سەبەبٸ كەز كەلگەن مەملەكەت كەلٸسسٶزدٸ بيلٸكتە وتىرعان كٷشپەن جٷرگٸزەدٸ. ال اۋعانستاندا بيلٸكتە تەلٸبتەر وتىر. دەمەك, قابىلدا-قابىلداما, ۇناسىن-ۇناماسىن ولارمەن سٶيلەسۋگە تۋرا كەلەدٸ. بٸزدٸڭ جوعارى سوت سوناۋ 2005 جىلى شەشٸم شىعارىپ, تەلٸبتەردٸ تىيىم سالىنعان لاڭكەستٸك توپتاردىڭ قاتارىنا قوسىپ جٸبەرگەن. سوعان قاراماستان بٸز ولارمەن, ولار بٸزبەن قارىم-قاتىناس ۇستاۋعا مەجبٷر. ونىڭ بٸرنەشە سەبەبٸ بار.
جاقىندا ساراپشىلار جينالىپ, ورتالىق ازيياداعى سۋ مەسەلەسٸن تالقىلاپ, جاعىمسىز پٸكٸر ايتتى. ەگەر نازارلارىڭىزدان تىس قالسا, وسىندا بٸر سٶيلەممەن قايتالاي سالايىن. بىلاي دەيدٸ:
«2028 جىلى ورتالىق ازييا ەلدەرٸندەگٸ سۋ تاپشىلىعى وراسان زور دەڭگەيگە جەتٸپ, مەملەكەتتەر اراسىنداعى ساياسي قاتىناسقا كەرٸ ەسەر ەتە باستايدى». وقۋ دا, قابىلداۋ دا قيىن. بٸراق بۇل جانى بار بولجام. ال 2028 جىل دەگەنٸڭ ەنە-مٸنە ەسٸكتٸ قاعادى, بار بولعانى بەس-اق جىل قالدى.
تەلٸبتەرگە قايتا ورالايىق. ولار بيلٸككە كەلگەن سەتتەن باستاپ سۋ ساياساتىن قولعا الدى. كٶش-تەپا سۋ قويماسىن سالىپ جاتىر. العاشقى بٶلٸگٸن جوسپاردان 8 اي ەرتە اياقتاپ, ٸسكە قوسا بٸلدٸ. جىلدام ەكەن. بۇل ورتالىق ازييا ٷشٸن جاعىمسىز جاڭالىق دەگەن سٶز. سەبەبٸ بۇل كانال ەمۋدارييا سۋىنىڭ ٷشتەن بٸرٸن الىپ, سۋ دەڭگەيٸن 30 پايىزعا ازايتادى. دەمەك, ٶزبەكستاندا سۋ تاپشىلىعى ارتا تٷسەدٸ. ونىڭ بٸزگە دە سٶزسٸز كەرٸ ەسەرٸ بولادى. سەبەبٸ, ٶزبەكتە سۋ ازايسا, ولاردان بٸزدٸڭ وڭتٷستٸككە كەلەتٸن سۋ دا ازايادى دەگەن سٶز.
ٶكٸنٸشتٸسٸ, ٶزبەك بيلٸگٸ سوڭعى ۋاقىتتا تەلٸبتەرمەن قىرعي-قاباق بولىپ جٷر.
و باستا «تاليبانمەن» تاشكەنت جاقسى قاتىناستا ەدٸ. قازٸر كەرٸسٸنشە. مازاري-شاريفكە دەيٸنگٸ ايماقتىڭ تەمٸرجول قۇرىلىسىن تەلٸبتەر ٶزبەكستانمەن كەلٸسٸپ جاساي باستاعان, ارتىنشا كەلەڭسٸزدٸكتەر پايدا بولىپ, ول جوبانى توقتاتىپ قويدى.
ەندٸ مٸنە, كٶش-تەپا كانالى ٷشٸن تاعى كەلٸسپەي قالدى. «تاليبان» قانداي ەرەكەتتٸ دۇرىس دەپ تاپسا, سونى ٸسكە اسىراتىنىن ايتۋدا. سٶيتٸپ ميرزيەەۆ پەن «تاليبان» تٸستەسٸپ قالدى.
بۇل كانالدىڭ قۇرىلىسى جالعاسقان سايىن, تٸستەسۋ دە كٷشەيە بەرەتٸن سيياقتى. قانداي دا بٸر حالىقارالىق قۇجاتتى مويىنداي قويمايتىن, قانداي دا بٸر كونۆەنتسيياعا قول قويماعان, ەلەمنٸڭ جارتىسىندا تەررورلىق ۇيىم دەپ تانىلعان تەلٸبتەرمەن تٸستەسٸپ مەسەلەنٸ شەشۋ قيىن-اۋ. بۇل تۇستا ديپلوماتييا كٶبٸرەك قاجەت.
تەلٸبتەرگە نە قاجەت, سونى بەرۋ جەنە ٶزٸمٸزگە قاجەت رەسۋرستى الۋ. مٸنە, قازٸرگٸ قىسقا مەرزٸمدەگٸ مٸندەت وسى. ال «تاليبانعا» كٶپ دٷنيە قاجەت ەمەس. ولارعا ەڭ بٸرٸنشٸ استىق قاجەت. بٸزدە ول بار. اۋعانستان ٸشٸندە اشتىق بولسا, بوسقىن اعىلادى. ول ورتالىق ازييانىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنە ٷلكەن قاتەر. سول سەبەپتٸ استىق ساتامىز, كەيدە جەڭٸلدٸكپەن بەرەمٸز. اۋعانستان ٸشٸندەگٸ راديكاليزمدٸ سەل بولسا دا ازايتۋ ٷشٸن اۋعانستان ستۋدەنتتەرٸن ەلەمدەگٸ كٶپتەگەن ەلدەر وقىتىپ جاتىر, سولاردىڭ قاتارىندا بٸز دە بارمىز.
