“نازارباەۆ اسسامبلەيادان قۇتىلعانشا اسىقتى” دەپ ەسەپتەيدٸ ەمٸرجان قوسانوۆ. نەگە? تۇڭعىش پرەزيدەنتپەن بٸرگە جاساسىپ, شيرەك عاسىردان اسا جۇمىس ٸستەپ جاتقان قۇرىلىم ەلباسىعا نەسٸمەن جاقپاي قالدى?
بۇدان بۇرىن بٸزدٸڭ پورتال تۇڭعىش پرەزيدەنتتٸڭ قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ (قحا) باسشىلىعىنان ٶز قالاۋىمەن كەتٸپ, تٸزگٸندٸ پرەزيدەنت توقاەۆقا تاپسىرعانىن حابارلاعان. بيلٸك ايتاتىن 130 ۇلتتىڭ باسىن قوسقان ۇيىمنىڭ قۇرىلعانىنا بيىل 26 جىل تولدى.
“قحا سوناۋ 1995 جىلى كٶپۇلتتى قازاقستانداعى تۇراقتىلىق پەن تاتۋلىقتى ساقتاۋ ماقساتىندا قۇرىلعان ەدٸ. بيلٸك وسى ارقىلى ۇلتارالىق قاتىناستاعى كونفليكتٸلەر مەن كيكٸلجٸڭدەردٸڭ الدىن-الارىنا سەنٸمدٸ بولدى. اسسامبلەيانى ديالوگ الاڭىنا اينالدىرىپ, ۇلتارالىق قاتىناس اتتى اسا نەزٸك دٷنيەنٸ بيۋروكراتييالىق جولمەن رەتتەۋگە تىرىستى. سٶيتٸپ تەك نازارباەۆقا باعىناتىن كۆازيمەملەكەتتٸك ينستيتۋتتىڭ قۇرىلۋىنا جول اشتى. ٸس جٷزٸندە بيلٸكتٸڭ جوسپارى جٷزەگە اسقان جوق”, – دەيدٸ قوسانوۆ.
...
ساياساتكەر پٸكٸرٸنشە قازاقستاننىڭ ۇلتارالىق ۇرىس-جانجال مەن كاتاكليزمدەردەن امان قالۋى ەستە اسسامبلەيانىڭ ارقاسى ەمەس. بۇعان بيلٸك تە بەلەندەي ٷلەس قوسقان جوق.
قوسانوۆ ەلدەگٸ بٸرلٸك پەن تۇراقتىلىق قازاق حالقىنىڭ شىدامدىلىعى مەن تۋابٸتتٸ تولەرانتتىلىعىنىڭ ارقاسىندا عانا شايقالماي وتىرعانىن ايتادى.
اتا جۇرتىندا وتىرعان قازاقتار كٸرمە ۇلتتاردى جاتسىنباي قارسى العان. قيىن جىلدارى بٸر ٷزٸم نانعا زار بولعان ەتنوستاردى ەلەپ-ەسٸركەپ, جىلى-جۇمساعىن الدىنا توسقان. جاساعان جاقسىلىعىن بۇلداماي, قاتارعا قوسىلۋىنا, ٷرٸم-بۇتاعىن ٶربٸتۋٸنە جەردەمدەسكەن.
ال اسسامبلەيا شە?
“اسسامبلەيا شىن مەنٸندەگٸ ابىرويلى ھەم ىقپالدى ۇيىمعا اينالا المادى. كەيبٸر ازاماتتار بۇل ۇيىمنىڭ بار ەكەنٸن دە بٸلمەيدٸ, قوعام اسسامبلەيانىڭ سٶزٸنە قۇلاق اسپايدى.
وسى 30 جىلدا ۇلتارالىق كيكٸلجٸڭنٸڭ بٸرنەشەۋٸن باستان ٶتكەردٸك. كەيبٸرەۋٸ جانجالعا ۇلاسا جازدادى. اسسامبلەيا سونىڭ بٸردە-بٸرٸندە جۇمعان اۋزىن اشقان جوق. كەرٸسٸنشە ٶزٸن اۋلاق ۇستاپ, جىم-جىرت جاتىپ الدى. بولعان جايعا باسۋ ايتىپ, جول كٶرسەتۋدٸڭ ورنىنا ٷنسٸز قالعاندى جٶن كٶردٸ”, – دەيدٸ قوسانوۆ.
