– ٶتكەن جيىرما جىل قازاقستان ٷشٸن نە بەردٸ? تاريحقا اينالعان تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ جيىرما جىلىنا تاريحشىنىڭ كٶزٸمەن قانداي باعا بەرەر ەدٸڭٸز? نەنٸ دۇرىس ٸستەدٸك, سونىمەن بٸرگە قاي تۇستان قاتەلٸك جٸبەردٸك?
– جيىرما جىل تاريح ٷشٸن از ۋاقىت قوي. سٶز جوق, وسىدان جيىرما جىل بۇرىن قازاقتىڭ مەملەكەتتٸك تەۋەلسٸزدٸگٸن الۋى – حالقىمىزدىڭ باسىنا قونعان باقىت دەپ بٸلەمٸز. ەلەمدٸك قاۋىمداستىققا تانىلدىق, مەملەكەتٸمٸزدٸڭ ٸرگەتاسى قايتادان, جاڭاشا قالاندى.
قالاندى دەگەندە 1991 جىلدان بۇرىن قازاقتا مەملەكەت بولعان جوق دەگەن سٶز ەمەس.
قازاق مەملەكەتتٸلٸگٸنٸڭ تىم ەرٸدەن باستالاتىن تاريحى بار. ال, تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ جيىرما جىلدىق تاريحى – ٶز الدىنا بٶلەك تاريح.
– قازاق مەملەكەتتٸلٸگٸنٸڭ تاريحى تىم ارىدا ەكەنٸن ايتتىڭىز. قاي كەزدەن باستالادى?
– بٸزدٸڭ زامانىمىزدان بۇرىنعى V عاسىردان, ساق دەۋٸرٸنەن باستالادى. ودان كەيٸن تەك مەملەكەتتەردٸڭ اتى ٶزگەرگەنٸ بولماسا, اۋماق تۇتاستىعى, مۇنداعى مەدەنيەت, سالت-دەستٷر ٷنەمٸ جالعاسىن تاۋىپ وتىرعان.
بٸزدٸڭ جەرٸمٸزدە بٸرٸنەن كەيٸن بٸرٸ ساباقتاسقان وتىزعا جۋىق مەملەكەتتٸك قۇرىلىم بولعان.
بٸراق ولاردىڭ اتى ەرتٷرلٸ. بٸز ورىس حان قۇرعان اق وردادان باستاپ قازاق مەملەكەتٸ دەپ ەسەپتەيمٸز. ودان كەيٸن قازاق حاندىعى 300 جىلداي ٶمٸر سٷردٸ. ودان بەرگٸ مەملەكەتتٸڭ جاڭاشا تٷرٸ وسى – تەۋەلسٸز قازاقستان. يە, تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ بارىسىندا بٸزدٸڭ تاپقان تابىسىمىز, كۋە بولعان جاڭالىقتارىمىز دا جەتەرلٸك. سونىمەن بٸرگە جٸبەرگەن قاتەلٸگٸمٸز دە كٶپ دەپ ويلايمىن.
جاقسىلىعىمىز: ەكونوميكامىزدىڭ نەگٸزٸن قالادىق, شەتەلدەگٸ قازاقتار كٶشٸپ كەلدٸ, حالىقتىڭ سانى ٶستٸ. مەدەنيەتٸمٸزگە كٶپتەگەن جاڭالىقتار ەكەلدٸ. قازاقتىڭ تٸلٸ ٶزٸنٸڭ بيٸك دەرەجەسٸنە جەتپەسە دە, بٸرشاما كەمەلدەندٸ.
ايىرىلعانىمىز: تاعى دا ەكونوميكاعا بايلانىستى.
بٸزدٸڭ بايلىعىمىز جەكە ادامداردىڭ قولىنا تٷسٸپ كەتتٸ.
ولار قازاق بولسا بٸر سەرٸ, كٶبٸ باسقا ۇلت پەن مەملەكەتتەردٸڭ ٶكٸلدەرٸ. كاپيتالىمىز شەتەلدٸكتەردٸڭ قولىندا كەتتٸ. جەرٸمٸز ساتىلدى. بۇل مەسەلە تٷبٸندە بٸزدٸ ٶتە قيىن جاعدايعا ەكەلۋٸ مٷمكٸن. قارىز الۋ كٶبەيدٸ, سىرقتى قارىز جاعىنان ەلٸمٸز ەلەم بويىنشا جوعارعى ساتىدا تۇر. ەر قازاقستاندىقتىڭ باسىندا جەتٸ مىڭ دوللار قارىزى بار. بۇنى كەلەشەكتە ٶتەۋگە تۋرا كەلەتٸنٸ سٶزسٸز. ياعني, بۇل كەلەسٸ ۇرپاققا جاقسىلىق ەكەلمەيدٸ. وسى جايت مەنٸ جيٸ تولعاندىرادى.
سوسىن, بٸز ەگەمەندٸگٸمٸزدٸ الىپ, ورىستىڭ شەكپەنٸنەن بٶلٸنٸپ شىقپاي جاتىپ, قايتادان سولاردىڭ قولتىعىنا كٸرٸپ بارا جاتىرمىز. مەسەلەن, «ەۋرازەق», كەدەن وداعى, ەۋرازييالىق وداق ت.ب. جالپى, ايماقتىق دەڭگەيدە ەكونوميكالىق وداق قۇرۋ قۇپتاۋعا بولاتىن جاعداي. بٸراق, بۇل بٸز ٷشٸن ٶتە اسىعىس جاسالعان قادام بولدى.
وسى اسىعىستىقتىڭ قيىنشىلىعىن كەلەر ۇرپاق باستان كەشەدٸ.
بۇل – رەسەيدٸڭ ىقپالىنا تٷسۋدٸڭ ەڭ تيٸمدٸ جولى.
– ەۋرازييا ۇعىمى قايدان شىقتى, تەرەڭدەتە تٷسٸندٸرٸپ ٶتسەڭٸز?
– ەۋروپا مەن ازييانى بٶلٸپ جاتقان سىزىق بار. ونىڭ بويىندا كاسپيي, ورال تاۋى, ورال ٶزەنٸ جاتىر. مٸنە وسى بٶلٸنٸستەن ٷندٸ تٷبەگٸنە دەيٸنگٸ ۇلى دالانى ەۋرازييا دالاسى دەپ اتاپ كەلدٸ. بۇرىن بۇل دالادا تٶرت يمپەرييا بولعان.
