پرەزيدەنت جولداۋىنىڭ سەمانتيكاسى
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ پارلامەنت سەسسيياسىنىڭ باستالۋىندا سٶز باستاۋى دەستٷرگە اينالۋدا. مەملەكەت باسشىسىنىڭ 1 قىركٷيەكتەگٸ جولداۋى ونىڭ ٷشٸنشٸ جولداۋى. بۇل جولداۋ مازمۇنى باي بولعانىمەن, ناقتى ٷندەۋلەردٸ قامتيدى. ال ونى جولداۋ مەتٸنٸنە سەمانتيكالىق تالداۋ جاساۋ ارقىلى انىعىراق بايقاۋعا بولادى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ٷش جولداۋدا دا ايتقان كٸلت سٶزدەر مەن ۇعىمداردىڭ قولدانۋ ديناميكاسى ارقىلى قازاقستاننىڭ ٶتكەن ارالىقتاعى ەلەۋمەتتٸك-ساياسي دامۋ جولىن قاداعالاۋعا بولادى. ياعني, ساياسي باسىمدىق قالاي ٶزگەرگەنٸن وسىلاي بٸلەمٸز.
ٷش جىل ٸشٸندە وسى جولداۋدا ورىن العان نەگٸزگٸ ٶزگەرٸس – مەملەكەت باسشىسىنىڭ يمپەراتيۆتٸ سيگنالدارىنىڭ كٷشەيۋٸ. وسىلايشا, «كەرەك» دەگەن سٶز قولدانىلۋى بويىنشا 29-ورىننان بٸرٸنشٸ ورىنعا بٸراق جايعاستى.
«مەملەكەت» ۇعىمى ەكٸنشٸ ورىنعا شىقسا, سٶزدٸ قولدانۋ ٷشتٸگٸنە تٷبٸرٸ «قازاق» دەپ باستالاتىن سٶزدەر كٸردٸ. ياعني, قازاقستان, قازاقستاندىقتار, قازاقتار دەگەن ۇعىمداردى جاتقىزامىز. سونداي-اق 2019 جىلى بەسٸنشٸ ورىندا بولعان «ازاماتتىق» ۇعىمى قولدانىلۋ جاعىنان تٶرتٸنشٸ ورىنعا كٶتەرٸلدٸ.
جولداۋدان مەملەكەت باسشىسىنىڭ ازاماتتىق سانا-سەزٸم, حالىقتىڭ بۇل سٶزدٸڭ بارلىق ماعىناسىندا العاندا ٶز جاساعان ەرەكەتٸنە دەگەن جاۋاپكەرشٸلٸگٸ سيياقتى ٷندەۋدٸڭ كٷشەيە تٷسكەنٸن بايقاۋعا بولادى. بۇعان ٷلكەن ەلەۋمەتتٸك جاۋاپكەرشٸلٸك, ۆاكتسيناتسييا ماڭىزدىلىعىن تٷسٸنۋ, پاندەمييادان ساقتانۋ ەرەجەلەرٸن ۇستانۋ, ەڭ باستىسى ەڭبەك ورنىندا بار كٷشتٸ سالۋ جاتادى.
مەملەكەت باسشىسى سوڭعى جولداۋىندا ٷكٸمەت جەنە ەكٸمدٸك تٷسٸنٸكتەرٸن قوسقاندا جالپى مەملەكەتتٸك ورگانداردى ازىراق تٸلگە تيەك ەتتٸ, الايدا تٷبٸرٸ «حالىق» دەپ باستالاتىن سٶزدٸ كٶبٸرەك قولداندى. اتالمىش سٶز كاتەگوريياسى 2020 جىلى 47-ورىندا بولسا, بيىلعى جولداۋدا بٸردەن 23-ورىنعا ورنالاستى.