سەبەبٸ بٸلٸم عانا سوقىر سەنٸم, قاراڭعى راديكاليزمنەن قۇتقارادى. ونىڭ ٷستٸنە قازاقستاندا وقىعان اۋعانستاندىق ستۋدەنت كەيٸن قانداي دا بٸر جولمەن بيلٸككە جەتسە, ونىمەن كەلٸسسٶز جٷرگٸزۋ ەلدەقايدا وڭاي بولادى. جەر سٸلكٸنٸسٸندە قول ۇشىن سوزدىق, ۇدايى گۋمانيتارلىق كٶمەك بەرەمٸز دەگەندەي. بۇنىڭ بەرٸ جايدان-جاي ەمەس.
بٸز ٷشٸن اۋعانستاننىڭ قاجەتتٸلٸگٸ سۋ تاپشىلىعى ارتقان سايىن ۇلعايا بەرمەك. كٶش-تەپا كانالى بويىنشا دا مەسەلەنٸ وا بويىنشا بٸز رەتتەۋگە ٷلەس قوسا الامىز. بۇل الداعى جىلدارى سۋ ٷشٸن كەمٸ ساياسي الاڭدا تەكەتٸرٸس بولۋى مٷمكٸن سەتتە ٶتە قاجەت دٷنيە. بٸزدٸڭ قازٸر جاساپ جاتقان ەرەكەتٸمٸز, بولاشاقتا بولاتىن اۋىر دا قيىن كەلٸسسٶزدەرگە سالىنعان ينۆەستيتسييا دەپ تٷسٸنۋ ماڭىزدى.
سۋ ٷشٸن تالاس-تارتىس بولمايدى دەسەڭٸز قاتەلەسەسٸز. بيىلدىڭ ٶزٸندە بٸرتۋعان سانالاتىن قىرعىز اعايىنمەن سۋ ٷشٸن سەل رەنجٸسٸپ قالدىق. قىرعىزستاننان كەلەتٸن سۋ توقتاپ, جامبىلداعى شارۋالارىمىز زارداپ شەكتٸ. بۇل بٸزگە جاسالعان ساياسي قىسىم بولدى ما, مەسكەۋدٸڭ ايتقانىمەن سۋ بەرۋ توقتاتىلدى ما, ەلدە راسىمەن سۋ تاپشى ما, ول جاعىن بٸلمەدٸم. بٸلەرٸم, بۇل ناقتى سيگنال بولدى. «پرەزيدەنت قىرعىزستانعا رەسمي ساپارمەن بارعان سەتتە, قازاقستاندىق «تۇران» سۋىن الىپ بارىپ, ارتىنشا سۋ مەسەلەسٸ رەتتەلدٸ» دەپ تە جازدى كەيٸن كەي سايت. نە بولسا دا, قىرعىزستانمەن سۋ مەسەلەسٸندە كەلٸسٸم جاسالدى.
اۋعانستانمەن كەلٸسٸم جاساۋ ٷشٸن, ولارمەن ۇدايى جاقسى قاتىناستىڭ بولۋى ماڭىزدى. تەلٸبتەر بٸرەسە رەنجٸسٸپ, بٸرەسە دوستاسا سالاتىن قىرعىز اعايىن ەمەس. ولارمەن ورتاق شەكارا دا جوق. «تاليبان» سۋ مەسەلەسٸندە تٸپتٸ كٶرشٸلەس يرانمەن كٶكتەمدە اتىسىپ تا العانى بار. سول سەبەپتٸ ولارمەن قاتىناستا قاتاڭدىق ەمەس, ديپلوماتييا ماڭىزدىراق. قازٸرگٸ بٸزدٸڭ ولارمەن قارىم-قاتىناس دۇرىس باعىتتا. ەڭ باستىسى, تەلٸب-تاشكەنت, تەلٸب-دۋشانبە, تەلٸب-اشحاباد قاتىناستارىن دا رەتتەي الاتىن جاعدايدامىز. ٶيتكەنٸ اتالعان تاراپتاردىڭ بارلىعىمەن جاقسى قارىم-قاتىناس بار. بۇل ماڭىزدى ما, ماڭىزدى. سۋ تاپشىلىعى كٷن ساناپ جىلجىپ كەلە جاتقاندا تٸپتٸ ماڭىزدى.
جاقىندا «تاليباندى» لاڭكەستٸك ۇيىم دەپ تانىعان شەشٸمدەرٸن ەلەم ەلدەرٸ بٸرتٸندەپ الىپ تاستاي باستايدى. قازاقستان دا لاڭكەستٸك ۇيىمدار تٸزٸمٸنەن تەلٸبتەردٸ شىعارىپ تاستاۋى عاجاپ ەمەس. بۇل يرانداعى قازٸرگٸ بيلٸكتٸڭ ستسەنارييٸنە ۇقساس دەسەك بولادى. راديكالدار يراندا بيلٸككە كەلگەندە كٶپتەگەن ەلدەر ولارمەن قارىم-قاتىناستى ٷزگەن, ال قازٸر كٶپتەگەن ەلدەردٸڭ تەگەرانمەن تٷرلٸ سالادا بايلانىسى بار. تەلٸبتەر دە سول سيياقتى بولادى-اۋ. ولار بۇرىن «لاڭكەستٸك ۇيىم» دەپ سيپاتتالسا, ەندٸ تولىققاندى «اۋعانستان بيلٸگٸ» دەگەن دەرەجەگە جەتتٸ. جاقسى ما, جامان با, بٸراق قازٸرگٸ شىنايىلىق وسىنداي.
اسحات قاسەنعالي, ساياساتتانۋشى