شىنايى ٶمٸردەن الىستاپ كەتكەن اسسامبلەيا ساياسي ينستيتۋت رەتٸندە ٶلگەن ۇيىم. ٶزٸن-ٶزٸن تولىقتاي ديسكرەديتتەپ, ۇلتتىق ساياساتقا ٷن قوساتىن قۇقىقتان ايىرىلعان.
سٶي دەگەن قوسانوۆ قحا بٷگٸنگٸ جٷيەنٸڭ سويىلىن سوعۋدى عانا بٸلەتٸن پروپاگاندا قۇرالىنا اينالىپ كەتتٸ دەيدٸ.
ايتۋىنشا اسسامبلەيانىڭ قولىنان كەلەرٸ – بيلٸكتٸڭ نۇسقاۋىمەن ٶتكٸزٸلەتٸن وت-شاشۋ مەن داڭعازا اكتسييالار, كەرەكسٸز كونتسەرتتەر عانا. ودان قالدى نازارباەۆتىڭ ٶكٸلەتٸن ۇزارتاتىن كەزەكتەن تىس رەفەرەندۋمعا اتسالىسۋ. بار بولعانى وسى.
اسسامبلەيادا ۇلتارالىق قاتىناستى قاداعالاپ, دۇرىس ارناعا باعىتتايتىن ىنتا-ىقىلاس اتىمەن جوق. ۇيىم مٷشەلەرٸنٸڭ مەجٸلٸستٸڭ تٶرٸنەن تٷسپەي, سايلاۋدان سىرت دەپۋتاتتىق مانداتقا يە بولۋى دا قوعامنىڭ اشۋىن تۋعىزادى.
“اسسامبلەيا باسىنان سٶز اسىرمايتىن ۇيىم. قحا-نى سىنادىڭ ەكەن سەنەن ٶتكەن جەكسۇرىن جوق. حالىقتار دوستىعى مەن ەلدەگٸ بەرەكە-بٸرلٸككە قارسى شىققان بولاسىڭ. ساعان قارسى اقپاراتتىق شابۋىل باستالادى. كەرٸسٸنشە ماقتاعان مايداي جاعادى بۇلارعا.
جالپى بۇل ۇيىم جالپاقتاۋدىڭ حاس ٷلگٸسٸن كٶرسەتٸپ, جاعىمپازداردىڭ جاڭا بۋىنىن تەربيەلەۋدە. نازارباەۆتىڭ ٸشٸ-باۋىرىنا كٸرگەندە ايدالادا وتىرعان مىنا بٸزدەر قاراپتان-قاراپ قىسىلامىز.
اشىعىن, ايتقاندا اسسامبلەيانىڭ ەبدەن سٷيكٸمٸ كەتتٸ. بۇدان ەرٸ قاراي بۇل ۇيىمدى سٷيرەتٸپ جٷرۋدٸڭ قاجەتٸ جوقتىعىن نازارباەۆ تا تٷسٸندٸ”, – دەيدٸ قوسانوۆ.
...
ايتۋىنشا تۇڭعىش پرەزيدەنت اسسامبلەيادان قۇتىلعانشا اسىق بولعان. قوعامنىڭ كٶز الدىندا قۇلدىراپ, قادٸرٸنەن ايىرىلعان اكتيۆكە باسشىلىق ەتۋ ابىروي ەپەرمەسٸن تٷسٸنگەن.
نازارباەۆ اسسامبلەيانى باسقارۋدان باس تارتا وتىرىپ, “ەلباسى بيلٸكتٸ بٶلٸسۋگە ەزٸر” دەگەن ەڭگٸمەنٸڭ شەتٸن شىعارىپ كەتكەن.
قوسانوۆ اسسامبلەيا توقاەۆقا مۇراعا قالدى دەپ ەسەپتەيدٸ. ساياساتكەر قازاقستانداي كٶپۇلتتى ەلدە ۇلتارالىق قاتىناستى دۇرىس ارناعا سالىپ, ۇدايى باقىلايتىن قۇرىلىمنىڭ بولعانىنا قارسى ەمەس. ەيتسە دە…
“مىنا تٷرٸمەن اسسامبلەيا توقاەۆتىڭ تٷبٸنە جەتەدٸ. ۇيىمنىڭ جۇمىسىن تٷبٸرٸمەن ٶزگەرتۋ قاجەت. بەلكٸم وعان ەرەكشە ستاتۋس بەرۋ قاجەت شىعار. سوعان ساي تيٸستٸ مٸندەت جٷكتەلسە. ۇلتارالىق كەلٸسٸمگە مٷلدە قاتىسى جوق توي-تومالاق, كونتسەرت ٶتكٸزۋٸنە تىيىم سالىنسا.