بٸرٸنشٸسٸ, اتتيلانىڭ يمپەريياسى, ەكٸنشٸسٸ, باتىس تٷرٸك قاعاناتى, ٷشٸنشٸ, موڭعول يمپەريياسى, تٶرتٸنشٸسٸ, رەسەي يمپەريياسى.
الدىڭعى ٷش يمپەرييا قازٸر مەملەكەت رەتٸندە جوق. تٶرتٸنشٸ يمپەرييانىڭ اتى ٶزگەرگەنٸ بولماسا قازٸر تٸرٸ. ەگەر,
ەۋرازييانىڭ يەسٸ كٸم دەگەن سۇراققا جاۋاپ تابىلماي جٷرسە, ونىڭ يەسٸ – رەسەي. قازاقستان ەمەس, بٸز وعان يە بولا المايمىز.
سوندىقتان بۇل دا اسىعىس جاسالعان قادام. ەۋرازييالىق وداق باستاپ قۇرىلدى, ول ەرٸ قاراي تەرەڭگە تامىر تارتاتىن بولسا, ماڭايىنداعى ەلدەردٸ رەسەيدٸڭ ىقپالىنا بايلاپ بەرەدٸ. ەرينە, كەڭەس وداعىنىڭ تٷرٸمەن ەمەس, وتارلاۋدىڭ باسقا تەسٸلٸمەن بۇرىنعى رەسەي يمپەريياسىنىڭ قۇرامىنا كٸرەدٸ.
– بٸز قازٸر رەسەيمەن قاتىسى بار تٷرلٸ وداقتاردىڭ قۇرامىنا كٸرۋگە ۇمتىلىپ وتىرمىز. ەگەر ولاردىڭ بەرٸ قازاقتسان ٷشٸن تيٸمسٸز, تٸپتٸ, قاۋٸپتٸ بولاتىن بولسا, ونداي قادامعا نەگە بارامىز? ەلدە, مەجبٷرلٸلٸك, بولماسا ستراتەگييالىق تۇرعىدا دۇرىس ويلاستىرماۋدىڭ سالدارى ما?
– مەن مۇنى مەجبٷرلٸلٸكتەن دەپ ويلامايمىن. ورىستار جاعىنان ەپتەپ قىسىم بولۋى مٷمكٸن. بٸراق, كەيٸنگٸ جيىرما جىلدىڭ ٸشٸندەگٸ وسىنداي وداققا, تٷرلٸ سالادا بٸرٸگۋگە قاتىستى 16-17 باستامانىڭ بەرٸ بٸزدٸڭ تاراپىمىزدان بولدى.
جۋىقتا پۋتين "ەۋرازەس-تٸڭ" دە, وداقتىڭ دا اۆتورى سٸزسٸز" دەگەن سٶز ايتتى عوي بٸزدٸڭ باسشىلىققا. ال بۇل مەسەلە بٸزدٸڭ دۇرىس ويلاستىرماۋىمىزدان با, جوق ەلدە باسقا سەبەبٸ بار ما, ول بەلگٸسٸز. قىسقاسى, "نەگە ورىسقا جاقىنداي بەرەدٸ?" دەگەن ساياساتتىڭ سىرى ەلٸ اشىلعان جوق, جۇمباق.
– ەۋرازييا يمپەريياسىنىڭ سوڭعى يەسٸ – رەسەي دەدٸڭٸز. ال, بيلٸككە قايتا كەلگەن پۋتين وسى ەۋرازيياعا يەلٸكتٸ كٷشەيتٸپ, اينالاسىنا ىقپالىن تٸپتٸ ارتتىرا تٷسەتٸنٸ انىق. نەگٸزٸ, پۋتيننٸڭ رەسەي پرەزيدەنتتٸگٸنە قايتا كەلۋٸ جايلى ٶز تولعامىڭىز قانداي?
– پۋتين – ۇلى يمپەرييالىق, شوۆينيستٸك كٶزقاراستاعى ادام. ونىڭ "كەڭەس وداعىنىڭ ىدىراۋى جويقىن اپاتپەن بٸردەي" دەگەنٸ بار ەدٸ. سوندىقتان پۋتيننٸڭ ساياساتى رەسەيدٸڭ ۇلى دەرجاۆالىق دەڭگەيٸن كٶتەرۋگە نەگٸزدەلەدٸ. بٸراق, تاپقا بٶلٸنەتٸن, جۇمىسشى-شارۋا دەيتٸن قىزىل كوممۋنيستٸك باعىتپەن ەمەس. پۋتين باستاعان رەسەيدٸڭ ساياسي ەليتاسى, زييالى قاۋىمى يمپەرييالىق نيەتكە قۇلاش ۇرۋدا جەنە بٸزدٸ ەپتەپ سوعان تارتىپ بارا جاتىر. ولار كٷشپەن دە تارتىپ جاتقان جوق, بٸز ٶزٸمٸز جەتەككە ەرٸپ بارامىز.
– ەۋرازييالىق اۋماقتا كونسەرۆاتيزم باعىتى ورناۋى مٷمكٸن دەگەن جورامالداردىڭ قانشالىقتى جانى بار?
– پۋتين – كونسەرۆاتور ەمەس. ول – ورىستىق, ۇلى دەرجاۆالىق كٶزقاراستاعى ادام. كونسەرۆاتيزم دەگەنٸمٸز – ٷلكەن فيلوسوفييالىق ۇعىم. نەگٸزٸندە تۇراقتى, بايىپتى, اسپاي-ساسپاي جاسالاتىن ساياساتتى كونسەرۆاتيزم باعىتىنا جاتقىزادى. پۋتين بولسا رەسەيدٸڭ بۇرىنعى ايىرىلعان ىقپالىن قايتارىپ الۋ ٷشٸن بٸرشاما اسىعىس كەتٸپ بارا جاتقان ساياساتكەر.
– بٷگٸندە ەلەمنٸڭ دامۋ بەتالىسى جاڭاشا, زىمىراعان ۋاقىت قوعامنىڭ بەت-بەينەسٸن دە سەت سايىن ٶزگەرٸسكە تٷسٸرۋدە. ال, وسى تالابى قاتال, سىناعى مول جاڭالىقشىل قوعامداعى قازاقتىڭ ٶمٸر سٷرۋ فورمۋلاسى قالاي بولماقشى?
