ٶتكەن نٶمٸرلەردٸڭ بٸرٸندە social entrepreneur ۇعىمى تۋرالى سٶزٸمٸزدٸ باستاعان ەدٸك. ول ٶز قالتاسىنان بۇرىن نەمەسە قالتاسىمەن قاتار قوعامدى دا ويلايتىن كەسٸپكەر دەپ, گەنري فوردتىڭ مىنا سٶزٸن كەلتٸرگەنبٸز: «ادام قوعامعا قانشالىق پايدا تيگٸزسە, تۋرا سونشالىق تابىس تابۋى شارت». ودان سوڭ social entrepreneur دەگەندٸ قازاقشا ەلەۋمەتي كەسٸپكەر دەپ اۋدارامىز دەگەن ەدٸك. ەندٸ وسى تالاپقا ساي كەلەدٸ دەپ ەسەپتەپ, ەكٸنشٸ كەيٸپكەردٸ تانىستىرماقپىز.
[caption id="attachment_19503" align="alignright" width="462"]
بۇل كٸسٸنٸڭ بٸر زاۋىتى «Nەtige» دەپ اتالادى. «نەتيجە سٷت فابريكاسىندا» («Nەtige» ساۋدا بەلگٸسٸن باسقاراتىن مەكەمەنٸڭ رەسمي اتاۋى وسىلاي, ورىسشاعا اۋدارىلمايدى) تەمەكٸ تارتۋعا بولمايدى, الكوگول ٸشۋگە تٸپتٸ تيىم سالىنعان. ول جەردە «وتچەستۆو» دەگەن ۇعىم الىپ تاستالعان, ادامدار بٸرٸن بٸرٸ اتتارىمەن اتايدى: ليۋدميلا, ازامات, بەكبولات. جاس ايىرماشىلىعى جوعارى بولسا, اعاي, اپاي دەگەن سٶزدٸ قوسۋعا بولادى نەمەسە حانىم, مىرزا دەپ تە اتاي الادى. مەسەلەن, ليۋدميلا حانىم, بەكبولات مىرزا, ازامات اعاي...
كابينەت ەسٸگٸنە ٸلٸنەتٸن سٶزدەر تەك قانا قازاقشا جازىلعان. ەكٸ-اق مەرەكە سەن-سالتاناتىمەن ٶتەدٸ: ناۋرىز جەنە قۇربان ايت. جاڭا جىل تويلاۋعا تيىم سالىنعان. ال ناۋرىز ٶتە ٷلكەن اۋقىمدا مەرەكەلەنەدٸ (ٸشٸمدٸكسٸز). 2016 جىلعى ۇلىستىڭ ۇلى كٷنٸن تويلاۋعا 9 ميلليون تەڭگە جۇمسالعان.
1989 جىل ەكەن. كٷندٸزگٸ دەمالىسقا بوساپ شىققان, سوۆەت ارميياسىنىڭ سەرجانتى ەرلان اشيموۆ (قازٸر تەك قانا ەشٸم دەپ جازىلۋىن بارلىق جەردە تالاپ ەتەدٸ) مەسكەۋدٸ ارالاپ جٷرٸپتٸ. سول كەزدە كالينين دەپ اتالتىن داڭعىلعا كەلگەندە ساۋدا جاساپ جٷرگەن ەيەلدەردٸ بايقايدى. ول كەزدە ٷكٸمەتتٸڭ دٷكەندەرٸنەن باسقا جەردە ساۋدا جاساۋ كٸشٸگٸرٸم قىلمىس (كونتراباندا) بولىپ ەسەپتەلەتٸن. تەۋەكەل ەتٸپ, بارىپ سٶيلەسٸپ كٶرەدٸ. سٶيتسە, سپورتتىق كيٸمدەر ساتىپ جٷرگەن پولياك ەيەلدەرٸ ەكەن. سەرجانت ٶزٸنە كەرەكتٸ كيٸمدەرٸن ساتىپ الىپ, ەسكەري بٶلٸمشەگە قايتادى. كەلسە, جاقىندا ەلدەرٸنە قايتقالى جٷرگەن جاۋىنگەرلەر بۇنداي شەتەلدٸك كيٸمدەردٸ قايدان العانىن سۇراپ, ٶزدەرٸنە دە تاۋىپ بەرۋٸن ٶتٸنەدٸ. سول كەزدە بولاشاق كەسٸپكەردٸڭ قابٸلەتٸ بايقالعان. ەلگٸ پولياك ەيەلدەردەن اياق كيٸم مەن سەندٸ سپورت كيٸمدەرٸن ەكەلٸپ, دوستارىنا ساتا باستايدى. ساۋدانىڭ زاڭىنا ساي ەرەكەت ەتكەن. ٶزدەرٸ بارىپ, تاۋىپ الا المايتىن ادامدارعا كەرەكتٸ تاۋارىن تيٸمدٸ باعاعا ەكەپ بەرٸپ, اۋىلىنا تابىس تاۋىپ قايتقان.
