العاشقى 2 قۇرىلتاي
دٷنيە جٷزٸ قازاقتارىنىڭ ٸ قۇرىلتايى الماتى قالاسىندا 1992 جىلى 28 قىركٷيەك پەن 4 قازان ارالىعىندا ٶتٸپ, دٷنيەجٷزٸ قازاقتارىنىڭ قاۋىمداستىعى قۇرىلعان. قاۋىمداستىقتىڭ تٶرالقاسىنىڭ تٶراعاسى پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆ, بٸرٸنشٸ ورىنباسارى بولىپ قازاقستاننىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرٸ, جازۋشى قالداربەك نايمانباەۆ بەكٸتٸلگەن.
قۇرىلتاي كٷندەرٸ “قازاقتار: كەشە, بٷگٸن جەنە ەرتەڭ” دەگەن تاقىرىپتا عىلىمي كونفەرەنتسييا ٶتٸپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ ن.نازارباەۆ “قۇشاعىمىز باۋىرلارعا ايقارا اشىق” دەگەن تاقىرىپتا بايانداما جاساپ شەتتەگٸ قانداستارىنا ەلگە ورالۋ جٶنٸندە ٷندەۋ تاستاعان
. بۇدان كەيٸن 2002 جىلى ٸٸ قۇرىلتاي تٷركٸستاندا ٶتٸپ, قازاق كٶشٸن جانداندىرۋ مەسەلەلەرٸ قاراستىرىلىپ, كٶشٸ-قون كۆوتاسىنىڭ مٶلشەرٸن ارتتىرۋ, شەتەلدە تۇراتىن قازاق جاستارىنىڭ قازاقستاننىڭ جوعارعى وقۋ ورىندارىندا وقىتۋ ٷشٸن جاعداي جاساۋ, قانداستاردىڭ ەل ەكونوميكاسىنان حاباردار بولىپ, تاريحي وتانىنا ينۆەستيتسييالار ورنالاستىرۋ مٷمكٸندٸكتەرٸ سەكٸلدٸ مەسەلەلەر تالقىلانعان.
العاشقى 2 قۇرىلتاي ٶز نەتيجەسٸن بەرٸپ, تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى 15 جىلدىعىندا قازاق كٶشٸ قارقىندى جٷردٸ. ٶز وتانىنا بٸلٸم ٸزدەپ كەلگەن قازاق جاستارىنىڭ دا قاراسى مول بولدى.
وعان سول كەزدەگٸ دٷنيەجٷزٸ قازاقتارى قاۋىمداستىعى تٶرالقاسى تٶراعاسىنىڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى قالداربەك نايمانباەۆ, تٶرالقا مٷشەسٸ التىنبەك سەرسەنبايۇلى سيياقتى ۇلتشىل تۇلعالاردىڭ ناقتى ەسەرٸ بولعانىن ەل بٸلەدٸ دەپ ويلايمىز. اتالعان قوعام جەنە مەملەكەت قايراتكەرلەرٸنٸڭ كەزٸندە دٷنيە جٷزٸ قازاقتارىنىڭ قاۋىمداستىعى دا ىقپالدى مەكەمەكە اينالعان ەدٸ.
ماماشەۆ كەلدٸ...
2004 جىلى دٷنيەجٷزٸ قازاقتارىنىڭ قاۋىمداستىعىنىڭ تٶرالقاسى تٶراعاسىنىڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى قالداربەك نايمانباەۆ قايتىس بولىپ, ورىنىنا تالعات ماماشەۆ دەگەن ادام كەلدٸ.