قازٸرگٸ ەلەمدەگٸ سىن-قاتەرلەر حالىقتان بٸرٸگۋ, ىنتىماقتاسۋ, كەلٸسٸمگە كەلۋدٸ تالاپ ەتەدٸ. سەبەبٸ قوعامدى بٶلشەكتەۋ جەنە ٸشكٸ كونفليكتتەردٸ تۇتاندىرۋ ارقىلى قوعام جٷيەسٸ بۇزىلا باستايدى, ال بۇل ٶز كەزەگٸندە ەكونوميكاعا دا, مەملەكەتكە دە شىعىن تۋدىرادى.
قۇندىلىقتار, ماقساتتار بٸرلٸگٸ, ورتاق تاپسىرمالاردى تٷسٸنۋ – بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ باستى تالاپتارى. بۇل جەردە بيلٸك پەن قوعامدى ورتاق ۇلتتىق ماقساتتارعا باعىتتايتىن پرەزيدەنتتٸڭ رٶلٸ ماڭىزدى. بۇلاردىڭ ٸشٸندە باستىسى, ەرينە, ەل ەل-اۋقاتىن, قوعامداعى ساۋ كليماتتى ساقتاۋ. وسىعان وراي, «ەل-اۋقات» دەپ باستالاتىن سٶزدەر 2019 جىلى 40-ورىندا بولسا, 2021 جىلى 17-ورىنعا جايعاستى.
سونىمەن بٸرگە مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەڭبەكتٸڭ قۇندىلىعى, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ تۋرالى ايتقانى سوڭعى جولداۋ كومپوزيتسيياسىن نىعايتا تٷسەدٸ. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەر جولداۋىنان «ەڭبەك» ۇعىمى كٷشەيە تٷسٸپ, قازٸر بۇل سٶز قولدانىلۋى جاعىنان 14-ورىندا.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋى – قوعامنىڭ جاڭا قۇرىلىمى قالانىپ جاتقان ەلەۋمەتتٸك ينجەنەرييا ٷلگٸسٸ. بۇل پوستپاندەمييالىق شىندىقتى ەسكەرە وتىرىپ قالىپتاسقان كٶزقاراستان تۋىنداپ وتىر.
بٸرٸنشٸ باسىمدىق قازاقستاننىڭ ەلەمدٸك ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸنٸڭ ماڭىزدى ەلەمەنتٸ ەكەنٸنە بەرٸلەدٸ. بۇل جىل كليمات جاعىنان وڭاي جىل بولعان جوق. جاۋىن-شاشىن مٶلشەرٸنٸڭ از بولۋى اۋىل شارۋاشىلىعى مەن اگروٶندٸرٸستٸڭ تۇراقتىلىعىنا قاۋٸپ-قاتەر تٶندٸرەدٸ. سوندىقتان جولداۋدان اۋىل شارۋاشىلىعى مەن اۋماقتىق دامۋ تەرميندەرٸنە باسىمدىق بەرٸلگەنٸن انىق كٶرەمٸز. «اۋىل» ۇعىمى 2019 جىلى قولدانىلۋى جاعىنان 16-ورىندا بولسا, 2021 جىلى 9-ورىنعا بارىپ ورنالاستى. وسىدان اۋىل كاتەگوريياسى مەملەكەتتٸك باسىمدىقتار تٸزٸمٸنٸڭ العاشقى وندىعىنا ەنگەنٸن كٶرۋگە بولادى. اۋماقتىق تاقىرىپ قولدانىلۋى جاعىنان ٶتكەن جىلى 19-ورىندا بولسا, بيىل 13-ورىنعا شىقتى.
اۋماقتىق مەسەلەلەر اۋقىمدى تاپسىرمالار لەگٸن قامتيدى. ولارعا تەڭگەرٸمسٸزدٸكتٸ ازايتۋ, اۋىل اۋماقتارعا دەربەستٸك بەرۋ جاتادى. جەرگٸلٸكتٸ ەكٸمدەردٸڭ سايلانىپ قويىلاتىنى, جالپى ساياسي رەفورما قيسىنى اۋماقتا ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋ بولعانىن تالاپ ەتەدٸ. جولداۋدا اۋماقتارعا سالىقتىق الىمداردىڭ بٸر بٶلٸگٸ ۇسىنىلاتىنى, ال بۇل جەرگٸلٸكتٸ بيۋجدەتتٸ قالىپتاستىرۋدى كٶتەرەتٸنٸ ايتىلعان بولاتىن.