– دٷنيەجٷزٸلٸك دەڭگەيدەن الىپ قاراعاندا قازاقتىڭ دەل بٷگٸنگٸ حالٸ, ٸشكٸ تىنىس-تٸرشٸلٸگٸ, ەسٸرەسە, باسقا ۇلتتارمەن سالىستىرعاندا ٶتە كٷشتٸ دەپ سانامايمىن. بٸز بٸرشاما ۇلتتىق قۇندىلىقتاردان بۇرىن-اق ايىرىلىپ قالدىق. دەل قازٸر ايىرىلىپ جاتىر دەپ ايتا المايمىن. قانشا دەگەنمەن جەتٸلۋ بار. بٸراق, ەلەمدٸك جاھاندانۋدان قورعانۋ ٶتە قيىن. ٶيتكەنٸ, قازٸر بٷكٸل دٷنيە ينفورماتيكالىق بٸر كەڭٸستٸكتە ٶمٸر سٷرۋدە. ەسكەردٸڭ ستراتەگييالىق تۇرعىسى دا, عىلىمي-تەحنيكالىق سالا دا, مەدەنيەت جاعىنان دا بٸر كەڭٸستٸكتە, بٸر اۋامەن تىنىستاپ وتىر.
مۇنداي جاعدايدا تەك قازاقتىڭ ٶزٸنٸڭ "مىناۋ مەنٸكٸ" دەپ الىپ شىعاتىن قۇندىلىقتارى بولۋ كەرەك. سول قۇندىلىقتارىمىزدى جاڭاشا ٶركەندەتۋٸمٸز تيٸس. مەدەنيەتٸمٸزدٸ, ەلدٸڭ بولاشاعى جاستاردى دٷنيەجٷزٸلٸك ٷردٸستەرگە بەيٸمدەپ, ولاردى كٸممەن بولسا دا تەڭ سٶيلەسە الاتىن, دٷنيە جٷزٸندە قازاق دەگەن حالىقتىڭ وسىنداي قۋاتى, مٷمكٸندٸگٸ بار ەكەنٸن سەزٸندٸرەتٸن دەڭگەيگە جەتكٸزۋٸمٸز شارت.
بٸزدە ۇلتتىق پوتەنتسيال اسا كٷشتٸ ەمەس. سىرتتاي قاراعاندا ٶزٸمٸز قولدان جاساعان "مىقتىلىعىمىز" عانا بار.
ەگەر, شىن مەنٸندە ٸشٸمٸزگە ٷڭٸلەتٸن بولسا, قازاقتا وسالدىق ٶتە كٶپ.
– ال, وسى وسالدىقتارىمىزدى كٸم تٷزەتەدٸ, ٸستەلۋٸ كەرەك دٷنيەلەرٸمٸز كٶپ ەكەن. "ٸسەلۋٸ كەرەك, جاسالۋى تيٸس" دەپ از ايتىلىپ جاتقان جوق ەكەنٸن بٸلەسٸز. وسىنىڭ بەرٸ قاشان ٸسكە اسادى? مەملەكەتتٸ باسقارۋشى ەليتا, ۇلتتىڭ, ەلدٸڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸن ارقالاۋشى بيلٸك قاشان ٸسكە كٸرٸسەدٸ?
– تەۋەلسٸز جيىرما جىلدىڭ ٸشٸندە تۋعان جاڭا زاماننىڭ جاستارى ەلٸ كەمەلٸنە كەلە قويعان جوق. تەجٸريبەسٸ جەتكٸلٸكسٸز. ەندٸ-ەندٸ بۋىنى قاتايىپ كەلە جاتىر. ال, ٷلكەن بۋىننان جاڭالىق كٷتۋ قيىن. مىسالى, مەنٸڭ جاسىم جەتپٸستەن استى. بٸزدٸڭ پوتەنتسيالىمىز ازايدى. قوعامعا دەگەن كٶزقاراسىمىز, دٷنيەتانىمىمىز كەڭەستٸك كەزەڭدە قالىپتاسقان, جەنە ول تولىق ٶزگەرگەن جوق. سوندىقتان, جاقسىلىقتى تەك جاستاردان كٷتۋ كەرەك.
دەل قازٸر كوممۋنيستٸك جٷيەدەن شىققان ەل باسقارۋشى قۇرىلىم ۇلت پەن مەملەكەتكە قاتىستى تىڭ باستاما, ٶمٸرشەڭ رەفورما جاساي المايدى.
– سٸزدٸڭ موڭعولييا مەملەكەتٸندە ٷكٸمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى, پارلامەنتتەگٸ ۇلى حۋرال سپيكەرٸنٸڭ ورىنباسارى سەكٸلدٸ لاۋازىمدى قىزمەتتە بولعانىڭىزدى ەل بٸلەدٸ. تٸپتٸ, سول ەلدەگٸ ساياسي-ەكونوميكالىق رەفورمالاردىڭ نەگٸزٸن قالاسىپ, دەموكراتييالىق ٷردٸستٸ ەنگٸزۋشٸ تۇلعالاردىڭ بٸرٸ رەتٸندە تانيدى. دەل قازٸرگٸ موڭعولييا مەن قازاقستاندى سالىستىرا وتىرىپ, ەكٸ جاقتاعى دەموكراتييانىڭ دامۋ باعىتىنا قانداي پٸكٸر ايتار ەدٸڭٸز?
– ەرينە, ەكونوميكالىق ەلەۋەتٸ جاعىنان موڭعولييا قازاقستانمەن قارا تالاستىرا المايدى. بٸراق,
قازٸرگٸ ساياسي جٷيە, دەموكراتييالىق بەتالىس تۇرعىسىنان قازاقستان موڭعولييادان كٶپ ارتتا.