[caption id="attachment_19504" align="alignleft" width="384"]
بۇل ەرلان ەشٸمنٸڭ ساۋداعا جاعداي جاسالماعان زاماندا تاپقان تابىسى ەدٸ. ول جٷيەنٸڭ قۇلاۋىنا ەلٸ ەكٸ جىل ۋاقىت بار-تۇعىن. سٶيتٸپ, ەسكەردەگٸ مٸندەتٸن اياقتاعان جاس جٸگٸت اۋىلعا ورالادى. ونىڭ الدىندا قاراعاندىنىڭ مايقۇدىعىنداعى كەسٸبي-تەحنيكالىق ۋچيليششەنٸ ەلەكتريك ماماندىعى بويىنشا بٸتٸرگەنٸ بار, تيٸسٸنشە اۋىلىنا ەلەكتريك بولىپ ورنالاسادى. باستىعى – ٶزٸنٸڭ الپىسقا كەلگەن ەكەسٸ.
قازٸر ەرلان ەشٸم ەلەكتريك بولىپ جۇمىسقا شىققان العاشقى كٷنٸن جاستارمەن كەزدەسكەندە, ٶمٸر تاريحىن بايانداعاندا قالدىرماي ايتىپ جٷرەدٸ. ٶزٸنٸڭ ايتۋىنشا, جاس كەزٸندە كەسٸپكەرلٸك مٸنەزٸ كٶرٸنگەن ەكٸ وقيعانىڭ بٸرٸ ەكەن. بىلاي باياندايدى: «بٸرٸنشٸ كٷن. ەسكٸ جٷك ماشيناسىنا مٸنٸپ, اۋىلدان وتىز شاقىرىمداي ۇزاپ شىقتىق. ەكەم ەكەۋٸمٸز بوس باعانالاردىڭ تۇسىنان تٷسٸپ قالدىق. قاز-قاتار تٸزٸلگەن, سىمى جالعانباعان سەگٸز مەترلٸك ۇزىن باعانالار. سولارعا سىم جالعاۋ كەرەك ەكەن. ەكەم «مە, انا «ستولباعا» شىق» دەدٸ دە, ٶزٸ كەلەسٸسٸنە كەتتٸ. ٶمٸرٸمدە باعاناعا شىعىپ كٶرمەگەنمٸن. بٸراق ەكەمنٸڭ ايتقانى زاڭ. ونىڭ ويىنشا, مەن وقۋ وقىدىم, دەمەك بەرٸن بٸلۋٸم كەرەك. نەگٸزٸندە شاحتانىڭ, جەر استىنىڭ ەنەريگييا جٷيەسٸن وقىعانمىن, وندا جوعارى ٶرمەلەۋدٸ ماعان ٷيرەتكەن جوق قوي. بٸراق شىعۋ كەرەك. ەكەمنٸڭ بۇيرىعىنان بٶلەك وسىنى ٸستەي المايمىن با دەگەن نامىس تا كەرنەپ بارادى. سودان نە كەرەك, اياعىما تەمٸردٸ بايلاپ الىپ, قالش-قالش ەتٸپ, باعانانىڭ باسىنا شىقتىم. مەن ورتاسىنا جەتكەندە ەكەم ٶز باعاناسىنىڭ باسىنا شىققان ەدٸ, مەن شىققانشا سىمىن بايلاپ بولۋعا اينالدى. ەندٸ مەن دە بايلايىن دەسەم, سىمىم جوق! سٶيتسەم, قوبالجىپ جٷرگەندە جەرگە تاستاپ كەتٸپپٸن. جالما-جان تٷستٸم دە, الىپ قايتا شىقتىم. ەكٸنشٸ شىققاندا تەز شىققانىم ەسٸمدە».
[caption id="attachment_19505" align="alignright" width="448"]
بۇل وقيعا ارقىلى نامىس, جٸگەر, مٸنەز دەگەن ۇعىمداردى اتاپ كٶرسەتەدٸ. كەسٸپكەر بولاتىن ادام موينىنا جٷكتەلگەن مٸندەتتٸ اتقارا الماي قالارمىن دەپ ۇيالادى, ارلانادى, نامىستانادى, سودان كەلٸپ جٸگەرلەنٸپ, ٶز-ٶزٸن قايراپ, شىڭدالادى, سولايشا مٸنەزٸ قالىپتاسادى دەيدٸ.
ەندٸ ەكٸنشٸ وقيعاسىن قىسقاشا بايانداساق. بۇل سوۆەت ٷكٸمەتٸنٸڭ قۇلاپ, جاس ەرلاننىڭ اۋىلداعى جۇمىسىنان شىعىپ, قالاعا كەلٸپ, كەسٸپ باستاپ كەتكەن ۋاقىتىمەن سەيكەس كەلەدٸ (كەسٸپتٸ قالاي باستاعانىنا الدا ورالاتىن بولامىز).
