Halyqaralyq Human Rights Watch adam quqyǵyn qorǵaý uiymy Qazaqstandy Shyńjańdaǵy qýǵyn-súrgin qurbandarynyń bazasyn ázirlegen erikti Evgenii Býninge elge kirýine múmkindik berýge shaqyrdy.
Ótken aptada Nur-Sultannyń Evgenii Býninge 5 jylǵa deiin Qazaqstanǵa kirýine tyiym salǵany belgili bolǵan.
"Býninge tyiym salý – Qazaqstannyń Shyńjańdaǵy qýǵyn-súrginge bergen jaýaby boiynsha tómendegen taǵy bir satysy. Qazaq úkimeti kerisinshe tyiymdy joiyp, Býninge mańyzdy zertteýin, onyń ishinde Shyńjańnan qashqan qazaqtar nemese sol jaqta týysy ustalǵan nemese joǵalǵandar jóninde mańyzdy jumysyn jalǵastyrýyna múmkindik berýi tiis " dedi uiymnyń Eýropa jáne Ortalyq Aziia jónindegi direktory Hiý Ýiliamson.
Tegi orys AQSh azamaty 36 jastaǵy Evgenii Býnin 4 qyrkúiek kúni Bishkekten Almatyǵa ushyp kelgende, Qazaqstan keden qyzmeti ony elge kirgizbei, deportatsiialaǵan. Keden qyzmeti onyń Qazaqstanǵa kirýine bes jylǵa tyiym salynǵanyn málimdegen.
Áli kúnge deiin Qazaqstan biligi oqiǵaǵa qatysty túsinikteme bergen joq.
8 qyrkúiek kúngi málimdemesinde HRW "Qazaqstannyń Qytaimen ortaq shekarasy bar, tyǵyz ekonomikalyq bailanys ta ornatqan. Qazaqstan úkimeti buǵan deiin Pekinmen qarym-qatynasty buzbas úshin adam quqyǵyn da qurban etýge daiyn ekenin kórsetti" dep atap ótedi.
Uiym Shyńjańdaǵy qysymdy aityp júrgen belsendi Serikjan Biláshtiń Qazaqstanda qylmystyq qýdalaýdan seskenip, shetelge kóship ketkenin de eske salady. Qytaidyń Almatydaǵy konsýldyǵy aldynda Shyńjańda joǵalǵan nemese ustalǵan týystaryna izdeý salyp, qaitarýdy talap etken azamattardy jergilikti politsiianyń qýdalap, jaýapqa tartqanyn da jazady.
"Býnin jáne ózgeler zerttep jatqan Shyńjańdaǵy túrki tildi halyq qoldaýǵa zárý, qýdalaý nemese qamaýǵa emes. Qazaqstan olardy panalatý úshin jaǵdai jasaý kerek. Býninniń Qazaqstanǵa kirýine tyiym salý Qazaqstan úkimetiniń adam quqyǵy men zań ústemdigin qoldaityndyǵyna kúdikti údete túsedi. Sondyqtan bul sheshimniń kúshi joiylýy tiis" dedi Ýiliamson.
Evgenii Býnin uiǵyr tilin zertteýmen ainalysqan. Óziniń aitýynsha, 2018 jyly Qytai biligi ony elden ketýge májbúrlegen.
Osydan keiin Qazaqstanǵa kelip, Shyńjańdaǵy qýǵyn-súrgin máselesin kótergen "Atajurt eriktileri" qoǵamdyq uiymy qatarynda jumys istep, aryzdanýshylardyń sózin aǵylshyn tiline aýdarýmen ainalysyp júrgen.
Ol sondai-aq, "Shyńjań qurbandarynyń derekqory" (Xinjiang Victims Database) jobasyn bastaǵan.
Halyqaralyq qaýymdastyq Qytai biligi Shyńjań ólkesindegi musylman halyqtarǵa qysym kórsetip otyr deidi. Pekin Shyńjańdaǵy qazaq, uiǵyr sekildi dini islam túrki halyqtaryn jappai lagerge qamap, olardy májbúrli eńbekke salǵan, áielderge uryqsyzdandyrý otasyn jasaǵan dep aiyptalyp otyr.
2018 jyly BUU Shyńjań lagerlerinde bir millionnan astam adam otyr dep málimdegen. Qytai bul aiyptardy joqqa shyǵarady, lagerlerdi "kásip baýlý ortalyqtary" dep ataidy.