تالعات ماماشەۆ كەلگەننەن بەرٸ 2005 جەنە 2011 جىلدارى استاندا دٷنيە جٷزٸ قازاقتارىنىڭ ٸٸٸ جەنە ٸV قۇرىلتايى ٶتٸپ, ەندٸ V قۇرىلتايعا دايىندالىپ جاتىر. جاسىراتىنى جوق, بٸزدٸڭ عانا پٸكٸرٸمٸز ەمەس, دٷنيەجٷزٸ قازاقتارىنىڭ قاۋىمداستىعىنا تالعات ماماشەۆ كەلگەننەن بەرٸ قاۋىمداستىقتىڭ دا, قۇرىلتايدىڭ دا جىلدان جىلعا كٷشٸ دە, سەنٸمٸ دە كەتٸپ بارا جاتقانى كٶپ ايتىلادى. بۇل دا بولسا «ورالمانداردى ۇرعانى بار» تالعات ماماشەۆتىڭ قازاق ۇلتىنا دەگەن ماحابباتىنىڭ اشىق كٶرٸنٸسٸ بولسا كەرەك.
دٷنيەجٷزٸ قازاقتارىنىڭ ٸٸٸ جەنە ٸV قۇرىلتايىندا اۋىز تولتىرىپ ايتاتىنداي ەلەۋٸ ەشتەڭە بولا قويعان جوق. تٸپتٸ تۇرالاپ قالعان كٶشٸ-قوننىڭ تٷيتكٸلدٸ مەسەلەلەرٸن دە دۇرىس تالقىلاي الماعاندىقتان
ٸV قۇرىلتايدان باستاپ قازاق كٶشٸنٸڭ توقىراۋى باستالدى. دٷنيەجٷزٸ قازاقتارىنىڭ قاۋىمداستىعى دا اتى بار زاتى جوق مەكەمەگە اينالدى.
ونى قاۋىمداستىقتىڭ ٶكٸلدەرٸ دە «بٸزدٸڭ ونداي ٶكٸلەتتٸلٸگٸمٸز جوق» دەگەن سٶزدەردٸ جيٸ ايتۋىمەن بٸلدٸرٸپ تە جٷر.
ٷكٸمەتكە ەسەپ بەرۋ ماقساتىندا جىلىندا بٸرنەشە رەت كٶشٸ-قون تاقىرىبىندا دٶڭگەلەك ستول ۇيىمداستىرۋ مەن شەتەلدەن كەلگەن اقىن-جازۋشىلاردىڭ بٸر-ەكٸ جيناعىن شىعارۋدان باسقا قاۋىمداستىقتىڭ تىندىرىپ جاتقان شارۋاسى جوقتىڭ قاسى. كٶشٸ-قون جەيٸن تالقىلاعان جينالىستاردى دا تالعات ماماشەۆ مىرزا «ورالماندارعا» زەرٸن تٶگٸپ باستاپ, ەر ەلدەن كەلگەن قانداستاردى بٸر-بٸرٸنە ايداپ سالىپ تاراتاتىن. قاۋىمداستىققا جٶن سۇراپ بارعان اعايىندى ەسٸكتەن كٸرگەننەن جٶن-جوسىقسىز ايعايعا الىپ, ەكٸنشٸ ەسٸكتەرٸن اتاماستاي قايتاراتىنى تاعى بار.
ات تونىن الا قاشادى
دٷنيەجٷزٸ قازاقتارىنىڭ قاۋىمداستىعى – ەلەمنٸڭ ەر قيىرىنداعى قازاقتىڭ يەسٸ, ەر قازاقتىڭ وتانىمەن بايلانىس ورناتۋ ورتاسى. بٸراق, قازٸر يەسٸ شەتتەگٸ قازاقتىڭ, شەتتەگٸ قازاق يەسٸنٸڭ جاعدايىنان حابارسىز. قاۋىمداستىق شەتەلدەگٸ قازاقتار تۇرىپ جاتقان ەلدٸڭ ٸشكٸ ساياساتىنا ارالاسپايدى. بٸراق, بۇل شەتتەگٸ قازاقتىڭ تىنىش تٸرشٸلٸگٸ مەن ٶزەكتٸ مەسەلەلەرٸنە بەي-جەي قارايدى دەگەندٸك ەمەس.
