تەۋەلسٸزدٸك... جاڭا بۋىن
«نەسٸبەڭدٸ ارتىق ەتسە, تەڭٸر ەتتٸ». وسى سٶزدٸ وقىعان سايىن جاستايىنان بيٸككە ۇمتىلعان جەنە ٶزٸ ويلاعان جەتٸستٸكتەرگە قينالماي جەتكەن جاندار تۋرالى ويلايسىڭ. دٷنيە شٸركٸن, قالاي قۇبىلسا دا, ٶزٸنٸڭ نەسٸبەسٸن ەسەلەپ, ٶزگەگە دە قامقور بولعان ازاماتتاردىڭ ارتىقشىلىعى, يكەمدٸلٸگٸ, بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸ بٸلٸنٸپ تۇرادى.
الايدا, سولاردىڭ ٸشٸنەن سۋىرىلىپ شىعىپ, ەل ٸسٸنە ەرتە ارالاسقان نۇرلان قاپپاروۆتى بٸلەتٸندەر ول قاشان دا اقكٶڭٸل, بيۋروكراتييادان الىس جان ەدٸ دەيدٸ. ٶزٸ باسقارعان كەز كەلگەن ٸستٸ سوڭىنا دەيٸن تىندىرماي, تيياناقتاماي, قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ سٶزٸن قۇلاق قويىپ تىڭداپ, وڭدى شەشٸم شىعارماي, كٶڭٸلٸ جاي تاپپايتىن باسشى بولعانىن ايتاتىندار كٶپ. وسى قاسيەتٸ ونى كٶپشٸلدٸككە, شىنايىلىققا پەيٸلدٸ ەتتٸ. كەز كەلگەن سالانى باسقارسا دا, جانىنا ماقتان سٷيەر جەنە ماقتاعاندى جان سٷيەر جىلپوستاردى ەمەس, شىن ٸسكەردٸ, كەسٸبي مامانداردى جيناي بٸلدٸ. جاس باسشىنىڭ جەبەۋٸمەن, ٷيرەتۋٸمەن قاناتتانىپ, بۇل كٷندەرٸ بٸرەگەي مەكەمەلەردٸ باسقارىپ جٷرگەندەر قانشاما? ولاردىڭ كٶبٸ ٶندٸرٸس, ەكونوميكا, ەنەرگەتيكا سالاسىن باسقارىپ, ەلدٸڭ دامۋىنا ٶز ٷلەستەرٸن قوسۋدا.
قاپپاروۆتىڭ ٶمٸربايانى تەك جەتٸستٸكتەردەن قۇرالعان. الماتىدا قاراپايىم وتباسىندا دٷنيەگە كەلگەن ول العاشقىلاردىڭ بٸرٸ بولىپ گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ دج. كەننەدي اتىنداعى جوعارى باسقارۋ مەكتەبٸن بٸتٸرٸپ, باتىستىق بٸلٸمدٸ العان جاستاردىڭ كٶشٸن باستادى. ينجەنەر-ەكونوميست, مەملەكەتتٸك باسقارۋ ماگيسترٸ اتانعان ونىڭ باسقارۋ قابٸلەتٸ جاستايىنان بايقالدى. نەبەرٸ 22 جاستا ٶزٸ «اكتسەنت» كومپانيياسىن قۇردى. بۇدان سوڭ «قازترانسويل», «قازاقويل», ەنەرگەتيكا جەنە مينەرالدى رەسۋرستار ۆيتسە-مينيسترٸ, «قازينۆەستبانك» ديرەكتورلار كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى, قورشاعان ورتا مينيسترٸ قىزمەتتەرٸن اتقاردى. ەربٸر قىزمەتٸندە ٶزٸنٸڭ حالىق ٷشٸن جۇمىس اتقاراتىنىن دەلەلدەي بٸلدٸ. ونىڭ قىزمەت جولى ەكونوميكالىق سالاعا نەگٸزدەلگەنٸمەن, تەۋەلسٸزدٸك تۇسىنداعى ەڭ نەگٸزگٸ مەسەلەلەرگە ارالاستى. ەسٸرەسە, سىرتتان ينۆەستيتسييا تارتۋعا بار كٷشٸن جۇمساپ, كٶپۆەكتورلى ەكونوميكالىق بايلانىستى نىعايتۋ ٷشٸن قولدا بار مٷمكٸندٸكتٸڭ بەرٸن پايدالاندى. «قازترانسويل», «قازاقويل» كومپانييالارىن باسقارا جٷرٸپ, مۇناي-گاز سەكتورىنداعى شەتەلدٸك ىقپالداستىقتى تەرەڭدەتتٸ ەرٸ قازاق ەكونوميكاسىنىڭ مۇنايعا تەۋەلدٸ ەكەنٸن ەسكەرٸپ, جاس مەملەكەتتٸڭ بارىنشا ساۋاتتى قادام جاساۋىنا ٶزٸندٸك ٷلەسٸن قوستى.
