ونىڭ پٸكٸرٸنشە, ٶزبەك پرەزيدەنتٸنٸڭ ساياسي رەفورما تۋرالى اۋىز تولتىرىپ ايتقان ۋەدەسٸ اياقسىز قالعان. وپپوزيتسييانىڭ قول-اياعىن بايلاپ-ماتاپ تاستاعان. تۇتاس جٷيە بٸر ادامنىڭ قولىندا شوعىرلانىپ جاتىر. بيلٸكتەگٸلەردٸڭ جاقىن-جۇراعاتى مانساپقا ۇمتىلىپ, مەمقىزمەتكە تۇمسىق تىعۋدا.
“ازاتتىقتىڭ” ٶزبەك قىزمەتٸنە وسى مەسەلەگە ەگجەي-تەگجەيلٸ توقتالىپ, سۇحبات بەرگەن سترونسكيي ميرزيياەۆتىڭ قازاقستاننىڭ ەكس-پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ سالعان سٷرلەۋگە تٷسٸپ كەتكەنٸنە سەنٸمدٸ.
“ول (ميرزييوەۆ, رەد.) كٷنٸ كەشەگٸ پرەزيدەنت سايلاۋىندا ايقىن باسىمدىقپەن جەڭٸسكە جەتتٸ. سايلاۋعا بٸردە-بٸر تەۋەلسٸز ٷمٸتكەرلەردٸ جۋىتپادى. ساياسي الاڭدا ەدٸل بەسەكە جوق. بۇعان كەلگەندە ٶزبەكستان قازاقستاننىڭ ساياسي جٷيەسٸن اينىتپاي قايتالاۋدا. ەكٸ ەلدٸڭ اراسىنداعى ۇقساستىق مۇنىمەن شەكتەلمەيدٸ.
سٶز كٶپ, نەتيجە جوق. ەكٸ ەلدٸڭ كٶشباسشىلارى دا رەفورما تۋرالى تالماي ايتادى, ولاردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ جٷزەگە اسپاي, ورتا جولدا قالدى”, – دەيدٸ سترونسكيي.
ونىڭ پايىمداۋىنشا, ميرزيياەۆ نازارباەۆتىڭ ٸزٸمەن جٷرۋدە.
2000-جىلداردىڭ باستاۋىندا قازاقستاننىڭ ەكس-پرەزيدەنتٸ دە ساياسي رەفورما تۋرالى ۋەدەنٸ ٷيٸپ-تٶككەن. ٸس جٷزٸندە ٶز ىقپالىن كٷشەيتٸپ, بيلٸكتەگٸ لاۋازىمدى ورىندارعا تۋىس-تۋعاندارى مەن دوس-جاراندارىن جايعاستىرعان.
ميرزيياەۆتىڭ سٶز اۋانىنا نازار اۋدارساڭىز, ٶزٸ جەتەكشٸلٸك ەتەتٸن ساياسي جٷيەنٸ قىزعىشتاي قورعايتىنىن اڭعاراسىز. ول قازٸرگٸ قۇرىلىمعا ساياسي رەفورمالاردىڭ سالقىنى تيٸپ كەتكەنٸن قالامايدى. مٶلشەرلەپ, تام-تۇمداپ قانا جٷزەگە اسىرعان بولادى. بۇل ٶزبەكستان مەن قازاقستان سەكٸلدٸ ەلدەردٸڭ ساياسي جٷيەسٸنە سٸڭٸستٸ بولىپ كەتكەن اۆتوريتارلىق باسقارۋدىڭ تابى.
سٶي دەگەن سترونسكيي ەكٸ ەلدەگٸ پرەزيدەنت سايلاۋىنا تەۋەلسٸز كانديداتتاردىڭ ٶتپەۋ سەبەبٸن بىلايشا تٷسٸندٸرٸپتٸ:
“ٶزٸن-ٶزٸ ۇسىنۋ ينستيتۋتىن قالىپتاستىرار بولسا, جٷيەنٸڭ ٸرگەتاسى سىر بەرەدٸ. ونىڭ ٷستٸنە بەلارۋستەگٸ دٷمپۋ ورتا ازيياداعى اۆتوريتارلى بيلٸككە ساباق بولدى. تيحانوۆسكايا سەكٸلدٸ دٷلەي كٷشتٸ اۋىزدىقتاۋ وڭايعا سوقپايدى. سوندىقتان مۇنداي تەۋەكەلگە بارعىسى جوق.
ونىڭ ٷستٸنە, ەكٸ جىلعا سوزىلعان پاندەمييا ورتا ازييا باسشىلارىنىڭ وسى كٷنگە دەيٸن ەۋپٸرٸمدەپ جيناعان ابىروي-بەدەلٸن اقساتىپ كەتتٸ. ساياسات ٶز الدىنا, ەكونوميكاداعى كٷرمەۋلٸ پروبلەمالار وسى كەزەڭدە ايقىن كٶرٸندٸ.