جولداۋدا كٶتەرٸلگەن ەكٸنشٸ مەسەلە – ەكونوميكانى تسيفرلاندىرۋعا قاتىستى تاپسىرمالارعا ٷلكەن باسىمدىق بەرۋ. قاشىقتان جۇمىس ٸستەۋ, قاشىقتان بٸلٸم الۋ كٷندەلٸكتٸ ٶمٸرٸمٸزگە تولىق سٸڭگەن ۇعىمدارعا اينالدى. قازٸر جاڭا فورماتتاعى ەكونوميكانىڭ, ونىڭ جاڭا باعىتى قالىپتاسىپ كەلە جاتقانىن كٶرٸپ وتىرمىز. قوسىلعان قۇننىڭ قالىپتاسۋ قاعيداسى, جالپى ٶندٸرٸس قاراجاتى, كاپيتالدى انىقتاۋ جولى تٷرلەنۋدە. پاندەميياعا دەيٸن ەكونوميكانىڭ نەگٸزگٸ تٸرەگٸ كٶلٸك قۇرالدارى مەن قالالار, ياعني ۋربانيزاتسييا رەسۋرستارى بولسا, قازٸر ونىڭ ورنىن تسيفرلىق تەحنولوگييالار, اۋىل اۋماقتار باستى.
ەندٸ تيٸسٸنشە قوعامدىق جەنە ساياسي جٷيەلەردٸ بەيٸمدەۋ قاجەت. ەڭ بٸرٸنشٸ ساياسات پا, ەلدە ەكونوميكا ما دەگەن پكٸرتالاستاردى جيٸ كٶرۋگە بولادى. 90-جىلدارداعى جەنە 2000-جىلدارداعى قازاقستاندىق رەفورما لوگيكاسى «الدىمەن ەكونوميكا, سونان سوڭ ساياسات» دەگەن بەلگٸلٸ فورمۋلانى باسشىلىققا الدى. ول ٶز رٶلٸن اتقارىپ, قازاقستاندى تابىستى ەلگە اينالدىرا الدى.
ال ەندٸ قازٸر سمارتفوندار ەكونوميكاسى تۋرالى سٶز قوزعاعاندا باسىمدىقتاردى جٸكتەۋ ەلدەقايدا قيىنعا تٷسۋدە.
ٷش جىلداعى پرەزيدەنت جولداۋىنىڭ سەمانتيكاسىن زەردەلەي كەلە, ەكونوميكا, تٸپتٸ ەلەۋمەتتٸك مەسەلەلەردەن گٶرٸ ساياسات باسىم پوزيتسييادا ەكەنٸن اشىق ايتۋعا بولادى. بۇل قوعامنىڭ ساياسي تۇرعىدا دامىعانىن, ازاماتتىق سانا-سەزٸمنٸڭ ٶسكەنٸن جەنە قوعام بەلسەندٸلٸگٸنٸڭ بەلگٸلٸ بٸر دەڭگەيدە جوعارىلاعانىن كٶرسەتەدٸ. حالىقتىڭ باسىم بٶلٸگٸندە ينتەرنەتٸ قوسىلعان, ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەرگە شىعاتىن تەلەفونى بار بولعاندىقتان باسقا دٷنيە كٷتە المايمىز. قارجىلىق قىزمەتتەردٸ سمارتفون ارقىلى قولدانۋ ادامداردى بٸر جاعىنان ساياسي تۇرعىدا مىقتى ەتەتٸنٸن ايتا كەتۋ كەرەك.
بۇل كونتەكستٸدە ادامداردا ورتاق قۇندىلىقتار ارتا تٷسەدٸ, سەبەبٸ ەندٸ دەستٷرلٸ باق پەن ٸرٸ اقپاراتتىق ارنالاردى اينالىپ ٶتٸپ, ٶزارا ەرەكەتتەسۋ ارقىلى كەيبٸر جاسىرىن جاڭالىقتاردى ەگجەي-تەگجەيلٸ بٸلۋ مٷمكٸندٸگٸ پايدا بولدى.