90-جىلداردىڭ بٸرٸنشٸ جارتىسى. ەرلاننىڭ ەكٸ پەشتٸك شاعىن ناۋبايحاناسى بار. كٷندەگٸسٸن كٷندە, تاڭەرتەڭگٸلٸك دٷكەندەرگە ىستىق نان تاراتادى. سٶيتٸپ جٷرگەندە بٸر كٷنٸ جارىق سٶنەدٸ. ول كەزدە جارىقتىڭ ۇزاققا سٶنۋٸ ەدەتتەگٸ جاعدايعا اينالعان. سۇراستىرىپ كٶرسە, جارىق بٸر-ەكٸ ساعاتقا نە بٸر-ەكٸ كٷنگە ەمەس, بٸر جارىم ايعا بٸر-اق سٶنٸپتٸ. نە ٸستەۋ كەرەك? كٷتٸپ وتىرعان كليەنت بار, ەرتەڭگە دەيٸن نان پٸسٸرمەسە كەلٸسٸم بۇزىلادى. نان پٸسٸرۋ ٷشٸن جارىق كەرەك... مٸنە, وسى كەزدە باعاناعى نامىس پەن جٸگەردەن پايدا بولعان كەسٸپكەرگە (جالپى جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ موينىنا الا بٸلەتٸن ادامدارعا) تەن مٸنەز شەشۋشٸ رٶل اتقارادى. جانتالاسىپ جٷرٸپ, كەشكە دەيٸن قالانىڭ مايقۇدىق دەپ اتالاتىن بٶلٸگٸنەن بوساپ قالعان بالاباقشانى تاۋىپ, قاراڭعى تٷسكەنشە سول جاققا ناۋبايحاناسىن كٶشٸرٸپ ٷلگەرەدٸ. ٶزٸ سىمدارىن تارتىپ, توعىن رەتتەپ, تاڭعا دەيٸن ناۋبايحاناشىلارمەن بٸرگە جۇمىس ٸستەيدٸ.
ەندٸ جارىقتى وسىلاي شەشتٸم دەپ وتىرعاندا, بٸر اپتادان كەيٸن مايقۇدىقتىڭ ناۋبايحانا كٶشٸپ بارعان بٶلٸگٸندە قۇبىر قاتىپ, سۋ توقتاپ قالادى. قاشان دۇرىستالادى دەسە, كٶكتەم شىعىپ, كٷن جىلىعاندا مۇز ەرٸپ, ٶزدٸگٸنەن رەتتەلۋٸ تيٸس دەگەن جاۋاپ الادى. جارىق سٶنگەندە كٷرەستٸم, ەندٸ شامام جوق دەپ توقتاسا, ەشكٸم كٸنەلاي المايتىن جاعداي. بٸراق ەرلان سوڭعى مٷمكٸندٸك قالعانشا كٷرەسۋگە داعدىلانىپ ٷلگەرگەن. مايقۇدىقتىڭ جوعارى جاعىنداعى قۇبىرى قاتپاعان شاعىن اۋدانداردى ارالاپ, سۋ سۇراي باستايدى. اقىرى, اۋىلدان جاقىندا كٶشٸپ كەلگەن جٸگٸت اعاسىنا تاپ بولادى. ول كٸسٸ شايىن بەرٸپ, قوناق قىلىپ, سۋدى قانشا الساڭ دا, مەيلٸڭ دەپ قۋانتىپ جٸبەرەدٸ. سول كٷننەن باستاپ ناۋبايحانانىڭ يەسٸ ەرلان ەشٸم (باسىندا ٶزٸ, كەيٸن ٸنٸلەرٸ, قىزمەتكەرلەرٸ) كٷن سايىن سول قايىرىمدى جاننىڭ ٷيٸنەن قار ەرٸگەنشە شانامەن سۋ تاسىپ شىعادى.
سٶيتكەن جاس ەرلاننىڭ – قازٸر قىرىقتىڭ بەل ورتاسىنا شىققان ەرلان مىرزانىڭ «Nەtige», «220VOLT» دەپ اتالاتىن ەكٸ كومپانيياسى بار. ەكەۋٸن قوسا العاندا 800-دەن اسا ادام جۇمىس ٸستەيدٸ. «Nەtige» سٷت ٶنٸمدەرٸن شىعارادى, قاراعاندىدا سٷت ٶنٸمدەرٸن ەڭ كٶپ ساتاتىن ساۋدا بەلگٸسٸ. قاراعاندىدادان بٶلەك, استانا, پاۆلودار, ەكٸباستۇس, كٶكشەتاۋ, جەزعازعاننىڭ نارىعىندا دا بار. «220VOLT» ەلەكتر بۇيىمدارىن ساتادى, بۇل دا قاراعاندىدان بٶلەك, الماتى مەن استانادا جۇمىس ٸستەيدٸ.
ەرلان ەشٸمنٸڭ ەلەۋمەتي كەسٸپكەر ەكەنٸن دەلەلدەيتٸن مىسالدارعا توقتالماس بۇرىن, ونىڭ تاريحىن ايتىپ كەتۋدٸ جٶن كٶرگەن ەدٸك, ايتىپ تاۋىسا الماي جاتىرمىز. ايتۋعا تۇرارلىق ەڭگٸمە عوي دەپ, جوعارىدا ايتىلعان ەكٸ كومپانييانىڭ باستالۋ تاريحىن دا ەڭگٸمەلەيٸك. ول ەندٸ تٸپتٸ قىزىق ەڭگٸمە...
(جالعاسى بار).
ارمان ەلمەنبەت