ول وسى كومپانييالاردى باسقارعان جىلدار باتىس, رەسەي, قىتاي اراسىنداعى تەڭدٸكتٸ, بٸرجاقتىلى تەۋەلدٸ بولماۋدى كٶپ ويلاستىرعانىن سالا ماماندارى ايتادى. دەمەك, ساۋاتتى مەنەدجەر رەتٸندە قازاق مٷددەسٸن باتىل قورعادى دەۋگە بولادى.
بايۋ ٷشٸن نە ٸستەۋگە بولادى?
ول بيلٸكتە قىزمەت اتقارعانىمەن, ٶزٸنٸڭ دە تابىسىن قورعاي بٸلگەن ساناۋلى ازاماتتىڭ بٸرٸ. يە, مينيسترلٸك قىزمەتتەگٸلەردٸڭ بەرٸنٸڭ قالتاسى جۇقا ەمەس. دەگەنمەن, ٶز مٷددەسٸ ٷشٸن حالىقتىڭ قالتاسىنا قول سۇعاتىن سۇعاناق پيعىلدان ادا عۇمىر كەشتٸ. ول بيلٸككە بايۋ ٷشٸن ەمەس, بايلىعىن ەسەلەۋ ٷشٸن دە ەمەس, ٶز تەجٸريبەسٸنٸڭ ارقاسىندا كەلدٸ. باتىستىق پرينتسيپ بويىنشا باي بولماساڭىز, بيلٸككە كەلۋ قيىن. ٶيتكەنٸ, اش قۇرساقتار اردان اتتاۋعا ٷيٸر. قازٸر شەندٸ-شەكپەندٸنٸڭ كٶبٸ تەمٸر تورعا قامالىپ, قىزمەتتەن دە, ابىرويدان دا ايىرىلىپ قاپ جاتادى. ٶيتكەنٸ, ولاردا بايىعىسى, الدىڭعى لەككە قوسىلعىسى كەلەدٸ. ول ٷشٸن نە ٸستەۋگە بولادى? ٸسكەرلٸگٸ جوق بولسا, حالىق قازىناسىنا قول سۇعادى. تەندەر – ماي شەلپەك. ەسەبٸن جاپسا, پارا السا, جالعان كومپانييا اشسا, سوعان سانالۋىنىڭ ٶزٸ مۇڭ قارجىنى اۋدارسا... مۇنداي كەسٸپپەن بٸر رەت شۇعىلدانعان ادام, ەكٸنشٸ جولى تاعى قايتالايدى. بٸرتە-بٸرتە كەدۋٸلگٸ كەسٸپ قىلادى. اقىرى... ال قاپپاروۆ ول توپقا كٸرمەيدٸ. سەبەبٸ, ول 22 جاسىندا-اق جەكە كومپانييا قۇرىپ, ٶز ٸسٸن باستاي بٸلگەن. نارىقتىق جٷيەنٸڭ قىر-سىرىن جەتٸك بٸلگەندٸكتەن, قايتا قۇرۋ مەن جەكەشەلەندٸرۋ كەزٸندە دايىنعا ۇمتىلماي, بيزنەسپەن اينالىسقان. ول بۇل ٸسٸن جىل ٶتكەن سايىن جانداندىردى. سونىڭ ارقاسىنادا قازاقستانداعى 50 بايدىڭ قاتارىنا ەندٸ.
قىسقاشا ايتقاندا, ونىڭ ٸسكەرلٸگٸ بيلٸككە كەرەك بولدى جەنە مۇنداي مٷمكٸندٸكتٸ وڭىمەن پايدالانىپ, ٶزٸ ٷشٸن دە, ەل ٷشٸن دە قىزمەت اتقاردى.
ايتالىق, قاپپاروۆ قورشاعان ورتا مينيسترٸ بولىپ تۇرعان كەزٸندە رەسەيلٸك «پروتون» جەرٸمٸزگە قۇلادى. بٷكٸل ەلەۋمەتتٸك جەلٸ, باق تاباندى تٷردە رەسەيدەن ٶتەماقى تالاپ ەتتٸ. مينيستر قاپپاروۆتىڭ بٷگەجەكتەمەي, جالتارماي, رەسەيدەن قوماقتى قارجى تٶلەۋدٸ قولقالاعانى سول كەز... ەتتەڭ, ول بۇل ارمانىنا جەتپەدٸ. جەتكٸزبەدٸ. ٶيتكەنٸ, كٶپ ٶتپەي «قازاتومٶندٸرٸس» ۇلتتىق كومپانيياسىنا اۋىسىپ كەتتٸ.