سوندىقتان پرەزيدەنت جولداۋىندا تٸلدٸڭ دامۋى, تٸلدٸك كوممۋنيكاتسيياعا قاتىستى سٶزدەر مەن تەرميندەردٸڭ قولدانىلۋى ارتا تٷستٸ.
قازٸرگٸ تاڭدا 19 ملن حالقى بار قازاقستان دەموگرافيياسى قارقىندى دامىپ, ٶسٸپ كەلە جاتقاندىقتان جاستارعا ەرەكشە كٶڭٸل بٶلٸنۋدە. قازاقستان دەموگرافييالىق قۇلدىراۋ مەن جاستار ٷلەسٸنٸڭ ازايۋى كەزەڭٸن ٶتٸپ كەتتٸ. 1990 جىلدارى بٸرقاتار سەبەپكە بايلانىستى حالىق سانى كٷرت ازايا باستاعان بولاتىن. قازٸر 2000 جىلعى بەبي-بۋمەرلەر دەموگرافييالىق تۇرعىدا بەلسەندٸ جاسقا كەلدٸ.
بۇل بٸر جاعىنان ەڭبەك جەنە ەلەۋمەتتٸك جٷيەگە جاڭا سىن-قاتەرلەر مەن جٷكتەمە ەكەلدٸ. سوندىقتان پرەزيدەنت جولداۋىنان باسىمدىقتاردى قايتا بەيٸمدەۋ جٷرگٸزٸپ جاتقانىن بايقاۋعا بولادى. بٸلٸم بەرۋ ماڭىزىن جوعالتپايتىن مەسەلە بولعاندىقتان, جولداۋدا بۇل سٶز قولدانىلۋى بويىنشا 33-ورىنعا جايعاستى. الايدا قازٸرگٸ جولداۋدا ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورلارىمەن بايلانىستى تەرميندەر ايتارلىقتاي كٷشەيە تٷسكەنٸن بايقايمىز. ياعني جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلىپ جاتقان سەكتورلارعا قاتىستى تەرميندەر ايتىلادى.
سونىمەن ٶنەركەسٸپ كاتەگوريياسى قولدانىلۋى بويىنشا 2019 جىلى 110-ورىندا بولسا, 2021 جىلى 28-ورىنعا بٸراق كٶتەرٸلدٸ. ال «تەحنولوگييالار» توبىنداعى سٶزدەر 88-ورىننان 52-ورىنعا جوعارىلادى.
ەلبەتتە, حالىق ٷشٸن كٶكەيكەستٸلٸگٸن جوعالتپاعان مەسەلە – تابىستى ارتتىرۋ. پوستپاندەمييالىق ەلەمدە ازىق-تٷلٸك ينفلياتسيياسى نەگٸزگٸ سوققى تيگٸزەتٸن مەسەلەگە اينالدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازٸرگٸ جولداۋىندا تٸپتٸ كەسٸبي ەكونوميستەر ينفلياتسييا اينالىمىنا قارسى ويعا قونىمدى شەشٸم بەرە الماعانىنا ەرەكشە مەن بەرەدٸ.
ەڭبەكاقى تٶلەۋ, جالاقى دەڭگەيٸ مەسەلەلەرٸ پرەزيدەنت جولداۋىندا 77-ورىننان 69-ورىنعا شىقتى. جولداۋدا نەگٸزگٸ مەسەلە رەتٸندە ەڭ تٶمەنگٸ جالاقى مٶلشەرٸنٸڭ ٷشتەن بٸر بٶلٸگٸنە كٶتەرٸلەتٸنٸ قويىلعان. بۇل ازاماتتاردىڭ تۇتىنۋشى رەتٸندە ەرەكەت ەتۋ قابٸلەتٸن كٷشەيتە تٷسەدٸ, سەيكەسٸنشە ەكونوميكانى جانداندىرادى.
