– رەشات مايدانقانۇلى, ۇشقىشسىز ۇشاقتاردىڭ قورعانىس سالاسىنا ەنگەنٸنە بٸراز ۋاقىتتىڭ جٷزٸ بولدى. تٸپتٸ, دٷنيەجٷزٸندە ورىن الىپ جاتقان قارۋلى قاقتىعىستارعا بۇل قۇرىلعى بەلسەندٸ تٷردە قاتىسىپ جاتقانىن بٸلەمٸز. بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە قورعانىس سالاسىنا ۇشقىشسىز ۇشاقتاردى ەنگٸزۋ باعىتىندا جۇمىستار جايىندا ايتساڭىز?
– بٷگٸندە مەملەكەت باسشىسى زاماناۋي جاعدايدى تٷسٸنٸپ, ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەلەرٸنە ٷلكەن كٶڭٸل بٶلۋدە. سوندىقتان قر قورعانىس مينيسترٸنٸڭ 2022 جىلعى شٸلدەدەگٸ بۇيرىعى نەگٸزٸندە باس شتابى ۇشقىشسىز اۆياتسييالىق جٷيەلەرٸن دامىتۋ جەنە قولدانۋ دەپارتامەنتٸ قۇرىلىپ, ونىڭ فۋنكتسييالارىنا ۇۇا پايدالانۋ مەن پايدالانۋدى ۇيىمداستىرۋ جەنە باقىلاۋ, ۇشقىشسىز اۆياتسييالىق جٷيەلەرٸن پايدالانۋ سالاسىنداعى نورماتيۆتٸك قۇقىقتىق اكتٸلەر جوبالارىن ەزٸرلەۋ (ەزٸرلەۋگە قاتىسۋ) كٸرەدٸ.
قازٸرگٸ ۋاقىتتا قازاقستان ارميياسى ساربازداردىڭ جاۋىنگەرلٸك دايارلىعى, ونىڭ ٸشٸندە اۋقىمدى وقۋ-جاتتىعۋلار ٶتكٸزۋ پروتسەسٸندە قولدانىلاتىن ەرتٷرلٸ تيپتەگٸ جەنە ماقساتتاعى شابۋىلداۋشى, بارلاۋ, تاكتيكالىق جەنە ارنايى ۇشقىشسىز ۇشۋ اپپاراتتارىمەن قارۋلانعان.
جىل سايىن پەرسپەكتيۆالى ۇۇا ٷلگٸلەرٸن ساتىپ الۋعا قاراجات بٶلٸنەدٸ. سوندىقتان بيىلعى جىلى «Anka» (تٷركييا) ٸرٸ شابۋىلداۋشى ۇۇا كەشەنٸن جەتكٸزۋ جٷزەگە اسىرىلدى. سونداي-اق, تاكتيكالىق جەنە جەدەل ماقساتتاعى ۇۇا ساتىپ الۋ جوسپارلانۋدا.
كادرلاردى دايىنداۋعا ەرەكشە كٶڭٸل بٶلٸنەدٸ. ەۋە قورعانىسى كٷشتەرٸنٸڭ تاراز قالاسىنداعى ەسكەري ينستيتۋتىندا جەنە جاۋىنگەرلٸك وقۋ ورتالىعىندا ۇۇا ماماندارى دايىندالادى.
وقىتۋ قازٸرگٸ زامانعى قارۋلى قاقتىعىستاردا ۇۇا قولدانۋ تەجٸريبەسٸ نەگٸزٸندە جٷزەگە اسىرىلادى. ماماندار كٷندٸز-تٷنٸ ەۋە بارلاۋىن جٷرگٸزۋ, ارتيللەرييالىق اتىستاردى رەتتەۋ, اۆياتسييالىق اتىستاردى باسقارۋ, سونداي-اق جاۋدىڭ ەڭ ماڭىزدى ادام كٷشٸنٸڭ نىساندارىن تالقانداۋ ٷشٸن ەسكەري تەحنيكانى جويۋ بويىنشا كەسٸبي داعدىلارىن جەتٸلدٸرەدٸ.
– بٷگٸن بٸزدٸڭ ارمييادا قانداي ۇشقىشسىز ۇشاقتار قىزمەت ەتۋدە? ولار قانداي تاپسىرمالاردى ورىندايدى جەنە قانشالىقتى تيٸمدٸ?
