الماتىنى – تۋريزم ورداسى دەيمٸز. ال قازاقستان ٶزٸنە تۋريست تارتۋ ٷشٸن كەشبەك جەنە باسقا دا باعدارلامالار ەنگٸزٸپ ەلەك. تۋريزمنٸڭ سالاسىنىڭ جەكە مينيسترلٸگٸ بار. وعان «Kazakh Tourism» ۇلتتىق كومپانيياسىن قوسىپ قويىڭىز. ولاردىڭ ميللياردتاعان بيۋدجەتٸن ۇمىتپاڭىز, دەپ جازادى, "ٷيدە جاتپا!" تەلەگرام ارناسى. شەتەلدٸكتەر بٸزگە كەلٸپ, كٶرٸكتٸ جەرلەرٸمٸزدٸ كٶرسٸن دەيمٸز. بٸراق ول ٷشٸن قاراپايىم, بولماشى نەرسەلەردٸ دە جاساي الماي وتىرمىز. سول سەبەپتٸ, الدىمىز ەدەمٸ بولعانىمەن, ارتىمىز اشىق بولىپ تۇر. ەگەر تۋريست بٸزدٸ 360 گرادۋسقا اينالىپ شىقسا, ماسقارامىز شىعاتىنى انىق.
Zhatpa.kz سايتى جارييالاعان ارنايى رەپورتاجدا قىزىقتى تەجٸريبە جاسالدى. جارايدى, شەتەلدٸك ازامات الماتىعا ۇشىپ كەلٸپ, ەڭ قىمبات The Ritz-Carlton وتەلٸنە قونىستاندى دەيٸك.
تەرەزەدەن قاراسا, ٷستٸنەن كٶرٸنٸس بىلاي جامان ەمەس سيياقتى.
ونى كٶرگەن شەتەلدٸك تۋريست, دالاعا شىعىپ, سەرۋەندەپ قايتايىن دەپ شەشەدٸ. ەسەنتاي ٶزەنٸن كٶرٸپ, ٶزەن جاعالاۋىندا قىدىرعىسى كەلەدٸ ەرينە. سوندا جاعالاۋعا مىنا قورقىنىشتى باسپالداقپەن تٷسكەن كەزدەن باستاپ زەرەسٸ ۇشا باستاماق.
ٷستٸنەن بومبا تٷسكەندەي قيراپ جاتقان باسپالداقتان ٶتكەننەن كەيٸن, ول ەسەنتاي ٶزەنٸنٸڭ تٷبٸندەگٸ ماسقارا لايدى كٶرەدٸ.
بٸزدٸڭ ويىمىزشا, ەسەنتاي – الماتىداعى ەڭ بٸتەلٸپ قالعان, لاي مەن بالشىققا تولى ٶزەن. جەنە ول قالانىڭ ەڭ قىمبات, كٶرٸكتٸ دەگەن جەرٸندە مەن مۇندالاپ تۇر. كەدٸمگٸ باقالار باقىرىپ جاتقان, بالدىرلار ٶسٸپ, كٶگەرٸپ كەتكەن شالشىققا اينالعان.
شەتەلدەن كەلگەن تۋريست دەل وسى جەردەن توقتاپ, ٶزٸن بٸر گەتتوعا كەلدٸم دەپ ەسەپتەپ, تەزٸرەك قايتادان قوناقٷيگە قاشىپ كەتكەنٸ بٸز ٷشٸن دۇرىس بولار ەدٸ. ال ەگەر ول كٶپٸردٸڭ استىنا كٸرسە, وندا شارۋامىز بٸتتٸ.
ەگەر كٶپٸر استىنا كٸرسە شەتەلدٸكتٸڭ بٸردەن قوناقٷيگە قايتاتىنىندا داۋ جوق. جارايدى, ونى جٸبەرە بەرەيٸك. ەندٸ بٸز جاعالاۋدا سەرۋەندەپ جٷرگەن تۇرعىنداردى سٶزگە تارتتىق. ولار الماتىداعى جاعداي تۋرالى نە ويلايدى?
ەل-فارابي داڭعىلىنىڭ بويىنداعى نٶمٸرٸ 65-شٸ ٷيدە 30 جىلدان استام تۇرىپ جاتقان زەينەتكەر ناتاليا قايىربەكوۆانى كەزدەستٸردٸك. زەينەتكەردٸڭ سٶزٸنشە, ەسەنتاي جاعالاۋىنا تٷسەتٸن مٷگەدەكتەرگە ارنالعان ساتى جول ناعىز ەكسترەمالدارعا ارنالعان.
«باۋرايلارى ٶتە تٸك, تەگٸس ەمەس. مٷگەدەك اربا ەمەس, تٸپتٸ ازىق-تٷلٸك ارباسىمەن دە كٶتەرٸلە المايسىڭ. ال مىنا ەسەنتاي ٶزەنٸنٸڭ تابانىنا جينالاتىن لاي كەڭەستٸك كەزەڭنەن بەرٸ قاشاندا مەسەلە بولىپ كەلگەن. قازٸر سۋ جٸبەرمەي تۇرىپ, نەگە وسى ارنانى لايدان تازارتپايتىنى تٷسٸنٸكسٸز», – دەيدٸ, ناتاليا قايىربەكوۆا.