ەكٸنشٸ مەسەلە, وپپوزيتسييانىڭ مىڭ قۇبىلۋى. انىق يدەياسى از, قازٸرگٸ جٷيەگە قارسىلىقپەن شەكتەلۋ قوعامنىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋدىرماي وتىر. وپپوزيتسييانىڭ تاتىمدى ارگۋمەنتٸ بولماعاندىقتان, ەل ولاردىڭ سوڭىنان ەرۋگە تارتىنادى”, – دەيدٸ ساراپشى.
...
قازاقستان مەن ٶزبەكستان جٷيەگە قارسى كٷشتەردٸ بەسٸگٸندە تۇنشىقتىرعان. سترونسكيي بۇدان قۇلاعدار ەكەنٸن ايتادى. دەسە دە, ٶزٸن وپپوزيتسييا دەپ اتايتىن جاڭا بۋىن ٶكٸلدەرٸنٸڭ اراسىندا ەلدٸڭ بولاشاعىنا قاتىستى ناقتى, ايقىن ۇستانىم جوق.
وپپوزيتسييا بيلٸكتٸ سىناپ, مٸنەۋدٸ عانا بٸلەدٸ, ٶز تاراپىنان ساۋاتتى ۇسىنىس ايتار پوتەنتسيالى شەكتەۋلٸ. وپپوزيتسييا ساياسي ھەم ەكونوميكالىق تۇرعىدا ساۋاتتى يدەيالاردى ورتاعا سالىپ, ونى جوعارىعا جەتكٸزە بٸلسە, قازٸرگٸ اۆتوريتارلى جٷيەنٸ دەموكراتيياعا قاراي باعىتتاۋعا بولادى.
وسى جايتتى تٸلگە تيەك ەتكەن سترونسكيي دەسە دە, قازاقستان مەن ٶزبەكستاننىڭ جاعدايىندا اۆتوكراتييادان دەموكراتيياعا قارعۋ قيىنعا سوعارىن ەسكەرتكەن ەكەن.
ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان بيلٸگٸنە وپپونەنت بولىپ جٷرگەن اتىشۋلى مۇحتار ەبليازوۆ كٶشباسشىلىققا كٶزسٸز ۇمتىلماي تۇرىپ, الدىمەن ٶزٸنٸڭ ساياسي پلاتفورماسىن قالىپتاستىرۋى قاجەت.
“حالىققا نە ۇسىنامىن? قوعام ونى قالاي قابىلدايدى? ەلدەگٸ قازٸرگٸ جٷيەنٸڭ قۇندىلىقتارىن قابىلدامايتىن اۋديتورييا مەن ساياسي قوزعالىستاردى قالاي توپتاستىرۋعا بولادى?” دەگەن مەسەلەگە باس قاتىرۋى قاجەت.
“قازاقستاندا قالاي بولعاندا دا, دەموكراتييانىڭ نىشانى بار. كٶپبالالى انالار تالاي شەندٸنٸ قاعىپ-سٸلكٸپ, تەۋبەسٸنە تٷسٸردٸ. ولاردىڭ قاس-قاباعىنان قايمىقپاي, جىلى كابينەتٸنەن سۋىرىپ الادى. قازاقستانداعى ازاماتتىق قوعامنىڭ بولاشاعى بار. ەلدەگٸ ٶزگەرٸس اتاۋلى وپپوزيتسييا ەمەس, وسىنداي جەكەلەگەن بەلسەندٸلەردەن باستاۋ الۋى مٷمكٸن”, – دەيدٸ ول.
سترونسكيي ميرزيياەۆتى نازارباەۆتىڭ سوقپاعىنا تٷستٸ دەپ سىناسا دا كەرٸموۆتٸڭ دەۋٸرٸنەن بەرٸ ٶزبەكستاندا بٸرتالاي وڭ ٶزگەرٸس بولدى دەپ سانايدى.
ەيتسە دە ميرزيياەۆ ٶزٸنە دەيٸنگٸ باسشىنىڭ سٷرٸنگەن تۇستارىنان ساباق الۋى كەرەك. سەبەبٸ اۆتوكرات باسشىلاردىڭ بيلٸكتەن كەتۋٸ اقىر تٷبٸ تراگەدييامەن اياقتالادى.
ولار جيعان-تەرگەنٸنەن ايىرىلىپ, تۋىس-تۋعاندارى تەنتٸرەپ كەتەدٸ.