ٶزگە ەلدٸڭ ٸشكٸ ساياساتىنا ارالاسپاعانىمەن ونداعى قازاقتارعا دەگەن مەملەكەتتٸڭ كٶزقاراسىن, ونداعى قازاقتاردىڭ نەگٸزگٸ مەسەلەلەرٸن زەرتتەپ - زەرتتەلەپ ەلٸمٸزدٸڭ قاتىستى ورىندارىنا جەتكٸزٸپ وتىراتىن, ەلەم قازاقتارىمەن بايلانىس ورناتىپ وتىراتىن وسى – دٷنيەجٷزٸ قازاقتارىنىڭ قاۋىمداستىعى ەدٸ عوي.
ت. ماماشەۆ باسقارعان قاۋىمداستىق بولسا, شەتتەگٸ قازاقتاردىڭ ماڭىزدى مەسەلەرلەرٸ تۋرالى سٶز قوزعار بولساڭىز, «بٸز ٶزگە ەلدەردٸڭ ٸشكٸ ٸسٸنە ارالاسپايمىز» دەپ بٸردەن ات تونىن الا قاشادى. قازاق بار جەردەگٸ قاي مەملەكەتتٸڭ ٸشكٸ شارۋاسى بولسا دا, ول تولىق قاندى ول ەلدٸڭ ٸشكٸ شارۋاسى ەمەس. قازاق بار جەردە قازاقتىڭ يەسٸنٸڭ دە مٷدەسٸ بولادى. قۇزىرەتٸ «ٸشكٸ شارۋاعا» ارالاسۋعا جەتپەسە, ٶكٸلەتٸلٸگٸن ٶتكٸزە الاتىن جەرگە نەگٸزگٸ مەسەلەنٸ جەتكٸزۋ قاۋىمداستىقتىڭ مٸندەتٸ ەدٸ عوي.
قاۋىمداستىق بولسا ٶزدەرٸنٸڭ قوعامدىق ۇيىم ەكەنٸن العا تارتىپ, كەز-كەلگەن مەسەلەدەن سىتىلىپ شىعىپ, تٸپتٸ ٶزٸڭٸزدٸ تٷيمەدەيدٸ تٷيەدەي ەتٸپ كٶرسەتۋشٸ, ارانداتۋشى ادام قاتارىنا قوسا سالادى.
قاۋىمداستىققا بٶلٸنگەن قارجى قايدا?
قاۋىمداستىق ەلگە ورالعان قانداستار مەسەلەسٸندە دە قۇلىقسىز. كٶشٸ-قون تۋرالى زاڭعا ٶزگەرٸستەر ەنگٸزەردە ٷكٸمەتكە ەسەپ بەرۋ ماقساتىندا ٶتكٸزەتٸن, شەشٸمٸ جوق دٶڭگەلەك ستولدارىنان باسقا ەشتەڭەسٸ جوق. وسىنشاما جىلدىڭ ٸشٸندە كٶشٸ-قون سالاسىن جانداندىرۋ, شەتتەگٸ قازاقتاردىڭ ەلٸمٸزدٸڭ سولتٷستٸك ٶڭٸرلەرٸنە تارتۋ تۋرالى بٸر دە ٶز جوبالارىن ۇسىنعانىن دا كٶرمەدٸك. شەتەلدەگٸ قازاقتاردىڭ مەدەنيەت, بٸلٸم ورتالىقتارىمەن قانداي بايلانىستار ورناتىپ وتىرعانىن دا بەلگٸسٸز.
اتاپ ايتقاندا, تالعات ماماشەۆ باسقارعان دٷنيەجٷزٸ قازاقتارىنىڭ قاۋىمداستىعى ٷكٸمەتتەن بٶلٸنگەن قارجىنى قىزمەتكەرلەرٸنە ايلىق رەتٸندە بەرٸپ عانا وتىرعان مەكەمەگە ۇقسايدى.