موڭعولييادا پارلامەنتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸ 1991 جىلى زاڭمەن بەكٸتٸلدٸ. سودان بەرٸ كونستيتۋتسيياعا ەشقانداي ٶزگەرٸس كٸرگەن جوق. زاڭدى جاساقتايتىن كوميسسييانىڭ تٶراعاسى موڭعولييانىڭ پرەزيدەنتٸ, مەن ورىنباسارى بولدىم. سول نەگٸزگٸ زاڭنىڭ جاسالعانىنا جۋىقتا عانا جيىرما جىل تولدى. سوعان وراي موڭعولييا مەملەكەتٸ جٸبەرگەن تٶسبەلگٸنٸ, مٸنە, بٷگٸن الىپ وتىرمىن. ايتپاعىم, موڭعولييادا دەموكراتييالىق تٷزٸم جاقسى قالىپتاسىپ ٷلگەردٸ. پارلامەنتتە ەكٸ پارتييا وتىر. ياعني, ۇلى حۋرالداعى جەتپٸس ٷش دەپۋتاتتىڭ وتىز سەگٸزٸ بۇرىنعى كوممۋنيستٸك نەگٸزدەگٸ پارتييادان, ال قالعانى جاستاردان قۇرالعان دەموكراتييالىق پارتييانىڭ ٶكٸلدەرٸ. سايلاۋ كەزٸندە ەربٸر سايلاۋ كوميسسيياسىندا توعىز ادام بولسا, ەكٸ پارتييانىڭ ادامى تٶرت-تٶرتتەن تەڭ وتىرادى. بٸر ادامدى پارلامەنت ۇسىنادى.
مەسەلەن, بٸزدەگٸ كونستيتۋتسييالىق كەڭەس ولاردا كونستيتۋتسييالىق سوت دەپ اتالادى. ول دا سولاي, توعىز ادام تەپە-تەڭ دەرەجەدە ەكٸ پارتييادان جينالادى. سوسىن, ٸشٸنەن ٶزدەرٸ جاسىرىن داۋىس بەرۋ ارقىلى باسشىلارىن سايلاپ الادى.
سايلاۋ كەزٸندە حالىقتىڭ باقىلاۋى دا ٶتە كٷشتٸ. ونشاقتى كٷننەن كەيٸن موڭعولييادا پارلامەنتتٸك سايلاۋ باستالادى. سەل عانا ايىرماشىلىق بولعانىمەن, ەكٸ پارتييانىڭ ادامدارى بٸردەي دەڭگەيدە پارلامەنتكە ٶتەدٸ. تٶراعا قاي پارتييادان بولسا دا مەيلٸ, ونى دا دەموكراتييالىق جولمەن ٶز ٸشتەرٸندە ٶتەتٸن جاسىرىن داۋىس بەرۋ ارقىلى سايلايدى. سايلاۋ كەزٸندە داۋ-داماي تۋىنداي بەرمەيدٸ. سايلاۋشىلار ادال بولعاندىقتان قاتەلٸك كەتسە داۋ قاتتى تۋىندايدى. وسىدان ٷش جىل بۇرىن بٸر وكرۋگتا سايلاۋدان قاتە كەتكەنٸ ٷشٸن بۇرىنعى پارتييانىڭ ورداسىن ٶرتەپ جٸبەرگەنٸن بٸلەسٸزدەر.
– موڭعوليياعا قاراعاندا بٸزدٸڭ دەموكراتييامىز الدا سەكٸلدٸ عوي. پارلامەنتتە ەكٸ ەمەس, ٷش بٸردەي پارتييانىڭ ٶكٸلدەرٸ وتىر?
– ونىڭ اتى عانا ٷشەۋ عوي. بٸر اۋىزدان داۋىس بەرەدٸ, بٸر قۇلاقپەن تىڭدايدى, سٶيلەيتٸن اۋىزدارى بٸرەۋ. بٸزدٸڭ پارلامەنتتە مەملەكەتتٸڭ تاعدىرىن شەشەتٸندەي ٷلكەن مەسەلە قارالمايدى. تەك زاڭ شىعارادى, جەنە ونى ەلسٸن-ەلسٸن ٶزگەرتەدٸ.
"مىنا پارلامەنت ەشقانداي جاڭالىق ەكەلمەدٸ" دەسٸپ قايتا سايلاۋ جٷرگٸزدٸ دە الپىس-جەتپٸس پايىزى بەرٸبٸر قايتىپ ٶز ورىندارىنا قايتا جايعاستى. سوندىقتان, بۇل پارلامەنتتەن مەن ٶز باسىم ەشقانداي جاڭالىق كٷتە المايمىن.
– مەملەكەتتٸ قۇراۋشى ۇلت رەتٸندە, اينالامىزعا توپتاسقان باسقا ەتنيكالىق توپتاردىڭ ٶكٸلدەرٸن ٶزٸمٸزگە سٸڭٸرۋدٸڭ قانداي جولدارى بار? وسى باعىتتا قانداي دا بٸر ٸس-قيمىل جٷرٸپ جاتىر ما?
– دەل بٷگٸن ولاردىڭ بەرٸن سٸڭٸرٸپ, قازاق قىلىپ الايىق دەپ ايتا المايمىن. ەيتسە دە, ولاردى مەملەكەت قۇرۋشى ۇلتقا جاقىنداتا تٷسۋ كەرەك. ول ٷشٸن بٸزدٸڭ قازٸرگٸ جٷرٸپ جاتقان ساياساتتا ٶزگەرٸس بولۋى تيٸس. مىسالى, بٸزدە 130 ۇلتتىڭ ٶكٸلٸ بار دەيمٸز. تٶرت-بەس ادامنىڭ باسىن قوسىپ, "سەن چەشەنسٸڭ, سەن ۇيعىرسىڭ, سەن اناۋسىڭ, سەن مىناۋسىڭ" دەپ ماڭدايىنا ۇرىپ كٶرسەتەمٸز. ولاردى جاقىنداتۋ بىلاي تۇرسىن, كەرٸسٸنشە جات قىلىپ, بٸر-بٸرٸنەن الىستاتىپ بارامىز.
بۇلاي ايتا بەرگەننەن كەيٸن ەرينە, ولاردىڭ دا ٸشكٸ جان-دٷنيەسٸندە تٷيسٸكتەر پايدا بولادى, پسيحولوگيياسىندا ٶزگەرٸس تۋىلادى. مەن مىنالاردان بٶلەك ەكەنمٸن عوي دەگەن ٸشكٸ تەۋەلسٸزدٸگٸ ۇلعايا تٷسەدٸ. بۇل بٸزدٸ ىدىراتۋعا اپاراتىن جول.
