىنىڭ قۇرىلىمىن جەتٸلدٸرۋ, قۇرامىن نىعايتۋ جەنە ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ بويىنشا شارالار دەيەكتٸ جەنە جٷيەلٸ قابىلدانۋدا.
داعدارىس جاعدايلارىنداعى مەسەلەلەردٸ شەشۋ مەن ٸشكٸ قارۋلى قاقتىعىستاردى باسۋ ٷشٸن, سونىڭ ٸشٸندە تٶتەنشە ەلەۋمەتتٸك جاعدايلاردىڭ, تٶتەنشە جەنە سوعىس جاعدايىنىڭ قۇقىقتىق رەجيمدەرٸن قامتاماسىز ەتۋ كەزٸندە ەسكەريلەردٸ قولدانۋدىڭ جاڭا نىساندارى مەن ەرەكەت ەتۋ ەدٸستەرٸ ەنگٸزٸلۋدە.
2022 جىلدىڭ ماۋسىمىندا جاڭا باسىلىم شىققانعا دەيٸن قورعانىس مينيسترلٸگٸ مەن باسقا دا مەملەكەتتٸك ورگاندار 24 ماۋسىمعا دەيٸن قاراۋعا بولاتىن تٷزەتۋلەرٸن ۇسىندى. وسىدان كەيٸن قۇجات پىسىقتالىپ, كٷزدە پرەزيدەنتتٸڭ قاراۋىنا جٸبەرٸلدٸ.
قازاقستاندىق باق بۇعان دەيٸن جاڭا دوكترينانىڭ الدىڭعى 2017 جىلعى نۇسقاسىمەن سالىستىرعاندا تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتٸلەتٸنٸن مەلٸمدەگەن بولاتىن. دەگەنمەن, كەيبٸر جاڭاشىلدىقتارعا قاراماستان, قۇجاتتىڭ قازان ايىنداعى نۇسقاسىندا الدىڭعى باسىلىمنىڭ نەگٸزگٸ ەرەجەلەرٸ ساقتالعان. قۇقىقتىق تۇرعىدان العاندا, بۇل – قازٸرگٸ جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, قازان ايىندا پرەزيدەنت بەكٸتكەن تٷزەتۋلەرٸ بار دوكترينانىڭ جاڭارتىلعان نۇسقاسى عانا ەدٸ. قۇجاتتىڭ مازمۇنى دا قورعانىس مەسەلەلەرٸنە «جاڭا كٶزقاراستى» بٸلدٸرمەيدٸ, كەرٸسٸنشە, سالىستىرمالى تٷردە شامالى ٶزگەرٸستەرمەن جاڭا شىندىقتارعا بەيٸمدەلۋدٸ بٸلدٸرەدٸ.
ٶزگەرٸستەرگە قاراماستان, قۇجات قۇرىلىمى ايقىنىراق جەنە كٶرنەكٸ بولدى. دوكترينا قورعانىس سيپاتىندا قالاى جەنە قازاقستاننىڭ بەيبٸتشٸلٸك سٷيگٸش ۇستانىمىنا ەرەكشە مەن بەرەدٸ. ول باسقا مەملەكەتتەردٸ ەلەۋەتتٸ قارسىلاس رەتٸندە قاراستىرمايدى, سونىمەن قاتار ەلدٸڭ قارۋلانۋ جارىسىنا قاتىسۋىن جوققا شىعارادى.
2017 جىلعى باسىلىم قازٸردٸڭ ٶزٸندە اۆتوماتتاندىرۋدى, قارۋلى كٷشتەردٸ ستراتەگييالىق باعىتتار بويىنشا نىعايتۋدى جەنە بۇۇ بٸتٸمگەرشٸلٸك ميسسييالارىنا قاتىسۋدى قامتاماسىز ەتتٸ. سول جىلى قازاقستان بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمى قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ تۇراقتى ەمەس مٷشەسٸ بولدى, ودان كەيٸن قازاقستاندىق بٸتٸمگەرشٸلٸك كونتينگەنت ليۆانعا جٸبەرٸلدٸ.