– 2015 جىلدان باستاپ قازاقستان قارۋلى كٷشتەرٸ ۇشقىشسىز ۇشاتىن اپپاراتتاردىڭ ٷش تٷرٸمەن – تاكتيكالىق (Skylark), بارلاۋ جەنە سوققى بەرۋ (Anka,Wing Long), ارنايى (بۋسەل, ورلان) قۇرالدارىمەن قارۋلانعان.
تاكتيكالىق ۇۇا 40 شاقىرىم بيٸكتٸكتە ەۋە بارلاۋىن جٷرگٸزۋ ٷشٸن, بارلاۋ-شابۋىلدىق ۇشقىشسىز ۇشۋ اپپاراتتارى – ەۋە بارلاۋىن جٷرگٸزۋ جەنە زىمىراندارمەن جەنە بومبالارمەن جوعارى دەلدٸكتەگٸ سوققىلار بەرۋ ٷشٸن, ارنايى – ينجەنەرلٸك, حيمييالىق بارلاۋ, باقىلاۋ جەنە اۆتوگرافييا جٷرگٸزۋ ٷشٸن قولدانىلادى. سونىمەن قاتار 3D جەر بەدەرٸن مودەلدەۋ, سونداي-اق ەلەكتروندى سوعىس ٷشٸن دە پايدالانىلادى.
ۇشقىشسىز ۇشۋ اپپاراتتارى ەسكەري وقۋ-جاتتىعۋلار كەزٸندە, ەرتٷرلٸ ٸس-شارالاردى قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن, سونداي-اق جەدەل-تاكتيكالىق جاتتىعۋلاردا قولدانىلىاتىننى دا ايتا كەتۋٸمٸز كەرەك.
كوروناۆيرۋستىق پاندەميياعا بايلانىستى تٶتەنشە جاعداي رەجيمٸ كەزٸندە قر قارۋلى كٷشتەرٸنەن ۇۇا ەكيپاجدارى تارتىلدى. ولاردىڭ كٶمەگٸمەن 80-گە جۋىق زاڭبۇزۋشىلىق انىقتالدى. ونىڭ ٸشٸندە ادامداردىڭ رۇقساتسىز ٶتۋٸ جەنە كارانتيندٸك ايماقتاردان تىس كٶلٸكتەردٸڭ جٷرۋٸ.
وسىنىڭ بارلىعى بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە قارۋدىڭ وسى تٷرٸنٸڭ سەتتٸ قولدانىلىپ, دامىعانىن راستايدى.
– ەسكەري سالادا ۇۇا قالاي پايدالانۋعا بولادى?
– ەسكەري ۇۇا كەڭ اۋقىمدى مٸندەتتەردٸ شەشۋ ٷشٸن قولدانىلادى. اتاپ ايتقاندا, ناقتى ۋاقىت رەجيمٸندە ەۋەدەن بارلاۋ (باقىلاۋ), ەلەكتروندىق كەدەرگٸلەردٸ ورناتۋ, جەردەگٸ/جەر ٷستٸ نىسانالارىنا سوققى بەرۋ, باسقا قارۋلارعا ارنالعان نىسانانى بەلگٸلەۋ, سونداي-اق ولاردى پايدالانۋدى رەتتەۋگە پايدالانىلادى.
– بٸزدٸڭ ارسەنالداعى ۇۇا شەتەل مەملەكەتتەرٸ قارۋلى قاقتىعىستاردا پايدالاندى ما?
– مەن جوعارىدا سيپاتتاعان ۇشقىشسىز ۇشاتىن اپپاراتتاردى شەت مەملەكەتتەر يراك, ليۆان, پالەستينا, سيرييا, ۋكرايناداعى قارۋلى قاقتىعىستاردا, ەۋە بارلاۋ جۇمىستارىن ورىنداۋدا جەنە جاۋدىڭ جەردەگٸ نىسانالارىن جويۋ ٷشٸن پايدالانادى.
– بٷكٸل ەلەمدە ۇشقىشسىز اۆياتسييانىڭ دامۋى جىلدام قارقىن الۋدا, بٸزدٸڭ ارمييامىزدا ۇۇا مەن ۇشقىشسىز ۇشاقتاردىڭ سانىن كٶبەيتۋ جوسپاردا بار ما? سونىڭ ٸشٸندە سوڭعى كەزدەگٸ بٸرقاتار ەسكەري قاقتىعىستاردا تيٸمدٸلٸگٸ جوعارى بولعان سوققى جەنە كاميكادزە دروندار جايىنداعى ويىڭىزدى ورتاعا سالساڭىز?