– مٷمكٸن, قازاقستاندىق ۇلت يدەياسىنىڭ تٶڭٸرەگٸندە توپتاسقانىمىز جٶن شىعار?
– ول دا تٷككە تۇرمايتىن ساياسات. ول بەرٸن بٸر جەرگە بٸرٸكتٸرۋ, بٸراق, قازاقتىڭ اتىن اتاۋسىز قالدىرۋ دەگەن سٶز.
– قازاقتىڭ تٸلٸ مەن سالت-دەستٷرٸن نەگٸز ەتكەن قازاقستاندىق ۇلتتى بٸرٸكتٸرۋگە بولماي ما?
– باسىندا ايتقانىمداي, ول ٷشٸن بٸزدٸڭ ۇلت قۋاتتى بولۋى كەرەك. ەكونوميكالىق دەڭگەيٸ بيٸك, رۋحى مىعىم, ۇلتتىق قۇندىلىق ورنىققان جاعداي قالىپتاسۋى قاجەت. مەسەلەن, امەريكاداعى امەريكالىق ۇلتتىڭ ەكونوميكاسى ەلەمگە, ەلەمدٸك ستراتەگييالىق ساياساتقا ىقپال جاساپ وتىر. ادامداردىڭ ٶمٸر سٷرۋ دەڭگەيٸ ٶتە جوعارى.
مىسالى, يتتەر نەگە سٷيەككە تالاسادى. ەرقايسىسىندا ٶز مٷجۋٸرٸ بولماعاندىقتان. بٸزدە ەركٸمگە ٶز ٷلەسٸ جەتپەگەندٸكتەن ورتاق ٷلەسكە تالاسادى. ادامنىڭ دا, يتتٸڭ دە ٸزدەگەنٸ تاماق. سول سەكٸلدٸ, بٸزدٸڭ جان باسىنا شاققانداعى كٸرٸسٸمٸز از, زييالىلىق, بٸلٸمدٸلٸك, مەدەني-ساياسي ساۋاتتىلىق دەڭگەيٸمٸز ٶسٸپ-جەتٸلگەن جوق. بٸرەۋ توق, بٸرەۋ اش, بٸرەۋٸ تويىپ كەكٸرەدٸ, بٸرەۋٸ اش قارىنعا تاماق تابا الماي وتىر.
قازٸر قازاقستانداعى ماڭدايالدى ميللياردەرٸنٸڭ دەنٸن ٶزبەك, كەرٸس, ەۆرەي قۇرايدى.
ال قازاقستاندا كٸم كەدەي? قازاق كەدەي! كٶشەدە جٷرگەن ون كەزبەنٸڭ (بومج) بٸر-ەكەۋٸنەن باسقاسى قازاق.
– بٸزدە موڭعوليياداعىداي ەمەس, پرەزيدەنتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸ ورنىقتى. قازٸرگٸ جاعداي ٷشٸن وسى باسقارۋ تەسٸلٸنٸڭ قانداي ارتىقشىلىقتارى بار?
– يە, بٸزدە پرەزيدەنتتٸك باسقارۋ زاڭمەن بەكٸتٸلدٸ. مەسەلەن, موڭعولييادا پرەزيدەنتتٸڭ زاڭدا بەلگٸلەنگەن ەرەكشە قۇقىعى ون تٶرت بولسا, بٸزدە ول جيىرما بٸر-جيىرما ەكٸنٸڭ اينالاسىندا. نەگٸزٸ, پارلامەنتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸندەگٸ ەلدەردە ول ون تٶرتتەن, ون بەس, ون التىنىڭ ماڭىندا بولادى.
بٸزدە پارلامەنت ٶز بەتٸنشە ەشتەڭە شەشە المايدى. ەيتسە دە, باسقا جاعىنان سىن كٶزبەن قاراعانىمىزبەن, دەل قازٸر قازاقستان ٷشٸن ٶز دەڭگەيٸندەگٸ, ەلەمدٸك كلاسسيكالىق فورمادان اۋىتقىماعان پرەزيدەنتتٸك بيلٸك كەرەك.
ٶيتكەنٸ, قازاقستان حالقى – ٶتە بۇراتانا حالىق.
ەگەر, پارلامەنتتٸك بيلٸك جٷزەگە اساتىن بولسا, پارلامەنتتە باسقا ۇلتتاردىڭ سانىنىڭ باسىمدىعى ارتىپ, مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت ٶز ىقپالىنان ايىرىلىپ قالۋ مٷمكٸن.
– بۇعان رۋ-جٷز, جەرشٸلدٸك سەكٸلدٸ ترايباليزم داعدىسىن سٷيرەتٸپ, ٶزٸمٸزدٸڭ قازاقى فاكتور دا ارالاسۋى مٷمكٸن عوي?
– ەرينە, بٸزدە تەك قازاق بٸرلٸگٸ تۇرعىسىنان عانا ويلايتىن بيٸك دەڭگەيلٸ سانا ەلٸ قالىپتاسقان جوق. سوندىقتان, بۇل فاكتوردى دا ەستەن شىعارماعان دۇرىس.
– ونداي دەڭگەيگە قاشان جەتەمٸز?
– ونىڭ بەرٸ ەلدٸڭ مىعىم ٶركەندەۋٸنە عانا بايلانىستى. ەلەۋمەتتٸك جاعداي جاقسارعان كەزدە ۇساق-تٷيەك نەرسەلەر ۇمىت قالادى. دەموكراتييالىق دامۋ دا كەرەك. دەموكراتيياسى ورنىققان, تۇرمىس جاعدايى جاقسى قوعامدا ونداي كەلەڭسٸزدٸكتەر ەكٸنشٸ ورىنعا ىسىرىلادى. جۇرت باسقا بيٸك دەڭگەيلەرگە جەتۋگە تىرىسادى. العا قويىلاتىن ماقسات تا باسقاشا بولادى. بٸراق, وعان جەتۋ ٷشٸن ەلٸ بٸرشاما ۋاقىت كەرەك شىعار...