شىنىمەن دە, مىنا ساتىدان مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ ادام ەمەس, ساۋ ادامنىڭ ٶزٸ قۇلاپ, مٷگەدەككە اينالا الادى.
زەينەتكەر سونداي-اق ەل-فارابي-ەسەنتاي ايماعىنىڭ تەك كەپتەلٸستەن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار جەلدەتكٸشٸن تۋرا بالكونداردىڭ استىنا قويعان «مياتا» دەمحاناسىنان دا زەبٸر كٶرگەنٸن ايتىپ, شاعىمدانىپ وتىر. تۇرعىندار ەكٸمدٸككە ۇجىمدىق شاعىم جازعان.
«مياتانىڭ» كٸرەبەرٸس جاعىن ەدەمٸلەپ قويعان قوجايىندارى ونىڭ ەسەنتاي جاقتان قالاي كٶرٸنەتٸنٸنە مٷلدە باس قاتىرماسا كەرەك. مۇنداي كەزدە «سىرتى بٷتٸن, ٸشٸ تٷتٸن» دەگەن ماقال ەسكە تٷسەدٸ.
جاقىن ايماقتا كٶگالعا تٶگە سالعان قۇرىلىس قوقىستارى شاشىلىپ جاتىر. ولار اسفالتقا دا شىعا باستاعان.
زەينەتكەر ناتاليا قايىربەكوۆا ٶتكەن جىلى بۇل ماڭدا بورديۋرلەردٸڭ جاڭالانىپ, قۇرىلىسشىلاردىڭ ٶزدەرٸنٸڭ ارتتارىنان قۇرىلىس قوقىسىن جيناماي كەتكەنٸن ايتادى. سول قوقىس جولعا دا تٷسٸپ بارادى. مۇنداي جۇمىستى ەكٸمدٸك قالاي قابىلداعان دەگەن سۇراق تۋىندايدى.
جاقىن ماڭدا قورشالعان اۋماقتا قۇرىلىس/جٶندەۋ جۇمىستارى جٷرٸپ جاتىر. تراكتور تروتۋاردى ويىپ جٸبەرگەن, ونىمەن قاتار, بالشىقتىڭ بەرٸن كٶشەگە تاسىپ, بورديۋردەن ساۋ تامتىق قالدىرماعان.
بۇل – ەسەنتاي سيتي كوتتەدجدٸ قالاشاعىنىڭ الاڭشاسى. ارى قاراي الماتىداعى ەڭ قىمبات حەيليبەري مەكتەبٸنٸڭ اۆتوتۇراعى باستالادى. قوقىس شاشىلىپ جاتىر.
ەسەنتاي اپارتمەنت تۇرعىن ٷي كەشەنٸ عانا ٶزدەرٸن قورشاپ الىپ, قورشاۋدىڭ ٸشٸندە تەرتٸپ ورناتقان سيياقتى. بٸراق, كٶپٸردٸڭ ٷستٸندەگٸ تەمٸرجاقتاۋلار ٸشٸنەن ٸرٸپ جاتىر. سوندا تەك سىرتىن عانا بوياي بەرەدٸ. ونىڭ كٶمەكتەسپەيتٸندٸگٸ كٶرٸنٸپ تۇر. قولمەن ۇستاۋعا قاۋٸپتٸ.
ەسەنتاي ٶزەنٸن بويلاپ, تٶمەن تٷسٸپ كٶردٸك. سۋى جوق ارنانىڭ ٸشٸ قوقىسقا تولىپ جاتىر. تٶلە بي كٶشەسٸنە دەيٸن بارعاندا, كارتينانىڭ بارلىعى وسىنداي بولدى.
ايتا كەتەيٸك, قازٸرگٸ تاڭدا ٶزەن ارنالارىنا ٸرگەلەس اۋماقتى كٷتٸپ ۇستاۋ جۇمىستارىن «Eco Almaty» جشس جٷرگٸزۋدە. بۇل جەردە كومپانييا تاراپىنان ٶز جۇمىسىنا سالعىرت قاراۋى, نە بولماسا, كومپانيياعا بٶلٸنگەن بيۋدجەتتٸڭ بۇل جۇمىستى ساپالى جاساۋعا جەتپەي جاتقاندىعى بايقالادى.