كٸمگە كٶمەكتەسەر ەدٸڭٸز?
ەگەر سٸزدە اقشا بولسا جەنە بيلٸك بولسا, كٸمگە كٶمەكتەسەر ەدٸڭٸز? تۋىسىڭىزعا. تٷسٸنٸكتٸ. جاقىن-جۇراعاتىڭىزعا. ول دا تٷسٸنٸكتٸ. ال ودان دا زور مٷمكٸندٸگٸڭٸز بولسا شە? كەدەي-كەپشٸككە, جوق-جٸتٸككە مە? ەرينە. سولاي ەتۋگە بولادى. قايىرىمدى كٸمگە جاساساڭ دا ارتىقتىق ەتپەيدٸ. ال قاپپاروۆ نەگٸزٸنەن جاستارعا, جاس بولعاندا دا بٸلٸمگە قۇشتار بالالارعا كٶمەكتەستٸ. الماتىداعى دارىندى بالالارعا, شەتەلدە وقىعىسى كەلەتٸندەرگە, ٶزگەشە ويلاۋ قابٸلەتٸ بار جاستارعا بار كٶمەگٸن جاسادى. بۇل تۋرالى اكادەميك اسقار جۇمادٸلداەۆ نۇرلان قاپپاروۆتى جەرلەۋ رەسٸمٸندە بارشا جۇرتشىلىق الدىندا ايتتى. بٸز بٸلەتٸن ماتەماتيك كٶپ ادامعا كٶڭٸل ٷشٸن ماداق ايتپايتىن كٸسٸ. دەمەك, قاپپاروۆ تۋرالى جاقسى بٸلگەندٸكتەن, ونىڭ كٶمەگٸ ارقىلى بٸلٸم العان شەكٸرتتەرٸ بولعاندىقتان ٶز پٸكٸرٸن بٸلدٸردٸ. بۇل دا قاپپاروۆ ەلەمٸنٸڭ بٸر بٶلشەگٸ. ونىڭ جاقسىلىعىن كٶرگەن جاستار ەلٸ-اق ەلگە ورالىپ, ەل دامۋىنا ٷلەس قوسادى دەگەن ويدامىز.
جۇمباق ٶلٸم
قاپپاروۆ بەيجٸڭدە جۇمباق جاعدايدا قازا بولدى. ونىڭ سىرى ەلٸ اشىلعان جوق. بەلكٸم, ۇزاق ۋاقىت كەتەر... بٸلەتٸندەر, رەسەيلٸك تىڭشىلار اجال قۇشتىردى دەيدٸ. تٸپتٸ, شەتەل اقپاراتى دا بۇل تۋرالى جارييا ەتتٸ. «قازاتومٶندٸرٸس» كومپانيياسىن شكولنيك باسقارىپ تۇرعاندا رەسەيلٸكتەردٸڭ ٷلەس-سالماعى ارتىپ, كٸرٸستٸڭ دەنٸ سولاردىڭ قولىنا تٷسكەنٸن دە ايتىپ جٷر. قاپپاروۆ سوعان قارسى بولدى ەرٸ مۇحتار جەكٸشەۆ باستاعان ٸستٸ ارى جالعاستىرۋعا نيەت ەتتٸ دەگەن سىبىس بار. مۇحتار جەكٸشەۆ بولسا ۋران ٶندٸرٸسٸن جاپونييامەن بٸرلەسٸپ يگەرۋگە تالپىنعاندىقتان, رەسەيلٸكتەردٸڭ ارانداتۋىمەن تٷرمەگە تٷسكەنٸن گازەت-جۋرنالدار تالاي مەرتە جازعان ەدٸ. ەگەر سول اقپاراتتارعا سٷيەنەر بولساق, قاپپاروۆ ٶلٸمٸندە بٸزگە بەيمەلٸم جۇمباق جاتۋ مٷمكٸن. تاعى بٸر دەرەك كٶزدەرٸ بەيجٸڭدە اياق استىنان قازا بولعان ونى تەكسەرتپەستەن, بٸردەن سٷيەگٸن ەلگە ەكەلٸپ, اسىعىس جەرلەگەنٸن ايتادى...
بۇل – بٸز بٸلمەيتٸن ويىن. ساياسي ويىن. بٸر قورقاتىنىمىز, مۇنداي ويىنداردىڭ قۇرباندارى كٶبەيمەسە ەكەن...
قاپپاروۆ – فەنومەن. ول جاڭانىڭ باسى بولا بٸلدٸ. 45 جاستىق عۇمىرىندا تالاي بيٸكتٸ باعىندىرىپ ٷلگەردٸ. ٷلگەرمەگەن ٸستەرٸ تٸپتەن كٶپ...