– ٶزٸڭٸز ايتىپ وتىرعان ەلەۋمەتتٸك جاعدايدىڭ تٶمەندٸگٸ, ٶرت تۇتاندىراتىن جاعدايعا جەتەلەيتٸنٸن جاڭاٶزەن وقيعاسى اشىپ بەردٸ. مٷمكٸن, سودان العان ساباعىمىز ۇلت دەڭگەيٸن كٶتەرۋدٸڭ جولى - ەلەۋمەتتٸك جاعدايدى جاقسارتۋدا ٶز جەمٸسٸن بەرەتٸن بولار?
– مەن جاڭاٶزەننەن ساباق الا قويدىق دەپ ايتا المايمىن. ەلەمدٸك تەجٸريبەدە جۇمىسشى, قاراپايىم ادامدار ەڭ ٸرٸ قۇقىق قورعاۋشى ۇجىم - كەسٸپوداقتارعا سٷيەنۋ ارقىلى ٶز قۇقىن قورعاي الادى. ال, قازاقستاندا كاپيتاليزم دەڭگەيٸندەگٸ كەسٸپوداقتاردى كٶرٸپ وتىرعانىم جوق.
– بٸزدە بار عوي.
– يە, اتى بار عوي. كاپيتاليزم مەن سوتسياليستٸك كەزەڭدەگٸ كەسٸپوداقتاردىڭ ايىرماشىلىعى جەر مەن كٶكتەي. بٷگٸنگٸ بٸزدٸڭ كەسٸپوداقتىڭ باسشىلىعىندا سول كەڭەستٸك كەسٸپوداقتىڭ جەتەكشٸسٸ بولىپ جۇمىس ٸستەگەن ادامدار وتىر.
مەسەلەن, جاڭاٶزەننٸڭ جۇمىسشىلارى كٷنگە قاقتالىپ جەتٸ اي جاتتى.
سول ۋاقىتتا كەسٸپوداقتان ادام بارعاندى قويىپ, جۇمىسشى قاۋىمنىڭ تالابىن العا ۇستاعان جەرگٸلٸكتٸ كەسٸپوداقتىڭ بەلسەندٸ باسشىسى سوكولوۆانى سوتتاۋعا دەيٸن باردى عوي. كەسٸپوداقتار قۇقىعىن قورعاماسا حالىق قايدا بارادى?
ەلەۋمەتتٸك جاعداي جاقسارمايىنشا جاڭاٶزەن وقيعاسى بۇدان دا كٶلەمدٸ جاعدايدا قايتالانۋى مٷمكٸن.
ونىڭ الدىن الۋ ٷشٸن حالىقتىڭ مۇقتاجىنا قۇلاق اسۋ كەرەك. حالىق نەگە ميتينگٸگە شىعادى, نەگە اشتىق جارييالايدى دەگەننٸڭ استارىنا ٷڭٸلگەن كٸم بار? حالىق بۇنىڭ بەرٸنە امالدارى تاۋسىلىپ, ٷمٸتتەرٸ ٷزٸلگەن سوڭ بارىپ وتىر.
– بٸزدٸڭ بيلٸكتە كوممۋنيستٸك جٷيەدە قىزمەت ٸستەگەن ادامدار وتىر دەدٸك, ال, كوممۋنيستەر ەڭ باستىسى قاراپايىم حالىقتى جارىلقاۋدى ۇران ەتتٸ ەمەس پە?
– ولاردىڭ كەزٸندە بارلىق بيلٸك ٷكٸمەتتٸڭ قولىندا بولدى. مەدەني-رۋحاني سالا, ەكونوميكالىق رەسۋرستاردىڭ بەرٸن ٶز قولىندا ۇستادى. كەز-كەلگەن تاۋارعا قانداي باعا قويۋ كەرەكتٸگٸن ٶزدەرٸ شەشتٸ. ال, قازٸر ٷكٸمەتتٸڭ قولىندا سالىقتان جينالعان اقشادان باسقا ەشتەڭە جوق. بايىپ العان جەكە ادامدار تەك سالىعىعىن تٶلەيدٸ, ال حالىقتىڭ تىنىس-تٸرلٸگٸمەن ٸسٸ جوق. بٸزدٸڭ بايلار اقشانى ٶز ەڭبەگٸمەن تەر تٶگٸپ تاپپاعاندىقتان ەلٸ دە اشكٶز, الا بەرگٸسٸ كەلەدٸ, الا بەرگٸسٸ كەلەدٸ.
– بٸزدەگٸ كلاندىق جٷيە تۋرالى نە ايتۋعا بولادى? بولاشاقتا ٷلكەن تارتىستاردىڭ ورتاسىندا قالدىرماي ما ەلدٸ. باسقا ەلدەردەگٸ جاعداي قالاي?
– كلاندىق جٷيە ەڭ مىقتى دامىعان ەل – ٷندٸستان. ولار ٶز ٸشٸنەن بەلەنباي جٷز كلانعا بٶلٸنەدٸ. قاراپايىم ادامنىڭ جوعارعى كلاننىڭ سۋ ٸشەتٸن قۇدىعىنان بٸر تامشى سۋ الۋعا قۇقى جوق. ونداي جاعداي بولىپ قالسا, قاتتى جازاعا ۇشىرايدى.
اراب ەلدەرٸندە دە كلاندىق توپتار دامىعان. بٸز دە قاراجاياۋ ەمەسپٸز. نەگٸزٸنەن جەرلەستٸك, تۋىستىق, رۋلىق, ٶزگە دە سەبەپتەر نەگٸزٸندە قۇرىلعان كلاندىق جٷيەمٸز بار. بٸراق, بۇل ٶتە قاۋٸپتٸ. بۇرىن قازاقتا رۋلىق جٷيە بولعان. ول كٶشپەندٸ قازاقتىڭ تۇرمىسىنا ساي ەدٸ.
رۋ يەسٸ ٶز رۋىنىڭ مٷشەسٸن ەشقاشان دالاعا قالدىرماعان.
بارلىعى سونىڭ اينالاسىندا, مالىن باعىسىپ, وتىن جاعىسىپ قاۋىمداسىپ كٷن كٶرگەن. قازٸر ونىڭ ٶڭٸن اينالدىرىپ الدىق. تەك بەلگٸلٸ بٸر مٷددە تۇرعىسىنان عانا, بٶتەن پيعىلدا (سايلاۋدا جەڭۋ, باسقامەن كٷرەسۋ, بيلٸككە تالاسۋ سيياقتى) پايداعا جاراتۋعا تىرىسامىز.
