سوڭعى جىلدارى ەلٸمٸزدە ەنەرگييا تاپشىلىعى ايقىن سەزٸلٸپ وتىر. ماماندار الداعى ۋاقىتتا مۇنىڭ زاردابى ەسەلەنەدٸ دەگەن پٸكٸردە. ەسٸرەسە, بۇل مەسەلە 2030 جىلعا تامان كٷردەلەنە تٷسپەك. تىعىرىقتان بالامالى قۋات كٶزدەرٸ دە شىعارا المايدى.
بٸزدە كٷننەن جەنە جەلدەن توق ٶندٸرۋگە قاۋقارلى 70-تەن استام ستانتسييا بار. الايدا, ەنەرگييا كٶزٸنٸڭ 1, 5 پايىزى عانا جاڭارتىلعان بالامالى قۋات كٶزٸنە تيەسٸلٸ. ايتالىق, ەلٸمٸزدە جەل ەنەرگەتيكاسىنىڭ ەلەۋەتٸ 920 ميلليارد كيلوۆاتت ساعاتتى قۇراسا, سۋدىڭ تەحنيكالىق جارامدى ەلەۋەتٸ 62 ميلليارد كيلوۆاتت ساعاتقا جەتەعابىل. ال كٷن ارقىلى الىناتىن قۋات كٶزٸنە كەلسەك, مۇنى دامىتۋ بويىنشا بارلىق مٷمكٸندٸككە يە وڭتٷستٸك ٶڭٸرلەردە جىلىنا 2,5 مىڭ, 3 مىڭ ساعات قانا ٶندٸرٸلەدٸ. ەسەسٸنە, ەلەكتر كٶزٸن تۇتىنۋ مٶلشەرٸ كٷرت ارتتى. دەمەك, بۇل تٷيتكٸلدٸ شەشپەيدٸ.
نە ٸستەمەك كەرەك? ەسٸرەسە, ەلٸمٸزدٸڭ وڭتٷستٸك جەنە سولتٷستٸك ٶڭٸر حالقى ەنەرگييا تاپشىلىعىنا تاپ بولدى. تٸپتٸ, شىعىس قازاقستان, قىزىلوردا, الماتى, تٷركٸستان وبلىستارىندا تۇرمىستىق جەنە ەلەۋمەتتٸك نىساندارعا ەنەرگييا تۇتىنۋعا شەكتەۋ قويۋ دەرەكتەرٸ تٸركەلگەن. ەنەرگەتيكا مينيسترلٸگٸنٸڭ مەلٸمەتٸنشە, بٸر جىلدا سولتٷستٸك ايماقتا ەلەكتر ەنەرگييا تۇتىنۋ مٶلشەرٸ 8 پايىزعا, وڭتٷستٸكتە 12 پايىزعا كٶبەيگەن. ماماندار مۇنىڭ شەشٸمٸ – بالامالى قۋات كٶزدەرٸن دامىتۋدان بٶلەك, اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىن سالۋدى جەدەلدەتۋ ەكەنٸن ناق ايتادى. باستى سەبەپ – ەنەرگييا كٶزٸنٸڭ 70 پايىزىن كٶمٸردەن الاتىنىمىزدى ەسكەرسەك, كەڭەستٸك كەزەڭنەن كەلە جاتقان بۇل ستانتسييالاردىڭ توزىعى جەتكەن.
«قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكالىق اسپەكتٸلەرٸ» زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى الماز ەبٸلداەۆتىڭ پٸكٸرٸنشە, ەلٸمٸزدە ٷشٸنشٸ, تٶرتٸنشٸ بۋىنداعى اەس سالىنۋى كەرەك.
«اەس-تٸڭ جۇمىس ٸستەۋ ٶتٸلٸ 80 جىل دەپ ەسەپتەلەدٸ. 20-25 جىل قارىزداردان قۇتىلساق, قالعان 50 جىل ٶزٸمٸزگە جۇمىس ٸستەيدٸ. تٸپتٸ, ەكٸ ەنەرگوبلوك قانا ەمەس, ەنەرگييا تاپشىلىعى باسىم ٶڭٸرلەرگە دە سالىنۋى قاجەت. ۋران ەكسپورتتاۋ جاعىنان الدىڭعى قاتاردا بولا تۇرىپ, ٶزٸنٸڭ اەس-ٸن سالماۋ لوگيكاعا قايشى. ەكونوميكاعا سەرپٸن بەرٸپ, كەسٸپورىنداردىڭ تامىرىنا قان جٷگٸرتەمٸز دەسەك, ەنەرگييا قاجەت», – دەگەن بٸزگە بەرگەن پٸكٸرٸندە.
اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋدىڭ بارلىق العىشارتى بار
ماماندار ەنەرگييا كٶزٸنە دەگەن تاپشىلىقتى جويۋ ٷشٸن اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىن سالۋعا ٷركە قاراماۋ كەرەك دەيدٸ. حالىقارالىق زەرتتەۋشٸ, PhD دوكتورى امالبەك ٶمٸرتايدىڭ ايتۋىنشا, اتومدىق ەنەرگەتيكانىڭ نەگٸزگٸ وتىنى ۋراندى ادامزات ەلەمەنت رەتٸندە تانىعانىنا دا 3 عاسىردان استام ۋاقىت بولدى.
«اتومدىق ەنەرگەتيكانى يادرولىق قارۋ رەتٸندە سٷڭگۋٸر قايىقتاردىڭ موتورى رەتٸندە پايدالانعالى بەرٸ دە 70 جىلداي بولدى. ال ادامزاتتىڭ ەلەكتر ەنەرگيياسىنىڭ كٶزٸ رەتٸندە يگٸلٸككە جاراتقانىمىزعا دا سونشا ۋاقىت ٶتتٸ. جەر بەتٸندەگٸ ەنەرگييا كٶزدەرٸنٸڭ 20 پايىزعا جۋىعى اتوم ەنەرگەتيكاسىنا تيەسٸلٸ. ياعني, جەر شارىندا تولىعىمەن پايدالانىپ جاتقان ەلەكتر ەنەرگييانى اتوم ەنەرگەتيكاسى بەرٸپ وتىر. ونىڭ ٸشٸندە ەڭ كٶپ پايدالاناتىن مەملەكەت – اقش. ال ولارداعى اەس-تىڭ بارلىعى 80-جىلدارى سالىنعان. كسرو كەزٸندە بٸزدە 1400-دەن استام يادرولىق راكەتا بولدى. ولاردان باس تارتتىق. سەمەيدەگٸ جارىلىس تا جۇرتتىڭ ەسٸندە. سوندىقتان بٸزدە اتوم ەنەرگيياسىنا ٷركە قاراۋ زاڭدى ەرٸ قالىپتى. بٸراق ەلەم ەلدەرٸ اەس-تٸڭ يگٸلٸگٸن كٶرٸپ وتىر», – دەدٸ حالىقارالىق زەرتتەۋشٸ امالبەك ٶمٸرتاي.
سونداي-اق, ول: «ۋران قورى بويىنشا ەلەمدە ەكٸنشٸ ورىنعا يە قازاقستان ۋراندى يادرولىق وتىن رەتٸندە كەلەسٸ تسيكلدارعا ٶتۋ ٷشٸن دامىتا الادى. يادرولىق قالدىقتاردى ساقتايتىن ورىن دا جوق ەمەس. اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋدىڭ بارلىق العىشارتى بار بولعاندىقتان, مەملەكەتٸمٸز دە, حالقىمىز دا ونىڭ يگٸلٸگٸن كٶرۋگە تولىق حاقى بار» دەگەن پٸكٸرٸن ورتاعا سالدى.
الداعى ون جىلدا تۋىندايتىن ەنەرگييا قۋاتى تاپشىلىعىن قالاي شەشەمٸز?
بٷگٸندە بۇل سۇراققا جاۋاپ ٸزدەگەن مامان اينالىپ كەلگەندە اەس سالۋدىڭ قاجەتتٸگٸنە توقتالادى. ەلٸمٸزدە 2035 جىلعا دەيٸن بالقاش كٶلٸ ماڭىنداعى ٷلكەن اۋىلىندا قۇرىلىس جۇمىسى تەمامدالۋى تيٸس ەكٸ رەاكتورلى اەس ەنەرگەتيكالىق تەۋەلسٸزدٸك پەن قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتە الا ما? بۇل ساۋالعا حالىقارالىق ساراپشى امالبەك ٶمٸرتاي توسىلعان جوق.
«ەلەمنٸڭ جيىرمادان استام ەلٸندە بولدىم. سول ەلدەردەگٸ اەس-تاردىڭ تەجٸريبەسٸن زەردەلەپ جٷرەمٸن. ەلٸمٸزدەگٸ ٸرٸ ٶندٸرٸس ورىندارىن, جىلۋ ورتالىقتارىن ارالاپ, بٸرنەشە ۋران كەنٸشٸندە بولدىم. ٶزگەرمەلٸ ەلەمدە ەنەرگەتيكالىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸمەن قاتار قويۋعا بولادى. ەنەرگييانى الۋ كٶزدەرٸن تيٸمدٸ ستراتەگييالاۋ, كومبيناتسييالاۋ اتومدىق ەنەرگەتيكامەن تىعىز بايلانىستى. بٸز قازٸر ساياسي جەنە ەنەرگەتيكالىق تەۋەلسٸزدٸك بٸر ۇعىمعا اينالعان ەلەمدە ٶمٸر سٷرٸپ جاتىرمىز», – دەيدٸ ساراپشى.