مۇنىڭ باسقا بٸر جولى بار.
ەگەر بٸزدٸڭ ەلدە شىن مەنٸندەگٸ تولىسقان, تەۋەلسٸز پارلامەنت قۇرىلسا, حالىق قالاۋلىلارى قوعامنىڭ قانى سورعالاعان مەسەلەسٸن اشىق تالقىلاۋدان تارتىنباسا, بارشا مەسەلە پارلامەنتتە شەشٸلٸپ, تارازىعا تارتىلسا اسسامبلەيا قاجەت بولماي قالادى. ەي, بٸراق بۇعان كٷمەنٸم بار. نازارباەۆتىڭ جولىمەن جٷرەتٸنٸن مەلٸم ەتكەن توقاەۆ اسسامبلەيانىڭ قۇيرىق - جالىن كەسە قويماس”, – دەيدٸ قوسانوۆ.
...
نازارباەۆ اسسامبلەيانى توقاەۆقا تاپسىرعاننان كەيٸن ساراي ماڭىنداعى ساراپشىلار مەن بلوگەرلەر مۇنى “ەلباسىنىڭ كەزەكتٸ كٶرەگەن شەشٸمٸنە” بالاپ: “تۇڭعىش پرەزيدەنت بيلٸكتٸڭ تاعى بٸر تارماعىنان باس تارتتى. ناعىز تاندەم دەپ وسىنى ايت. ترانزيتتٸڭ ٷلگٸسٸ بٸزدەگٸدەي بولسىن”, – دەپ جامىراسا جٶنەلگەن.
قوسانوۆتىڭ پٸكٸرٸنشە سىرت كٶزگە سولاي كٶرٸنگەنمەن, شىن مەنٸندە ناعىز ترانزيتتٸڭ اۋىلى ەلٸ الىس. انىعىندا, نازارباەۆ ەشكٸمگە كەرەگٸ جوق اسسامبلەيانى توقاەۆقا ىسىرا سالعان. قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸ مەن نۇر وتاننىڭ تٸزگٸنٸن تاس قىپ ۇستاپ وتىر. نازارباەۆ اق ورداعا ٶز ەركٸمەن شەشٸم قابىلداۋعا ەرٸك بەرمەۋدە.
“قازٸرگٸ جاعداي توقاەۆقا دا وڭاي تيمەي تۇر. ٸندەت بولسا اسقىنىپ بارادى, ەكونوميكا ەسەڭگٸرەپ قالعان, جۇرتتىڭ تۇرمىسى تٶمەندەپ كەتكەن. بۇعان ەندٸ اسسامبلەيانىڭ شارۋاسى جامالدى. ەرتەڭ وتتىڭ ورتاسىندا قالاتىن توقاەۆ بولادى. سىننىڭ بەرٸ سوعان باعىتتالادى. بۇعان ەلباسىنىڭ جاقتاستارى دا “ٷلەس” قوسۋى مٷمكٸن. “نازارباەۆتىڭ تۇسىندا مۇنداي بولماپ ەدٸ…” دەگەن سىڭايدى پٸكٸرلەر سولاردىڭ نۇسقاۋىمەن جازىلىپ جاتقانى انىق”, – دەيدٸ ساياساتكەر.
بٸر جىلدارى توقاەۆپەن تالاسىپ, پرەزيدەنتتٸك سايلاۋعا تٷسكەن قوسانوۆ نازارباەۆتىڭ “ٷشٸنشٸ پرەزيدەنتتٸ” ەزٸرلەپ جاتقانىنا سەنٸمدٸ. بۇعان توقاەۆ قارسى شىعىپ, ٶزٸنٸڭ ەكٸنشٸ مەرزٸمگە سايلانعىسى كەلەرٸن, تۇڭعىش پرەزيدەنت ۇسىنعان “ٷشٸنشٸ ادامنىڭ” كانديداتۋراسىن قولدامايتىنىن مەلٸمدەۋٸ مٷمكٸن.
“مۇنداي ستسەنارييدٸ جوققا شىعارۋعا بولمايدى. توقاەۆ نازارباەۆقا قارىزدار بولسا دا, ساياسي امبيتسيياسىن تابانعا تاپتاتپايدى”, – دەيدٸ ەمٸرجان مىرزا.
ەزٸرلەگەن, دۋمان بىقاي
