حالىقارالىق Human Rights Watch ادام قۇقىعىن قورعاۋ ۇيىمى قازاقستاندى شىڭجاڭداعى قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىنىڭ بازاسىن ەزٸرلەگەن ەرٸكتٸ ەۆگەنيي بۋنينگە ەلگە كٸرۋٸنە مٷمكٸندٸك بەرۋگە شاقىردى.
ٶتكەن اپتادا نۇر-سۇلتاننىڭ ەۆگەنيي بۋنينگە 5 جىلعا دەيٸن قازاقستانعا كٸرۋٸنە تىيىم سالعانى بەلگٸلٸ بولعان.
"بۋنينگە تىيىم سالۋ – قازاقستاننىڭ شىڭجاڭداعى قۋعىن-سٷرگٸنگە بەرگەن جاۋابى بويىنشا تٶمەندەگەن تاعى بٸر ساتىسى. قازاق ٷكٸمەتٸ كەرٸسٸنشە تىيىمدى جويىپ, بۋنينگە ماڭىزدى زەرتتەۋٸن, ونىڭ ٸشٸندە شىڭجاڭنان قاشقان قازاقتار نەمەسە سول جاقتا تۋىسى ۇستالعان نەمەسە جوعالعاندار جٶنٸندە ماڭىزدى جۇمىسىن جالعاستىرۋىنا مٷمكٸندٸك بەرۋٸ تيٸس " دەدٸ ۇيىمنىڭ ەۋروپا جەنە ورتالىق ازييا جٶنٸندەگٸ ديرەكتورى حيۋ ۋيليامسون.
تەگٸ ورىس اقش ازاماتى 36 جاستاعى ەۆگەنيي بۋنين 4 قىركٷيەك كٷنٸ بٸشكەكتەن الماتىعا ۇشىپ كەلگەندە, قازاقستان كەدەن قىزمەتٸ ونى ەلگە كٸرگٸزبەي, دەپورتاتسييالاعان. كەدەن قىزمەتٸ ونىڭ قازاقستانعا كٸرۋٸنە بەس جىلعا تىيىم سالىنعانىن مەلٸمدەگەن.
ەلٸ كٷنگە دەيٸن قازاقستان بيلٸگٸ وقيعاعا قاتىستى تٷسٸنٸكتەمە بەرگەن جوق.
8 قىركٷيەك كٷنگٸ مەلٸمدەمەسٸندە HRW "قازاقستاننىڭ قىتايمەن ورتاق شەكاراسى بار, تىعىز ەكونوميكالىق بايلانىس تا ورناتقان. قازاقستان ٷكٸمەتٸ بۇعان دەيٸن پەكينمەن قارىم-قاتىناستى بۇزباس ٷشٸن ادام قۇقىعىن دا قۇربان ەتۋگە دايىن ەكەنٸن كٶرسەتتٸ" دەپ اتاپ ٶتەدٸ.
ۇيىم شىڭجاڭداعى قىسىمدى ايتىپ جٷرگەن بەلسەندٸ سەرٸكجان بٸلەشتٸڭ قازاقستاندا قىلمىستىق قۋدالاۋدان سەسكەنٸپ, شەتەلگە كٶشٸپ كەتكەنٸن دە ەسكە سالادى. قىتايدىڭ الماتىداعى كونسۋلدىعى الدىندا شىڭجاڭدا جوعالعان نەمەسە ۇستالعان تۋىستارىنا ٸزدەۋ سالىپ, قايتارۋدى تالاپ ەتكەن ازاماتتاردى جەرگٸلٸكتٸ پوليتسييانىڭ قۋدالاپ, جاۋاپقا تارتقانىن دا جازادى.
"بۋنين جەنە ٶزگەلەر زەرتتەپ جاتقان شىڭجاڭداعى تٷركٸ تٸلدٸ حالىق قولداۋعا زەرۋ, قۋدالاۋ نەمەسە قاماۋعا ەمەس. قازاقستان ولاردى پانالاتۋ ٷشٸن جاعداي جاساۋ كەرەك. بۋنيننٸڭ قازاقستانعا كٸرۋٸنە تىيىم سالۋ قازاقستان ٷكٸمەتٸنٸڭ ادام قۇقىعى مەن زاڭ ٷستەمدٸگٸن قولدايتىندىعىنا كٷدٸكتٸ ٷدەتە تٷسەدٸ. سوندىقتان بۇل شەشٸمنٸڭ كٷشٸ جويىلۋى تيٸس" دەدٸ ۋيليامسون.
ەۆگەنيي بۋنين ۇيعىر تٸلٸن زەرتتەۋمەن اينالىسقان. ٶزٸنٸڭ ايتۋىنشا, 2018 جىلى قىتاي بيلٸگٸ ونى ەلدەن كەتۋگە مەجبٷرلەگەن.
وسىدان كەيٸن قازاقستانعا كەلٸپ, شىڭجاڭداعى قۋعىن-سٷرگٸن مەسەلەسٸن كٶتەرگەن "اتاجۇرت ەرٸكتٸلەرٸ" قوعامدىق ۇيىمى قاتارىندا جۇمىس ٸستەپ, ارىزدانۋشىلاردىڭ سٶزٸن اعىلشىن تٸلٸنە اۋدارۋمەن اينالىسىپ جٷرگەن.
ول سونداي-اق, "شىڭجاڭ قۇرباندارىنىڭ دەرەكقورى" (Xinjiang Victims Database) جوباسىن باستاعان.
حالىقارالىق قاۋىمداستىق قىتاي بيلٸگٸ شىڭجاڭ ٶلكەسٸندەگٸ مۇسىلمان حالىقتارعا قىسىم كٶرسەتٸپ وتىر دەيدٸ. پەكين شىڭجاڭداعى قازاق, ۇيعىر سەكٸلدٸ دٸنٸ يسلام تٷركٸ حالىقتارىن جاپپاي لاگەرگە قاماپ, ولاردى مەجبٷرلٸ ەڭبەككە سالعان, ەيەلدەرگە ۇرىقسىزداندىرۋ وتاسىن جاساعان دەپ ايىپتالىپ وتىر.
2018 جىلى بۇۇ شىڭجاڭ لاگەرلەرٸندە بٸر ميلليوننان استام ادام وتىر دەپ مەلٸمدەگەن. قىتاي بۇل ايىپتاردى جوققا شىعارادى, لاگەرلەردٸ "كەسٸپ باۋلۋ ورتالىقتارى" دەپ اتايدى.