ساراپشى سٶز ورايىندا كەرٸموۆ كەتكەننەن كەيٸن قۋدالاۋعا ۇشىراعان گٷلنەر كەرٸموۆانىڭ تاعدىرىنا توقتالىپتى. ٶزبەكستاننىڭ ەكس-پرەزيدەنتٸ كٶزٸ تٸرٸسٸندە تۋىسقاندارىنىڭ تەبەتٸن تىيا الماعان, مۇنىڭ سوڭى نەگە ۇلاسقانىن كٷللٸ ەلەم كٶرٸپ-بٸلٸپ وتىر.
“گٷلنەر قاپاستا وتىر. تاعى بٸر قىزى شەتەل اسىپ كەتتٸ. بايقاساڭىز, باتىستا مۇنداي «ٷردٸس» جوق. مەركەل پەنسيياعا كەتتٸ. وباما دا ٷلكەن ساياساتپەن قوش ايتىستى. قازٸر دەرٸس وقىپ جٷر. كٸشٸ دجوردج بۋش سۋرەت ٶنەرٸنە كٶڭٸلٸ اۋعان. ونىڭ دا جانى تىنىش. تٸپتٸ سوڭىنا دەيٸن بيلٸككە تالاسىپ, اقىرى اق ٷيدٸ بوساتىپ بەرگەن ترامپ تا دەۋلەتٸن ساقتاپ قالدى. سەبەبٸ ەڭبەگٸ ادال. باتىس ەلدەرٸنٸڭ باسشىلارى بارىمتا, سىرىمتا سەكٸلدٸ تٷسٸنٸكتەن ادا.
ال ورتا ازيياداعى احۋال بٶلەك. بيلٸكتەن تايعان بولساڭىز, وسى كٷنگە دەيٸن جيعان-تەرگەن كاپيتالىڭىزدان قوسا ايىرىلاسىز. سٸزبەن قاتار تۋىس-تۋعانىڭىز دا سورلايدى”, – دەيدٸ سترونسكيي.
...
ونىڭ پٸكٸرٸنشە, ٶزبەكستان مەن قازاقستانداعى اۋديتورييا ساياسي ٶزگەرٸسكە سۋساپ وتىر. ولار جاقسى ٶمٸر سٷرگەندٸ قالايدى, ساياسي رەفورماسىز بۇعان قول جەتكٸزۋ مٷمكٸن ەمەسٸن ەلدەقاشان ۇعىنعان. الايدا ساياسي ەليتا ولاردىڭ مۇڭ-مۇقتاجىنا باس اۋىرتپايدى, بٸرٸنشٸ كەزەكتە ٶز مٷددەسٸ مەن قالتاسىن ويلايدى.
ٶزبەكستان حالقىنىڭ ميرزيياەۆكە كٶڭٸلٸ تولادى. ول كەلگەلٸ ۋاقىتتا قالىپتاسقان جىلىمىقتى ٶزبەك حالقى بۇرىن-سوڭدى باستان ٶتكەرگەن جوق. كەرٸموۆتٸڭ دەۋٸرٸندە دٷرەلەۋگە قۇرىلعان جٷيەنٸڭ جانىندا ميرزيياەۆتىڭ باسقارۋ ستيلٸ دەموكراتييانىڭ اسقار شىڭى سەكٸلدٸ بوپ كٶرٸنەدٸ.
سٶي دەگەن سترونسكيي توقاەۆقا دا توقتالىپ, “ەستيتٸن مەملەكەت” قاعيداسى سول كٷيٸ ورىندالماي, اياقسىز قالعانىن ايتىپتى.
“العاشقىدا حالىق ونىڭ سٶزٸنە شٷبەسٸز سەندٸ. بٷگٸن, ەرتەڭ بٸر ٶزگەرٸس بولارداي ٷمٸت كٷتتٸ. ۋاقىت كەلە بۇل ٷمٸتتٸڭ وتى سٶنە باستادى. “حالىق سٶزٸنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت” باعدارلاماسى بەتٸ اشىلماعان كٷيٸ توقاەۆتىڭ تارتپاسىندا قالدى.
ەكس-پرەزيدەنت پەن قازٸرگٸ پرەزيدەنتتٸڭ اراسىندا ارازدىق جوق. الايدا ولارعا باعىنىشتى كوماندالار تٸستەسٸپ, ۇستاسىپ قالاتىن سەكٸلدٸ. ونىڭ ٷستٸنە, قازاقستان بيلٸگٸندە ٶزگەرٸستٸ مٷلدە قالامايتىن كلاندار بار. ولار تاسادا جٷرسە دە, توقاەۆتىڭ رەفورماسىن تەجەپ وتىر.
تۇتاستاي العاندا, توقاەۆتىڭ پرەزيدەنتتٸگٸ اپاي-توپاي دەۋٸرگە ساي كەلٸپ قالدى. كارانتين اۆتوكراتييالى جٷيەلەردٸ ەسەڭگٸرەتٸپ كەتتٸ. ونىڭ ٷستٸنە, توقاەۆ نازارباەۆتىڭ ٶنٸمٸ. ساياسي رەفورما جٷرگٸزٸپ, ەركٸن قيمىلدايىن دەسە, ەكس-پرەزيدەنتتٸڭ قاس-قاباعىنا قارايدى.
