دەل قازٸرگٸ قالپىندا ۇيىمنىڭ ٶزٸنە جٷكتەلگەن ميسسييانى ارقالاپ جٷرەرلٸك قاۋقارى جوق. Dalanews.kz 26 جىل بۇرىن قۇرىلعان قۇرىلىمعا جاڭا مٸندەت, جاڭا فۋنكتسييا جٷكتەۋ كەرەگٸن ايتقان ەرتٸسباەۆتىڭ ماقالاسىن ەل نازارىنا ۇسىنعاندى جٶن كٶردٸ.
اسسامبلەيا قۇرىپ, الاشاپقىن بولۋدىڭ قاجەتٸ بار ما ەدٸ?
– ەلبەتتە, – دەيدٸ ەرتٸسباەۆ. ەندٸ عانا ەمەگەندٸك العان ۋاقتا ەلدەن ٷدەرە كٶشكەندەر كٶپ بولدى. العاشقى جىلدارى ەكٸ ميلليونعا تارتا ادام الىس-جاقىنعا اۋىپ كەتتٸ. ولاردى ەشكٸم مەجبٷرلەمەدٸ. ٶز قالاۋىمەن كٶشتٸ. ورىستار اتاجۇرتىنا قونىس اۋداردى. ول جاقتا دا ۇزاق ايالداعان جوق. امەريكا, ەۋروپا, اۆسترالييا سيياقتى دامىعان ەلدەردەن تۇراق تاپتى.
ەرتٸسباەۆ كسرو قۇلاعانعا دەيٸن دە ۇلتارالىق الاۋىزدىق اسقىنىپ, ارناسىنان اسىپ-تٶگٸلۋگە شاق تۇرعان دەيدٸ. بوداۋدان بوساعان ەلدەردە ۇلتشىلدىق ٶرٸس بەرٸپ, شوۆينيستٸك سارىنداعى ۇراندار كٸرمە ۇلتتارعا باعىتتالۋى ەبدەن مٷمكٸن ەدٸ دەگەن پٸكٸردە. مۇنىڭ سوڭى ازاماتتىق سوعىسقا ۇلاسسا, تەۋەلسٸزدٸكپەن قوش ايتىسا بەرۋگە دە بولار ەدٸ دەپ بولجايدى.
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىن قۇرۋ ەلگٸندەي ستسەنارييدٸڭ الدىن-الۋ. نازارباەۆتىڭ يدەياسى اۋمالى-تٶكپەلٸ سيتۋاتسييانى ەسكەرٸپ قابىلدانعان, ساياسي-لوگيكالىق مەنٸ بار شەشٸم.
...
ونىڭ ايتۋىنشا 90-شى جىلداردىڭ ەلەڭ-الاڭىندا “تەۋەلسٸزدٸك ۇزاققا سوزىلمايدى. قازاقستان تاراپ تىنادى” دەگەن سەۋەگەيلەر تۇس-تۇستان تاپ بەرگەن.
“سەبەبٸ, قازاقتىڭ ٶز جەرٸندەگٸ ٷلەسٸ تىم تٶمەن ەدٸ. 40 پايىزعا جەتەقابىل بولدىق پا, بولمادىق پا?.. سول كەزدٸڭ ٶزٸندە سولتٷستٸك ٶڭٸرلەردٸڭ پروبلەماسى الدىمىزدان كەس-كەستەپ شىقتى. كازاكتاردىڭ ۇيىمدارى كەرٸنە مٸنٸپ, ەلدٸڭ باتىسىنداعى احۋال كٷردەلەنە تٷستٸ. جۇرتتىڭ جارتىسى اش-جالاڭاش. جوقشىلىق. تاپشىلىق. تارشىلىق.
نەسٸن جاسىرايىن, نازارباەۆ تىعىرىققا تٸرەلدٸ. ول تۇستا 50-گە ەندٸ تولعان-تۇعىن. ٶمٸرٸنٸڭ 20 جىلىن كومپارتيياعا سارپ ەتكەن ول مۇندايمەن بەتپە-بەت كەلەم دەپ ويلاعان جوق. قىزىل يمپەرييانىڭ شاڭىراعى بٸر-اق كٷندە ورتاسىنا تٷستٸ. پرەزيدەنت وسى جاعدايدان ساباق الدى. كسرو-نىڭ سوڭىنان قازاقستان دا قۇزعا قۇلاعاندى قالامادى. وسىنداي كٷردەلٸ كەزەڭدە اسسامبلەيانى قۇرۋ تۋرالى شەشٸم قابىلداندى”, – دەيدٸ ول.