ەندٸگٸ دٷنيەجٷزٸ قازاقتارىنىڭ V قۇرىلتايىندا دٷنيەجٷزٸ قازاقتارى قاۋىمداستىعىنان كٷتەر ٷمٸتٸمٸز جوق. شەتەلدەن ۇزىن العان, كەڭ تۇساۋ الىپ كەلەتٸن قۇرىلتايعا قاتىسۋشى قانداستارىمىزدىڭ دا شەتتەگٸ قازاق مەسەلەسٸن تولىققاندى جەتكٸزە الارىنا دا سەنٸمٸمٸز جوق. تەك ٷكٸمەتتەن, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتان وسى قۇرىلتايدا دٷنيە جٷزٸ قازاقتارىنىڭ قاۋىمداستىعىنىڭ كٷشٸن قالپىنا كەلتٸرۋدٸ عانا سۇرايمىز. ول ٷشٸن كەلەسٸ ۇسىنىستارىمىزدى جەتكٸزگٸمٸز كەلەدٸ:
- قاۋىمداستىقتىڭ ماقساتى مەن مٸندەتٸن قايتا قاراپ, ٶكٸلەتتٸك قۇرىلىمىن بەكٸتۋ. دٷنيە جٷزٸ قازاقتارىنا يە بولا الاتىنداي كٷش-قۋات بەرۋ;
دٷنيەجٷزٸ قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ مەملەكەتتٸك ستاتۋسىن بەلگٸلەپ, قوعامدىق ۇيىم دەڭگەيٸنەن مەملەكەتتٸك مەكەمەگە كٶتەرٸپ, قازاقستاننىڭ سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸنٸڭ قۇزىرىنا بەرۋ. سىرتقى ٸستەر مينيسترٸنٸڭ بٸر قۇرىلىمى بولا وتىرىپ, شەتتەگٸ ەر قازاقتىڭ مەسەلەسٸن باستى نازارعا الۋدى تاپسىرۋ; - «ورالماندى ۇرعانى بار» دٷنيە جٷزٸ قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ تٶراعاسىنىڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى تالعات ماماشەۆتى جۇمىس توبىمەن بٸرگە قىزمەتٸنەن بوساتىپ, ورنىنا قازاق مٷددەسٸن باستى ورىنعا قويعان ۇلتشىل ازاماتتاردى ەكەلۋ.
- قازٸرگٸ زامان تالابىنا ساي قاۋىمداستىق جۇمىسىنىڭ اششىقتىعىنا مەن بەرۋ. اتاپ ايتقاندا, قازٸرگٸ كەزدەگٸ دٷنيە جٷزٸ قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ ەل بٸلمەيتٸن http://qazaq-alemi.kz دەگەن رەسمي سايتىنىڭ جۇمىسىن جانداندىرىپ, ەر ەلدەگٸ قازاققا ەل ٸشٸندەگٸ ماڭىزدى جاڭالىقتاردان حاباردار ەتٸپ, شەتتەگٸ قازاقتاردىڭ جاعدايىن ەل ٸشٸنە جەتكٸزٸپ وتىرۋدى نازارعا الۋ.
بۇدان ارى مەملەكەت قارجىسىن اتى بار زاتى جوق, قوعامدىق ۇيىمعا شاشا بەرمەي, ناقتى جۇمىستار جاسايتىن, ەر قازاقتىڭ يەسٸ بولا الار مەملەكەتتٸك مەكەمەگە اينالدىرار كەز كەلدٸ. دٷنيەجٷزٸ قازاقتارىنىڭ قاۋىمداستىعىن «ەر قازاق مەنٸڭ جالعىزىم» دەپ بار قازاققا سٷيٸنە دە, كٷيٸنە الاتىن ادامنىڭ باسقارعانى قاجەتتٸلٸك.
تۇردىبەك قۇرمەتحان