– زاماناۋي تەحنولوگييالاردىڭ دامۋى بٷگٸندە ۇشقىشسىز ۇشاقتار بارلاۋ جەنە باقىلاۋ تاپسىرمالارىن سەتتٸ ورىنداۋعا ٶتە قابٸلەتتٸ. درون ناقتى ۋاقىت رەجيمٸندە جاعدايدىڭ دامۋىن باقىلاۋعا جەنە باقىلاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتەنٸمەن ەرەكشەلەنەدٸ.
بارلاۋ مٷمكٸندٸكتەرٸن ارتتىرۋ جەنە بٶلٸمشەلەر مەن بٶلٸمشەلەردٸڭ امان قالۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا قر قارۋلى كٷشتەرٸنٸڭ تۇراقتى جاۋىنگەرلٸك ەزٸرلٸك بٶلٸمشەلەرٸن ەرتٷرلٸ كونفيگۋراتسيياداعى ۇشقىشسىز ۇشقىشتارمەن جاراقتاندىرۋ (ورىندالعان تاپسىرمالار نەگٸزٸندە), سونداي-اق ۇشقىشسىز اۆياتسييا بٶلٸمشەلەرٸن جوعارى بٸلٸكتٸ وپەراتورلار مەن ينجەنەرلٸك-اۆياتسييالىق قامتاماسىز ەتۋ ماماندارمەن جاساقتاۋ.
ۇشقىشسىز ۇشقىشتار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارۋلى كٷشتەرٸنە ەنگەن سايىن, سەيكەسٸنشە ۇۇا سانى دا ارتادى.
– سٸز قارۋدىڭ وسى تٷرٸن دامىتۋدىڭ قانداي پەرسپەكتيۆالارىن كٶرەسٸز?
– بٷكٸل ەلەمدە ۇۇا قولدانۋدىڭ تيٸمدٸلٸگٸ سوعىس تاكتيكاسىنىڭ ٶزگەرگەنٸن دەلەلدەيدٸ. ۇۇا باسقارىلاتىن ۇشاقتان ەڭ ماڭىزدى ارتىقشىلىعى ونىڭ سالىستىرمالى ارزاندىعى جەنە جاپپاي قولجەتٸمدٸلٸگٸ بولىپ تابىلادى.
قىمبات ەمەس بارلاۋ قۇرىلعىلارىنىڭ سانى ونداعان عانا ەمەس, جٷزدەگەن بولۋى كەرەك. ەرينە, مۇنىڭ بەرٸ قارجىلاندىرۋدى, ەزٸرلەۋشٸلەر مەن سالانىڭ جۇمىس كٶلەمٸن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار بٸلٸكتٸ ۇۇا وپەراتورلارىن دايارلاۋ جٷيەسٸنٸڭ پايدا بولۋىنا ىقپال ەتۋدە.
سونىمەن قاتار, شۋعا تٶزٸمدٸلٸك پەن سەنٸمدٸلٸك تۇرعىسىنان بارلىق قاجەتتٸ پارامەترلەرٸ بار قارۋلى كٷشتەردٸڭ مٷددەسٸ ٷشٸن ۇشقىشسىز ۇشاقتاردى باسقارۋدىڭ قۋاتتى جٷيەسٸن قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزى زور. جوعارىدا ايتىلعاندارعا سٷيەنە وتىرىپ, بٸز ۇۇا دامىتۋدىڭ بولاشاعى زور دەپ سەنٸممەن ايتا الامىز.
قارۋلى كٷشتەردە قازٸرگٸ زامانعى اەروبارلاۋ قۇرالدارىمەن جابدىقتالعان, جوعارى دەلدٸكتەگٸ نىسانانى جويۋ, پروفيلاكتيكالىق جەنە رەاكتيۆتٸ اسيممەترييالىق ەرەكەتتەرگە دايىن بٶلٸمشەلەردٸڭ بولۋى مەملەكەتتٸڭ ەسكەري قاۋٸپسٸزدٸگٸنە تٶنەتٸن قاتەرلەرگە تەجەۋ جەنە بارابار جاۋاپ رەتٸندە قىزمەت ەتەدٸ.
سۇحباتتاسقان نۇرلان ەۋبەكٸر