دەگەنمەن كەلەسٸ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامۋ قوعامنىڭ كوروناۆيرۋس سيياقتى جاپپاي تارالاتىن اۋرۋلارعا, پاندەمييالارعا قانشالىقتى تۇراقتى بولاتىنىنا بايلانىستى بولماق. سول سەبەپتٸ جولداۋدا ۆاكتسيياناتسييا تەرمينٸ كٶپ ايتىلادى.
وسىدان ازىق-تٷلٸك نارىعى, اۋماقتىق ساياسات تاقىرىپتارىنان بٶلەك دەنساۋلىق ساقتاۋ ەكونوميكانىڭ باستى قوزعاۋشى كٷشٸنە اينالاتىنىن اڭعارامىز. مەديتسينا ەپيدەميولوگييالىق جاعدايدى قاداعالاپ قانا قويماي, پاندەمييا جەنە جوعارى ۋربانيزاتسييالانعان قوعامداعى زيياندى ٶمٸر سالتىنا قاتىستى تۋىنداعان مەسەلەلەردەن شىعاتىن شىعىنداردى ازايتا الادى.
حالىق قالا سىرتىندا دا ٷيلەسٸمدٸ ەرٸ دۇرىس ٶمٸر سالتىن ۇستانىپ ٶمٸر سٷرۋگە كەلە جاتىر. ال بۇل اگرارلىق سەكتورعا, اۋىلدىق جەرلەر ينفراقۇرىلىمىنا كٶبٸرەك ينۆەستيتسييا سالۋدى تالاپ ەتەدٸ. سوندىقتان پرەزيدەنت جولداۋىندا اگرارلىق سەكتورداعى سۋبسيدييا تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ تاقىرىبى ەرەكشە ورىن الادى.
دەل قازٸر دامۋدىڭ وڭتايلى ەنەرگەتيكالىق مودەلٸ ٸزدەستٸرٸلۋدە. قازاقستان 2060 جىلعا قاراي كٶمٸرتەككە بەيتاراپ بولۋ مٸندەتٸن الىپ وتىر. سول سەبەپتٸ قولدانىلاتىن كاتەگورييالاردا باسىمدىقتار ٶزگەرۋدە. مىسالى, «گاز» ۇعىمى 58-ورىندا, ال مۇناي سٶزٸ بيىلعى جولداۋدا تٸپتٸ ايتىلمايدى. الدىڭعى جولداۋدا ول 64-ورىندا بولاتىن. سونىمەن قوسا قازاقستان اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋعا ٶز ارتىقشىلىقتارىن قولدانۋعا ۇمتىلۋدا.
پاندەمييا سالدارىنان ٶتۋ جاعدايىن ەسكەرە وتىرىپ, قۇزىرەتتەر جٷيەسٸندەگٸ ٶزگەرٸستەردٸ دە ايتا كەتكەن جٶن. قاشىقتان جۇمىس ٸستەۋ كٷندەلٸكتٸ ەڭبەك ەتۋدٸ روبوتتاندىرۋ پروتسەسٸن جىلدامداتا تٷستٸ, سونىمەن قاتار زيياتكەرلٸك قىزمەت تٷرلەرٸنە سۇرانىس ارتتى. «ماماندىق» سٶزٸنە قاتىستى كاتەگورييا پرەزيدەنت جولداۋىندا سوڭعى ٷش جىل ٸشٸندە 72-ورىننان 57-ورىنعا دەيٸن جوعارىلادى.