– مەدەني-رۋحاني تاقىرىپتاردان بٸرەر سۇراققا جاۋاپ العىمىز كەلەدٸ. "جاۋجٷرەك مىڭ بالا" فيلٸمٸنە كەڭەسشٸ رەتٸندە قالاي شاقىرىلدىڭىز جەنە كينو تٷسٸرۋ بارىسىندا قانداي قاتەلٸكتەردٸ تٷزەتە الدىڭىز?
– بۇل كينونىڭ تٷسٸرٸلۋ جۇمىسىنا باستان-اياعىنا دەيٸن قاتىستىم. تاريحشى رەتٸندە جازۋشى, تاريحشى قايرات بەگالين, الما ورداباەۆ ٷشەۋٸمٸز جۇمىس ٸستەدٸك. بٸز ستسەناريي جازىلعان كٷننەن كينو تٷسٸرٸلٸپ بٸتكەنگە دەيٸن باسى-قاسىندا بولدىق. كينوعا مەن جوڭعار فاكتورى ارقىلى شاقىرىلعان شىعارمىن. جوڭعارلاردىڭ ەتنوگرافيياسى, تٸلٸ, سالت-ساناسى, تاريحىن كينو جاساۋشىلار بٸلۋ كەرەك بولدى. بۇل بارىستا ٶتە كٶپ ماتەريال جينادىق. ونىڭ بەرٸ تيٸستٸ جەرٸندە قولدانىلدى. كينو رەجيسسەرٸ اقان ساتاەۆ قازاق, ورىس تٸلدەرٸن جاقسى بٸلەتٸن, ۇلتىنا جانى جاقىن جٸگٸت ەكەن. بۇرىن ونى جاقسى بٸلمەيتٸنمٸن. بۇل كينودا مەنٸڭ قولتاڭبالارىم از ەمەس. مەسەلەن, ٷلكەن كٸلەمگە موڭعولشا جازىلعان جازۋ ول - عالدان سەرەننٸڭ جەر كارتاسى. ونداعى جازۋلاردى ٶز قولىممەن جازدىم. جەنە فۋتليارعا سالىنعان جوڭعاردىڭ حاتتارى مەن رۇقسات قاعازدارىنداعى جازۋلاردى دا مەن ٶز قولىممەن جازدىم. جوڭعار بولىپ ويناعان قازاقتىڭ بالالارىنا جوڭعارشا سٶز ٷيرەتۋگە كٶمەكتەستٸم. قازاققا قاتىستى دا بارلىق تاريحي دەرەك-دەيەكتەردٸ سەيكەستەندٸرۋدە اتسالىستىق.
مەسەلەن, كەيٸپكەرگە ەرتٸس تاڭداعاندا ولاردىڭ جاس-شاماسىنا قاراي لايىقتاۋعا كٶمەكتەستٸك.
مىسالى, ول كەزدە ەبٸلقايىر حان وتىز جەتٸ جاستا, بٶگەنباي قىرىق توعىزدا, ناۋىرىزباي جيىرما تٶرتتە, ابىلاي ون سەگٸز جاستا دەگەن مەسەلەلەردٸ, ولاردىڭ تٷر-تۇلعاسىن انىقتاۋ جاعىنا شامامىز كەلگەنشە قولعابىس ەتتٸك.
جالپى, بٸز ٷش جٷزدەن اسا ەسكيزدەرگە قول قويدىق.
– ستسەنارييدە ۋاقىت جاعىنان, وقيعا بولعان جەرگە قاتىستى اۋىتقۋلار, سەيكەسسٸزدٸكتەر بار ما ەكەن?
– ونداي بولدى دەپ ايتا المايمىن. بۇل كٶركەم فيلم عوي. ول بەلگٸلٸ بٸر تاريحي رومان, نەمەسە تاريحي دەرەكتٸڭ نەگٸزٸندە جازىلعان ستسەناريي ەمەس. حالىقتىڭ كٶكٸرەگٸندە جٷرگەن «مىڭ بالا» تۋرالى اڭىزعا نەگٸزدەلگەن شىعارما. بۇل دەرەكتٸ فيلم ەمەس. بٸراق, سول زاماندى دۇرىس تٷسٸنٸپ, زامانا كەلبەتٸن شىنايى كٶرسەتە بٸلۋ كەرەك بولدى. جوڭعاردىڭ, قازاقتاردىڭ ساۋىت-سايمانى, قازاقتىڭ كٶشٸن كٸم جەتەكتەيدٸ, ونداعى بەيبٸشەنٸڭ, كەلٸننٸڭ, قىزدىڭ رٶلٸ قانداي دەگەن دٷنيەلەردٸڭ بەرٸن دۇرىس قولدانعان جٶن ەرينە. ٷش اي كٶلەمٸندە تٷسٸرۋ الاڭىندا جٷرٸپ, قاپال, قاپشاعاي, الماتى كٶلٸ سەكٸلدٸ جەرلەردە بولدىم.
– فيلمنٸڭ حالىققا بەرەر ەڭ باستى دٷنيەسٸ نە دەپ ويلايسىز?
– ەڭ بٸرٸنشٸ ول قازاققا رۋح بەرەدٸ. ونداعى قازاقتىڭ رۋحى تٸرٸ, ٶلمەگەن. قازاقتىڭ باتىر, ەرجٷرەك, قايراتتى جاستارىنىڭ شىن بەينەسٸ سومدالعان. جاۋىمەن كٷرەسٸپ, وتانى ٷشٸن جان بەرگەن قايسارلىعىن پاش ەتكەن كينو. ٶز باسىم قازاق كينولارىنان بٸرٸنشٸ رەت "الاش" "قازاق" دەپ ۇران سالۋدى وسى كينودان ەستٸدٸم. سوعىس كەزٸندە "ەرۋاق" دەگەن ۇران دا قولدانىلدى. مۋزىكاسى دا جاقسى جازىلدى.