رەسەيدٸ سىناق كٷتٸپ تۇر
ايتۋىنشا بۇدان بٸزدٸڭ ەل ۇتىلعان جوق. ۇلتارالىق قاتىناستاعى كٶپتەگەن كونفليكتٸنٸڭ الدىن الدىق. كەرٸسٸنشە پۋتين كەش قيمىلداعان. رەسەي پرەزيدەنتٸنٸڭ دەل بٸزدەگٸدەي انالوگتى قۇرعانى كەشە عانا.
ەرتٸسباەۆ كرەمل تىم كەش قيمىلدادى دەپ ەسەپتەيدٸ. ۇلتارالىق قاتىناستا رەسەيدٸڭ سىنالاتىن شاعى ەندٸ كەلدٸ.
“باشقۇرستان, تاتارستان, سولتٷستٸك قاپقاز بويىنشا شەشٸلمەگەن مەسەلە شاش ەتەكتەن. پۋتيننٸڭ تاقتا قالۋىن قالاماي, قارسى شىققان, اۆتونومييانى تالاپ ەتٸپ, اشۋعا مٸنگەن چۋكچالار مەن ەۆەندەردٸڭ نارازىلىعى كٷشەيە تٷسپەسە, سايابىرسىمايدى. رەسەيدە انتيكرەملدٸك كٶڭٸل-كٷي بەلەڭ الىپ تۇر”, – دەيدٸ ەرتٸسباەۆ.
...
ەيتسە دە اسسامبلەيا كٶنەردٸ. دەل قازٸرگٸ فورماسى بٷگٸنگٸ ساياسي-ەلەۋمەتتٸك بەتالىسقا ساي ەمەس. تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلدارىندا اسسامبلەياعا جٷكتەلگەن ميسسييا بٷگٸنگٸ كٷنٸ اكتۋالدىعىنان ايىرىلعان.
ايتالىق ەندٸگٸدە “قازاقستاندا 130 ۇلتتىڭ ٶكٸلدەرٸ تۇرادى” دەپ دابىرالاي بەرۋدٸڭ قاجەتٸ جوق. ەرتٸستاەۆ ول كەزەڭنەن ٶتتٸك ەسەپتەيدٸ. ونىڭ پايىمداۋىنشا ەلگٸندەي ۇران وسىداي 10-12 جىل بۇرىن ٶزەكتٸ بولعان.
بۇل دا نازارباەۆتىڭ يدەياسى ەدٸ. وسى ارقىلى ول ەلدەگٸ سانى جاعىنان 20 مىڭعا دا جەتپەيتٸن از ۇلتتاردىڭ بويىن تٸكتەپ, ەڭسەسٸن كٶتەرگەن. قازاق پەن ورىستان كەم كٶرمەي, قولىنان جەتەلەپ, قاتارعا قوسقان.
ساياساتتانشۋى نازارباەۆتىڭ ساياساتى جەمٸسٸن بەردٸ دەپ سانايدى. ەيتسە دە نازارباەۆ يدەولوگيياسى ەركەز سەتتٸ بولدى دەۋگە كەلمەيدٸ. ەرتٸسباەۆ پرەزيدەنتتٸڭ بٸرقاتار باستاماسى از ۇلتتار تاراپىنان قولداۋ تاپقانمەن, قازاقتٸلدٸ اۋديتورييانىڭ قارسىلىعىنا ۇشىراعانىن ايتادى.
سونىڭ بٸرٸ - قازاقستاندىق ۇلت يدەياسى.
“قازاقتٸلدٸ قاۋىم بۇعان باسىبٷتٸن قارسى شىقتى. “بۇل ەلدە بٸر عانا ۇلت بار. ول قازاق ۇلتى. ٶزگەسٸ دياسپورا” دەستٸ. نازارباەۆتى تىڭداعىسى, تٷسٸنگٸسٸ كەلمەدٸ. تۇڭعىش پرەزيدەنت باتىسەۋروپالىق, امەريكالىق ٷلگٸدەگٸ ەلدٸڭ ٸرگەسٸن قالاعاسى كەلگەن-تٸن”, – دەيدٸ ول.
ەرتٸسباەۆتٸڭ پٸكٸرٸنشە بۇل يدەيا كەلمەسكە كەتكەن جوق. كٷندەردٸڭ كٷنٸ بۇل تاقىرىپقا قايتىپ ورالامىز.
ماحماحانوۆ جەرگە كٸرە جازدادى
اسسامبلەيانى سٶز ەتكەن ەكس-ەلشٸ وسىدان 15 جىل بۇرىن الماتى وبلىسىنىڭ مالوۆودنىي اۋىلىندا بولعان وقيعالاردى ەسكە الىپتى.