– ەسەنتاي ٶزەنٸنٸڭ ارناسىن, ونىڭ ٸشٸندە ەل-فارابي داڭعىلىنان شەۆچەنكو كٶشەسٸنە دەيٸنگٸ ارالىقتا مەحانيكالىق تازارتۋ ٷشٸن مەردٸگەر ۇيىمدى انىقتاۋعا كونكۋرستىق جۇمىستار جٷرگٸزٸلۋدە. ياعني, جينالعان قۇم مەن لايدان تازارتۋ ماقساتىندا. ال, جۇمىستاردى اياقتاۋدىڭ بولجامدى مەرزٸمٸ اعىمداعى جىلدىڭ ماۋسىم ايىنىڭ سوڭىنا دەيٸن جوسپارلانعان, – دەدٸ, الماتى قالاسى ەكولوگييا جەنە قورشاعان ورتا باسقارماسىنىڭ باسپاسٶز قىزمەتٸندەگٸلەر.
سوندا جازعا دەيٸن تەندەر ٶتپەي, الماتى ٶزەندەرٸ قوقىسقا بۋلىعىپ جاتاتىن بولادى. ەسەنتاي ٶزەنٸنٸڭ شەۆچەنكو كٶشەسٸنەن سولتٷستٸككە قاراي ۋچاسكەسٸن تازالاۋدى اۋدان ەكٸمشٸلٸگٸ ٶز موينىنا العان.
مەحانيكالىق جولمەن تازارتۋ ەدٸسٸ دەپ وتىرعانىمىز, لاستانعان سۋلاردان ارنايى قۇرالداردىڭ كٶمەگٸمەن ەرٸمەيتٸن زيياندى قوسىندىلاردى بٶلۋگە باعىتتالعان. ول ٷشٸن سٷزگٸ, ماي ۇستايتىن سەكٸلدٸ قۇرالدار پايدالانادى. بۇل ەدٸسپەن لاستانعان سۋدىڭ 60%, ال ٶندٸرٸستٸك قالدىق سۋلاردىڭ 95%-كە دەيٸن ەرٸمەيتٸن قوسىندىلاردان ايىرۋعا بولادى. مۇنىڭ بيولوگييالىق جەنە حيمييالىق تازارتۋ جۇمىستارىنان ٶزگەشەلٸگٸ وسى. ياعني, «اعىن سۋدا ارام جوق» دەسەك تە, ونىڭ استىڭعى بٶلٸگٸ بەلگٸلٸ بٸر ۋاقىتتا تازالاۋدى قاجەت ەتەدٸ. بۇعان, جاۋىن-شاشىن, توپىراق جەنە ٶسٸمدٸك جامىلعىسى, تٷرلٸ باكتەرييالاردىڭ جينالاتىن مٶلشەرٸ دە سەبەپ.
نەگٸزٸنەن, تازالىق ٸسٸنە قاتىستى تابيعاتتى قورعاۋ پوليتسيياسى بار. بۇدان بٶلەك, ەر اۋداندا 4 ەكولوگتان تەكسەرۋ جۇمىستارىمەن اينالىسادى. جاعالاۋدان ٶتٸپ بارا جاتقان تۇرعىنداردان وسى تۋرالى سۇراپ سٶزگە تارتقان ەدٸك. تازالىق مەسەلەسٸنە جاۋاپتىمىز دەيدٸ, تۇرعىندار.
– ەرينە مەن تاستادىم دەپ ەشكٸم مۇنى مويىندامايدى عوي. مەنٸڭ جەكە پٸكٸرٸم بويىنشا, تٸپتٸ ساعات سايىن جاۋاپتى ادامدار جيناپ تۇراتىن بولسا دا, بۇعان جاۋاپتى تەك ولار بولماۋ كەرەك. سەبەبٸ, مۇنى تاستايتىندار – وسى ماڭنان ٶتەتٸن ادامدار. سوندىقتان, ارنايى باقىلاۋ كامەرالارى ارقىلى قالدىق تاستاعىشتاردى جازالاۋ كەرەك. سوندا ٶزگەلەرگە ساباق بولادى, – دەيدٸ تۇرعىن بەكجان پولاتۇلى.
شەنەۋٸكتەرگە قىس كەلٸپ, قار جاۋعانى كٷتپەگەن وقيعا بولاتىنى سيياقتى, وسى رەتتە دە الدىن-الا شەشٸلۋٸ تيٸس جۇمىستار قاراۋسىز قالدى. ەندٸ تەندەر شارۋالارى اياقتالعانشا تۇرعىندار جازدىڭ كەلۋٸن كٷتۋٸ تيٸس. تىم بولماعاندا, جاقىن بولاشاقتا كٶكتەمدە ٸستەلۋٸ تيٸس جۇمىستار كٶكتەمدە, كٷزگٸ جۇمىستار كٷزدە جاسالادى دەپ سەنەمٸز. سەبەبٸ, ەكٸمدٸكتەگٸ ازاماتتار دا قار ەرٸپ, كٶكتەم كەلە سالىسىمەن ٶز ٷيلەرٸن تازالاپ, جەر ٷي اۋلاسىن سىپىرىپ, تىرمالايتىنى انىق. ەگەر ولار قالامىزعا ٶز ٷيٸندەي قاراسا, ونى تۇرعىندار دا سەزٸنەر ەدٸ.
مٶلدٸر بەگٸمبەت