دەجاۆيۋ. قازاق قوعامى قازٸر سونداي كٷيدە. نازارباەۆتىڭ تۇسىندا دا رەفورما تۋرالى تالماي ايتىلاتىن, توقاەۆ ەكس-پرەزيدەنتتٸڭ جٷرٸس-تۇرىسىن اينىتپاي قايتالاۋدا”, – دەيدٸ سترونسكيي.
ونىڭ ٷستٸنە, قازاقستان بيلٸگٸنٸڭ كٶتەرە الماس شوقپاردى بەلٸنە بايلاپ الاتىن جامان ەدەتٸ بار. رەفورماعا كەلگەندە ونىڭ جٷزەگە اسۋ مٷمكٸندٸگٸن پارىقتاماي جاتىپ, ۋەدەنٸ ٷيٸپ-تٶگەدٸ, كەيٸن تىعىرىققا تٸرەلگەندە اقتالۋدىڭ امالىن ٸزدەپ الاسۇرادى.
ال ٶزبەك باسشىسى سوڭى كەزدەرٸ نازارباەۆقا ۇقساپ كەتكەن. مەملەكەتتٸ باسقارۋعا كەلگەندە نازارباەۆتىڭ قاتەلٸكتەرٸن قايتالاۋى بەك مٷمكٸن.
سونىڭ بٸر بەلگٸسٸ – بيلٸككە تۋىس-تۋعانىن تارتۋ.
“ميرزيياەۆتىڭ كٸشٸ كٷيەۋبالاسى وتاربەك وماروۆ پرەزيدەنتتٸڭ قاۋٸپسٸزدٸك قىزمەتٸ باسشىسىنىڭ ورىنباسارى. نازارباەۆتىڭ ەكس-كٷيەۋبالاسى مارقۇم راحات ەليەۆ تە بيلٸككە وسىعان ۇقساس جولمەن ارالاسقان-تىن. كٷيەۋبالالاردىڭ بٸر ساۋساعى بٷگۋلٸ. ەرتەڭگٸ كٷنٸ بارماق تٸستەپ, ٶكٸنەتٸن دە ميرزيياەۆتىڭ ٶزٸ بولماق. تۋىس-تۋعانىڭدى بيلٸككە تارتۋ تاعىڭدى شايقالتۋعا سەبەپشٸ بولاتىن فاكتور.
ورتا ازييا باسشىلارى باراك وبامادان ٷلگٸ السا بولار ەدٸ. ول ساياساتتان كەتكەنمەن, قوعامدىق ٶمٸردەن جىراق قالعان جوق. كٸتاپ جازىپ, تابىس تابۋدا. پرەزيدەنتتٸك بايلىققا كەنەلۋدٸڭ جالعىز جولى ەمەس”, – دەيدٸ ساراپشى.
سترونسكييدىڭ تۇجىرىمداعانىنداي, ميرزيياەۆ بيلٸكتٸ بٸرازعا دەيٸن ۋىسىندا ۇستايدى. ال توقاەۆتىڭ تاعدىرى تۇماندى. ول ناق پرەزيدەنت پە, ەلدە ٶتپەلٸ كەزەڭنٸڭ باسشىسى ما, كەسٸپ ايتۋ قيىن.
سولاي بولا تۇرا, ميرزيياەۆ توقاەۆقا قاراعاندا كەكشٸل, ول مانساپقۇمار, اتاققۇمار.
“ميرزيياەۆ بيلٸككە كەلە سالا ساياسي قارسىلاستارىن اباقتىعا جاپتى. بيلٸكتٸ ەدەل-جەدەل ٶز قولىنا توپتاستىردى. توقاەۆتا مۇنداي ۇمتىلىس جوق. ول قازاقستانداعى ساياسي جٷيەدە قالىپتاسقان تاندەمنٸڭ بٸر بٶلٸگٸ. ونىڭ قۇزٸرەتٸ مەن پەرمەنٸ شەكتەۋلٸ سەكٸلدٸ كٶرٸنەدٸ. سوندىقتان دا ەكٸ ەلدٸڭ اراسىنداعى باسقارۋ ستيلٸندە بٸرشاما ٶزگەرٸس بار. ٶزبەكستاندا بيلٸك تۇتاستاي ميرزيياەۆتىڭ قولىندا, ال قازاقستاندى توقاەۆ پەن نازارباەۆ تەڭ باسقارىپ وتىر”, – دەيدٸ ساراپشى.
ەزٸرلەگەن, دۋمان بىقاي