ەكونوميكانى تيٸستٸ ەنەرگەتيكامەن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت
يە, قازاقستان دامۋشى ەلدەردٸڭ قاتارىندا. بٸراق الدىمىزعا قويعان ماقسات تاۋداي. دامىعان ەلدەر ساناتىنا كٸرۋ ٷشٸن ەكونوميكالىق ٶسٸم دە جوعارى بولۋ كەرەك. ول ٷشٸن ەۋەلٸ ەنەرگەتيكالىق قاۋٸپسٸزدٸك قاجەت. مىسالى, قازاقستان, قىرعىزستان, تەجٸكستان, ٶزبەكستاندى العاندا, قىرعىزستان مەن تەجٸكستان سۋدىڭ جوعارعى جاعىندا وتىرىپ, ەلدەرٸن سۋ ەلەكتر ستانتسيياسىمەن قامتاماسىز ەتەدٸ. ٶزبەكستاندا جارتىسى سۋعا, جارتىسى گاز ەلەكتر ستانتسيياسىنا تەۋەلدٸ. بٸراق ولار گازدى پايدالانعاننان گٶرٸ ساتىپ پايدا تاۋىپ وتىر. سوندىقتان اەس سالۋدى قولعا الىپ وتىر. ال قازاقستاندا ەنەرگييانىڭ 85 پايىزعا جۋىعى كٶمٸرگە, قالعان ازعانتاي پايىزى – بالامالى قۋات كٶزدەرٸنە تيەسٸلٸ.
بۇل تۇرعىدا ساراپشى امالبەك ٶمٸرتاي: «مەسەلە, وڭتٷستٸك ٶڭٸر حالقىنىڭ كٶپتٸگٸندە ەمەس. كەيبٸر ٶندٸرٸس ورىندارى ٸرٸ قالالارمەن تەڭ دەرەجەدە ەنەرگييا كٶزٸن تۇتىنادى. ەكونوميكا دامۋى ٷشٸن تيٸستٸ ەنەرگەتيكامەن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. جاڭا ٶندٸرٸس وشاقتارى, جاڭا ينۆەستيتسييالىق جوبالار قوسىمشا ەنەرگييانى تالاپ ەتەدٸ. اەس سالۋداعى باستى ماقسات – ەنەرگييا كٶزٸن ەرتاراپتاندىرىپ, ەسكٸرگەن جىلۋ ەلەكتر ستانتسييالارىنىڭ كٶلەمٸن ازايتۋ كەرەك», – دەپ تٷيٸندەدٸ.
ال بٷگٸندە يادرولىق فيزيكا, ەلەكتروەنەرگەتيكا, جىلۋەنەرگەتيكاسى, ەنەرگەتيكاعى مەنەدجمەنت ماماندىعى بويىنشا 50-گە جۋىق مامان دايىنداپ جاتقان ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ فيزيكا-تەحنيكا فاكۋلتەتٸنٸڭ دەكانى نۇرزادا بەيسەننٸڭ پٸكٸرٸنشە, ەلٸمٸزدە اتوم ەلەكتر ستانتسيياسىن سالۋ 1997 جىلدان بەرٸ تالقىعا سالىنىپ كەلەدٸ.
«بۇل جاۋاپتى ەرٸ بايسالدى شەشٸمدٸ قاجەت ەتەدٸ. قازٸردٸڭ ٶزٸندە قارسىلىق تانىتۋشىلار دا, قولداۋشىلار دا كٶپ. الايدا, ەل ەكونوميكاسى ٷشٸن اەس قۇرىلىسىن باستاۋ كەرەكتٸگٸ شەشٸلٸپ وتىر. بولاشاقتا قازاقستان ەنەرگەتيكا سالاسىندا جاڭا تەحنولوگييانى پايدالانىپ, ەر سالادا جەتٸستٸككە جەتۋٸ مٷمكٸن. تٸپتٸ, ٶندٸرٸلگەن ەنەرگييا كٶزٸنٸڭ باعاسى تۇراقتالىپ, ٶنەركەسٸپ جەنە قاراپايىم تۇرعىندار ٷشٸن كوممۋنالدىق تٶلەماقى ارزانداۋى ىقتيمال. ەڭ باستىسى, ەنەرگييا تاپشىلىعىنا بوي الدىرىپ وتىرعان ەلٸمٸزدٸڭ وڭتٷستٸك جەنە سولتٷستٸك ٶڭٸرٸندە تەپە-تەڭدٸك ساقتالادى. اەس گاز, مۇناي قالدىقتارى سيياقتى قورشاعان ورتانى لاستامايدى», – دەيدٸ فيزيكا-تەحنيكا فاكۋلتەتٸ دەكانى نۇرزادا ەبدٸبەكقىزى.
دەمەك, بالامالى ەنەرگييا كٶزدەرٸنٸڭ مٷمكٸندٸگٸ دە, ەلەۋەتٸ دە تٶمەن. قۋات كٶزٸنە دەگەن تاپشىلىقتان قۇتقارا المايدى. مامانداردىڭ توپشىلاۋىنشا, كەرٸتارتپالىققا جول بەرمەي, اەس سالۋعا بٸراۋىزدان جۇمىلۋ كەرەك.