سوسىن, قازٸرگٸ كينو تٷسٸرۋدەگٸ تەحنولوگييا ٶتە قاتتى دامىعانىنا كٶزٸم جەتتٸ. كٷن مەن تٷننٸڭ قاي ۋاقىتىندا دا كٶرٸنٸستەردٸ ساپالى تٷسٸرەتٸن مٷمكٸندٸكتەر بار ەكەن. سوندىقتان دا كارتينا ساپالى شىققان بولۋ كەرەك. اقان ساتاەۆ تا مەدەنيەتٸ جوعارى, بييازى, ٶز ٸسٸنٸڭ شىن مامانى دەۋگە لايىق ازامات ەكەن. جالپى, كينونىڭ باس-اياعىنا جارتى جىلداي ۋاقىت كەتتٸ. العاشقى ايلار سەناريي, ەسكيزدەرٸن جاساۋ, قۇرىلىستاردى ساۋلعا كەتتٸ. ال, فيلم ٷش ايدا تٷسٸرٸلدٸ. (بۇل تۋرالى اقان ايتتى عوي).
– قازاق تاريحىنىڭ ايتىلۋ مەن جازىلۋىندا ەدٸلدٸك پەن شىنشىلدىق قانشالىقتى سالتانات قۇرا الىپ وتىر?
– تەۋەلسٸزدٸك كەزٸندە قازاق تاريحىنا داڭعىل جول اشىلدى. بۇرىنعىداي تاپتىق, يدەولوگييالىق قىسىم جوق. كەزٸندە رەسەيدٸڭ يمپەرييالىق قاقپايىنىڭ سالدارىنان ورىس وتىرعان جەردە قازاقتار اۋىز اشا المايتىن جاعدايلار قالىپتاستى. راسىندا بٸز تاريح سالاسىنداعى ارحەولوگييالىق, انتروپلوگييالىق, پەتروگليفتٸك ت.ب دەرەكتەرگە بايمىز. ال, جازبا تاريح از.
مىسالى, ەمٸر تەمٸر سوعىسىپ جٷرگەن كەزدە دە جانىنا ٷش تاريحشى ەرٸپ جٷرٸپ, كٷندەلٸكتٸ ٶمٸرٸن جازىپ جٷردٸ.
ال بٸزدٸڭ حانداردا ونداي مٷمكٸندٸك بولمادى, ٶيتكەنٸ ولار وتىرىقشى ەمەس ەدٸ. جەرٸمٸز كەڭ, جان-جاعىمىز قاۋمالاعان جاۋ, كٷندە سوعىس, قازاق حاندارىنىڭ كٶبٸ ات ٷستٸندە جٷرٸپ ٶمٸردەن ٶتتٸ دەۋگە بولادى. بٸر ايتارلىعى, "مەدەني مۇرا" باعدارلاماسى اياسىندا تاريحتىڭ بٸراز شيكٸ ماتەريالدارى دايىندالدى. بٸزدٸڭ حانداردا بۇرىن تاڭبا بولعان جوق دەپ كەلگەن ەدٸ. قازٸرگە دەيٸن تالاي تاڭبا تابىلىپ وتىر. شىعىستانۋ ينستيتۋتى قىتايدان, باسقا ەلدەردەن سونداي جازبالار, ابىلاي حاننىڭ مٶرٸن الىپ كەلدٸ. سوسىن, قىتاي, موڭعول, يران ەلدەرٸنەن كەلگەن تاريحشىلار كٶپ ماتەريال ەكەلدٸ. مەن ٶز باسىم موڭعولييانىڭ مۇراعاتتارىنداعى قازاققا قاتىستى دەگەن دەرەكتەردٸڭ بەرٸن دەرلٸك الىپ كەلدٸم.
– وعان قالاي رۇقسات ەتتٸ?
– قالاي ايتۋعا بولادى, مەن كەزٸندە سول ەلدٸڭ باسشىلىق ورىندارىندا جٷرگەندە, ورايدى قولدان بەرمەي ٶزٸمٸزگە قاتىستى دٷنيەلەردٸ الۋعا قول جەتكٸزدٸم. سونىڭ ارقاسىندا موڭعولييانىڭ قازاقتارى تۋرالى تٶرت كٸتاپ جارىق كٶردٸ. كەيبٸر ماتەريالدار ەلٸ دە قولدانىلعان جوق. جەكە مەن ەمەس, بەرٸ تاريح جازىپ جاتىر, بەتبۇرىس جاقسى. قازٸر قازاقستان تاريحىنىڭ جيىرما تومدىعىن باستاپ جازىپ جاتىرمىز. ونىڭ موڭعول دەۋٸرٸنە قاتىستى بٸر تومىنا مەن جاۋاپ بەرۋٸم كەرەك. ياعني, موڭعول ۇلىستارى بيلٸگٸ تاقىرىبى.
بٸزدە "قازاقتىڭ تاريحى جازىلعان جوق, بەرٸ ٶتٸرٸك, تاريحىمىز قاشان جازىلادى" دەپ بايبالام سالاتىن ادامدار دا بار.
قازٸر تاريحقا قاتىستى جازىلعان مونوگرافييالاردىڭ سانى ٶتە كٶپ. دەمەك, ەلگٸندەي پٸكٸردٸ جارىق كٶرگەن مونوگرافييامدى وقىماعان ادامدار عانا ايتادى. ەيتپەسە, تاريحشىلار قاراپ جاتقان جوق.
«ٶزٸڭدٸ ٶزٸڭ سىيلاساڭ جات جانىنان تٷڭٸلەدٸ» دەيدٸ قازاق. باسقانىڭ ەڭبەگٸن جوققا شىعارۋ ارقىلى ٶزٸڭنەن قۇداي جاساي المايسىڭ, وسىنى دا ەستەن شىعارماۋ كەرەك.
– جيىرما تومدىق تاريح قاي دەۋٸردەن باستالادى?
– ەرتەدەگٸ تاس دەۋٸرٸنەن بٷگٸنگە دەيٸن. بۇيىرتسا ٷش جىلدىڭ ٸشٸندە اياقتالۋى كەرەك. وعان شەتەلدٸك تاريحشىلارى دا شاقىرىلۋدا. بۇل – تازا ٷكٸمەتتٸك باعدارلاما. وعان قازاقتىڭ بەلگٸلٸ تاريحشىلارىنان ٶزدەرٸنە تيٸستٸ تاقىرىپتارىن تەرەڭ زەرتتەگەن ماماندار قاتىساتىن بولادى.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
سۇحباتتاسقان,
مۇرات الماسبەكۇلى