وسى كونتەكستٸدە پرەزيدەنت جولداۋى ازاماتتىق قىزمەت سالاسى, سونىڭ ٸشٸندە مەدەنيەت, مۇراعات ٸسٸ, وقىتۋشىلار مەن مۇعالٸمدەر قىزمەتٸن قارجىلاندىرۋدى ارتتىرۋ مەسەلەسٸنە باسا كٶڭٸل بٶلەدٸ. قازٸرگٸ زاماندا ۇلتتىڭ ۇلت بولىپ قالۋى ونىڭ شىعارماشىلىق جەنە تاريحي-مەدەني ٶز نارراتيۆٸن جاساۋىنا بايلانىستى بولادى. ال بۇعان ساپالى كادرلىق رەسۋرستار قاجەت. مەسەلەن, قوعامنىڭ بٸرٸگۋٸ تۋرالى سٶز قوزعاساق, الدىمەن تاريحتى كەسٸبي تٷردە سارالاۋ مەن مۇراعاتتاردى تالداۋ كەرەك. تيٸسٸنشە, بۇل سالاعا تەك قانا ەڭبەكاقى تٶلەۋ تۇرعىسىنان عانا ەمەس, تەحنولوگييالىق دامۋ جاعىنا دا ينۆەستيتسييا سالۋ تالاپ ەتٸلەدٸ.
مۇراعات قىزمەتكەرلەرٸ بٸر ورىندا وتىرىپ ەڭبەك ەتەتٸن زامان ٶتٸپ كەتتٸ. قازٸر باسقا مۇراعات ماتەريالدارىمەن الماسۋ, سۇرانىس جاساۋ, كوممۋنيكاتسييا ورناتۋ جەنە تٷرلٸ مەملەكەتتەردەگٸ ماتەريالدارعا توعىسپالى تالداۋ جاساۋدىڭ ۋاقىتى كەلدٸ. ال مۇنىڭ بارلىعى جالپى گۋمانيتارلىق سالاداعى جاڭا تەحنولوگييالىق دامۋدى تالاپ ەتەدٸ.
وسىلايشا, پرەزيدەنت جولداۋى مەملەكەت باسشىسىنىڭ قوعام مەن مەملەكەتتٸ ٶزگەرٸپ جاتقان شىنايى ٶمٸر جاعدايىنا بەيٸمدەۋگە قاتىستى ويلارى مەن يدەيالاردىڭ شوعىرىن كٶرسەتەدٸ. بٷگٸنگٸ تاڭدا مەملەكەتتٸڭ تابىستى بولۋى ونىڭ قوعام سۇرانىسىنا جاۋاپ بەرۋٸ مەن حالىقتى ورتاق قۇندىلىقتار نەگٸزٸندە توپتاستىرۋىنا بايلانىستى. يننوۆاتسييانىڭ ارتىپ, قوعامنىڭ كرەاتيۆتٸ بولۋى ٷشٸن ادامداردىڭ اشىق بولۋى, ولارعا ەركٸندٸك بەرۋ ماڭىزدى. سەبەبٸ بۇل – قوسىلعان قۇندى ارتتىرۋ جەنە جٸٶ ٶسٸمٸ پروتسەسٸنٸڭ بٸر بٶلٸگٸ.
ال مەملەكەتكە باقىلاۋ مەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ جٷيەسٸ بويىنشا قويىلاتىن تالاپتار كٷشەيە تٷسەدٸ. كەسٸبي جەنە زيياتكەرلٸك ەرٸ ستراتەگييالىق جوسپارلاۋ مەن باسقارۋ قاجەت. كونفليكتٸلەردٸڭ الدىن الۋ كەرەك. مەملەكەتتٸك ورگاندار الدىن الۋ جۇمىستارىمەن اينالىسقانى جٶن. سوندىقتان بيلٸك بٸرقالىپتى ەرٸ باسقارىلاتىن رەفورمالار باعىتىن جالعاستىرۋداعى ٶز رٶلٸن تٶمەندەتە المايدى. باستامالاردى مەملەكەت كٶتەرۋ كەرەك. تەك سول جاعدايدا عانا ەكونوميكا سالاسىندا ٷيلەسٸمدٸ دامۋ مەن قاجەت ٶنٸمدٸلٸككە جەتۋگە بولادى.
دارحان كالەتاەۆ, قازاقستاننىڭ ۋكرايناداعى تٶتەنشە جەنە ٶكٸلەتتٸ ەلشٸسٸ, ساياسي عىلىمدار دوكتورى.