سونىمەن قاتار, 2017 جىلعى دوكترينادا ارمييادا اقپاراتتىق قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەلەرٸمەن اينالىساتىن, سونىڭ ٸشٸندە ساربازدارعا ىقتيمال پسيحولوگييالىق جەنە كيبەرشابۋىلدارعا قارسى ەرەكەت ەتەتٸن ارنايى بٶلٸمشەلەر قۇرۋ قاراستىرىلعان.
دوكتريناداعى جاڭا ٶزگەرٸستەر 2022 جىلعى قاڭتارداعى وقيعالارعا, ەسٸرەسە ينسايدەرلٸك قاۋٸپتەرگە جەنە داعدارىستار كەزٸندەگٸ ۆەدومستۆوارالىق ٷيلەستٸرۋگە نەگٸزدەلگەن. جاڭا قۇجاتتا قازاقستاننىڭ شىعىس شەكاراسىنداعى جاعدايعا جەنە ۋكراينا داعدارىسىنا قاتىستى جاعداي دا كٶرسەتٸلگەن. دەگەنمەن, بۇل وقيعالار قورعانىس دوكتريناسىن جاڭارتۋدىڭ بٸردەن-بٸر ىنتالاندىرۋشى فاكتورى بولعان جوق. ەسكەري سالاداعى رەفورمالار كٶپتەن بەرٸ قاراستىرىلىپ, «حالىق بٸرلٸگٸ مەن جٷيەلٸ رەفورمالار – ەل ٶركەندەۋٸنٸڭ بەرٸك ٸرگەتاسى» اتتى جولداۋىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قورعانىس جٷيەسٸن قايتا ٸسكە قوسۋ قاجەتتٸگٸن مەلٸمدەگەن بولاتىن. ول سول كەزدە قارۋلى كٷشتەر مەن ەسكەري قۇرامالاردى قايتا قۇرۋ, قازاقستاننىڭ قورعانىس قابٸلەتٸن نىعايتۋ جٶنٸندەگٸ تاپسىرمالاردى ونىڭ ساياسي باسىم باعىتتارىنىڭ بٸرٸنە اينالدىردى.
بٸتٸمگەرشٸلٸك وپەراتسييالارعا قاتىسۋ. قازاقستاندىق ەسكەري بٶلٸمدەر بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ قامقورلىعىنداعى بٸتٸمگەرشٸلٸك وپەراتسييالارعا بەلسەنە قاتىسۋدا, بۇل ايماقتاعى جاعدايدى تۇراقتاندىرۋعا ىقپال ەتەدٸ.
تەجٸريبە جەنە بٸلٸم الماسۋ. قازاقستان حالىقارالىق وقۋ-جاتتىعۋلار مەن سەمينارلارعا قاتىسىپ, ەرٸپتەس ەلدەرمەن تەجٸريبە جەنە وزىق تەسٸلدەردٸ الماسادى.
ترانسۇلتتىق قاۋٸپتەرگە قارسى كٷرەستەگٸ ىنتىماقتاستىق. قازاقستان تەرروريزمگە, كيبەرقىلمىسقا جەنە ترانسۇلتتىق قىلمىسقا قارسى تۇرۋ سالاسىندا باسقا مەملەكەتتەرمەن بەلسەندٸ ىنتىماقتاستىق جاساسادى.