“سول جىلى قازاقتار مەن شەشەندەر جاعا جىرتىسىپ, اتىشۋلى ماحماحانوۆتار ەۋلەتٸ اعايىندى ٷش ۇلىنان ايىرىلدى. بٸراق بۇعان دەيٸن سولاردىڭ قولىنان قازاق جٸگٸتٸ قازا تاپتى. اقىر سوڭى ۇرىس-كەرٸس, اتىس-شابىسقا ۇلاستى. شىن مەنٸندە داۋدىڭ تٶركٸنٸ ۇلتارالىق ارازدىق ەمەس, شارۋاشىلىق جەرگە تالاستان تۋىنداعان-تۇعىن. بۇعان بٸر شەنەۋنٸك ارالاسىپ, قازاقتار مەن شەشەندەردٸڭ قاقتىعىسىنا سەبەپكەر بولدى”, – دەيدٸ ول.
2009 جىلى ۆارشاۆداعى وبسە سەمينارىنا قاتىسقان ەرتٸسباەۆ ەلگٸ شارادا اعايىندى ماحماحانوۆتىڭ بٸرەۋٸن كەزٸكتٸرٸپ قالعان. جانىندا تاعى ەكٸ شەشەن جٸگٸتٸ بۇل بۇل توپ وسى وتىرىستا مالوۆودنىيداعى وقيعالاردى باياندايتىن دەرەكتٸ فيلمدٸ جينالعان جۇرتتىڭ نازارىنا ۇسىنۋدى جوسپارلاعان ەكەن. ەكس-ەلشٸ مۇنىڭ الدىن الىپتى.
“ەلگٸ فيلمدٸ وبسە مٷشەلەرٸنە كٶرسەتۋ ٷشٸن سايلانىپ كەلگەن ەكەن. ەزٸرلەگەن دٷنيەسٸ دٷدەمالداۋ, بٸر جاقتى. قازاقتى قارالاۋدان عانا تۇرادى ەكەن. "قازاق ۇلتشىلدارى شەشەن ۇلتىن قىرىپ-جويۋمەن اينالىسىپ جاتىر" دەگەن سىڭايداعى جالا مەن جالعان اقپاراتتان تۇراتىن ماتەريال بولىپ شىقتى. فيلمدٸ سٷزٸپ شىققاسىن, قانىم باسىما شاپتى.
“ەي, بۇلارىڭ قالاي? قازاق پەن شەشەننٸڭ اراسىنداعى ۇزاق جىلعى دوستىققا سىنا قاقپاق ويلارىڭ بار ما? سوناۋ سۇراپىل جىلدارى بٶتەنسٸمەي, باۋىرىنا باسىپ, بٸر ٷزٸم نانىن بٶلٸپ بەرگەن قازاق حالقىنا ايتقان العىستارىڭ وسى ما?”, – دەپ زٸركٸلدەپ قويا بەردٸم. ەلگٸ ارادا جەرگە كٸرەردەي بولدى, قاتتى قىزاردى. فيلمدٸ كٶرسەتۋدەن باس تارتتى”, – دەيدٸ ەكس-ەلشٸ.
...
ەرتٸسباەۆ اسسامبلەيانىڭ قۇزٸرەتٸن كەڭەيتۋگە قارسى. قازاقتٸلدٸ قاۋىم, سونىڭ ٸشٸندە ساياسي ساۋاتتى اۋديتورييا بۇل ۇسىنىستى قابىلدامايدى. قانداي دا بٸر قۇرىلىمنىڭ اتا زاڭنان اتتاپ, ەلدٸڭ ساياسي باعدارىن انىقتاۋىنا جول بەرمەۋ قاجەت.
“اسسامبلەياعا جاڭا مٸندەت, جاڭا فۋنكتسييا جٷكتەۋ كەرەك دەگەنٸم, ٸلگەرٸدەگٸ دٷنيەنٸ مەڭزەمەيدٸ. بۇل ۇيىمدى جالاڭ ۇران ەمەس, ۇلتتىق ساياسات, حالىق, ەتنوس تاقىرىبىنداعى ساۋاتتى, سالماقتى عىلىمي-زەرتتەۋ جٷرگٸزەتٸن قۇرىلىمعا اينالدىرار كەز كەلدٸ.
اسسامبلەيانى پروپاگاندا قۇرالى رەتٸندە پايدالانۋدى دوعارۋ كەرەك. قازٸر مۇنىڭ پايداسى شامالى. دەۋٸرٸ ٶتتٸ. حالىق مۇندايعا الدانبايدى. ۇرانشىل, ۋراشىل, دابىراشىل دٷنيەدەن جۇرت ەبدەن مەزٸ بولعان.
ەندٸگٸدە دەل بۇلاي ۇپاي جيناي المايدى. جۇمىسىن عىلىمي-زەرتتەۋ باعىتىنا بۇرسىن, قولىنان كەلمەسە ۇيىمدى تاراتۋ كەرەك”, – دەيدٸ ەكس - ەلشٸ.
ەزٸرلەگەن, دۋمان بىقاي
تاعى وقىڭىز:
https://dalanews.kz/bilim/81248-qvzuu-de-biologiialyq-belsendi-qospal