وسىلايشا, سالىستىرمالى تٷردە جاقىندا قازاقستان مەن ٶزبەكستاننىڭ قورعانىس مينيسترلەرٸ ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ پەرسپەكتيۆالارىن تالقىلادى. كەزدەسۋ بٸرشاما ۋاقىت بۇرىن تاشكەنتتە قازاقستاندىق ەسكەري دەلەگاتسييانىڭ ٶزبەكستانعا رەسمي ساپارى اياسىندا ٶتتٸ. قر قورعانىس مينيسترلٸگٸنٸڭ باسشىسى رۋسلان جاقسىلىقوۆ پەن ٶزبەكستاننىڭ قورعانىس مينيسترٸ باحودير قۇربانوۆ جاۋىنگەرلٸك جەنە جەكە قۇرامدى دايارلاۋ سالاسىنداعى ەكٸجاقتى ىنتىماقتاستىق مەسەلەلەرٸن تالقىلادى. قر قورعانىس مينيسترلٸگٸنٸڭ باسشىسى مەملەكەتتەر اراسىنداعى دوستىق قارىم-قاتىناس پەن ەسكەري سالاداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ ىنتىماقتاستىقتى جاڭا دامۋ كەزەڭٸنە شىعاراتىنىن اتاپ ٶتتٸ.
ساپار بارىسىندا رۋسلان جاقسىلىقوۆ ەرٸپتەسٸمەن بٸرگە ەكٸ ەلدٸڭ ەسكەري قىزمەتشٸلەرٸ قاتىساتىن «قالقان-2023» بٸرلەسكەن تاكتيكالىق-ارنايى وقۋ-جاتتىعۋىنىڭ بەلسەندٸ كەزەڭٸن باقىلادى, سونداي-اق ٶزبەكستان قارۋلى كٷشتەرٸ عىلىم اكادەميياسىنىڭ قىزمەتٸمەن تانىستى.
ال بۇدان بۇرىن سەۋٸر ايىندا رۋسلان جاقسىلىقوۆ ٷندٸستان استاناسى نيۋ-دەليدە ٶتكەن شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ قورعانىس مينيسترلەرٸنٸڭ كەزەكتٸ وتىرىسىنا قاتىسقان بولاتىن. وندا ٷندٸستان, قازاقستان, قىتاي, قىرعىزستان, پەكٸستان, رەسەي, تەجٸكستان جەنە ٶزبەكستان قورعانىس مينيسترلەرٸ قازٸرگٸ گەوساياسي جاعدايدى ەسكەرە وتىرىپ, ۇيىم فورماتىنداعى قورعانىس سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىق تۋرالى پٸكٸر الماستى.
وتىرىسقا قاتىسۋشىلار ەسكەري سالاداعى سەنٸم شارالارىن نىعايتۋ جەنە شىۇ-عا مٷشە مەملەكەتتەردٸڭ ايماقتىق قاۋٸپسٸزدٸككە تٶنگەن جاڭا سىن-قاتەرلەر مەن كەدەرگٸلەرگە قارسى تۇرۋداعى كٷش-جٸگەرٸن ٷيلەستٸرۋ ۇيىمنىڭ كٷن تەرتٸبٸندەگٸ ٶزەكتٸ مەسەلە بولىپ قالا بەرەتٸنٸن اتاپ ٶتتٸ.
قورىتىندىلاي كەلە ايتارىمىز, ەلدەگٸ قاۋٸپسٸزدٸك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن قازاقستان رەسپۋبليكاسى قارۋلى كٷشتەرٸنٸڭ قورعانىس قابٸلەتٸن قامتاماسىز ەتۋدەگٸ رٶلٸ مەن مٸندەتتەرٸ اسا ماڭىزدى بولىپ قالا بەرەدٸ. ەسكەري دوكترينانىڭ, ستراتەگييالىق سەرٸكتەستٸكتٸڭ جەنە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگٸزگٸ قاعيداتتارى ارقىلى قازاقستان ايماقتاعى جەنە ەلەمدەگٸ بەيبٸت دامۋ مەن قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, ٶزٸنٸڭ قورعانىس قابٸلەتٸن نىعايتىپ كەلەدٸ. قازاقستان قارۋلى كٷشتەرٸ ەل مەن ونىڭ حالقىن قورعاۋ, ٶز اۋماعىندا جەنە ودان تىس جەرلەردە بەيبٸتشٸلٸك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ميسسيياسىن جالعاستىرادى.
