بٸز, لاتىن گرافيكاسىنا كٶشۋدٸڭ "BaiLatyn" جۇمىس توبىنىڭ مٷشەلەرٸ نەگٸزٸ بۇل مەسەلەگە قاتىستى ەگەر وسى اكۋتتىق نۇسقا قابىلدانسا, دەل وسىنداي تىعىرىققا تٸرەلٸپ, باستاپقى نٷكتەگە قايتا ورالاتىندىعىمىزدى ايتارلىقتاي ايتىپ, شامامىز كەلگەن جەرگە دەيٸن دابىل قاققانبمىز.
بٸراق, بۇل مەسەلەگە جاۋاپتى ادامداردىڭ سالعىرتتىعىن, ەنجارلىعىن, نەمكەتتٸلٸگٸن كٶرٸپ, ونىڭ بەر جاعىندا اتقارۋشىلىق ماندات تاپسىرىلعان تۇلعالاردىڭ بيۋدجەتتەن بٶلٸنەتٸن قارجىعا قىزىل كٶرگەن قۇزعىنداي ٷيمەلەپ, بۇل مەسەلەگە تەك «وسۆوەنيە بيۋدجەتا» دەگەن راكۋرستا قارايتىندىعىنا كٶز جەتكٸزٸپ, قولدى بٸر سٸلتەپ كەتكەنبٸز.
جاي كەتپەي, سەۋەگەيلٸكپەن ەمەس, وسى مەسەلەمەن «شكۋرنىي ينتەرەس» ٷشٸن ەمەس, الترۋيزممەن اينالىسقان ساۋ اقىلمەن ۇزاماي بۇلاردىڭ ميمىرت تٸرلٸگٸنٸڭ تىعىرىققا تٸرەلەتٸنٸن دەپ باسىپ ايتىپ, جازىپ كەتكەنبٸز. سولاي بولدى دا!
بٸزدٸڭ بۇلاي اشىنا, قاتتى ايتۋىمىزعا – مٸنە وسى پوستەر تٷرتكٸ بولىپ وتىر. «ارقا تىنىش بولسا ەگەر, ارقار اۋىپ نەسٸ بار?» - دەمەكشٸ, ەگەر قابىلدانعان لاتىن گرافيكاسى دۇرىس بولاتىن بولسا, پرەزيدەنت ق.توقاەۆ نەگە بۇل مەسەلەنٸ سىنعا الىپ وتىر?
وسى مەسەلەمەن اينالىسۋعا بيۋدجەتتەن قىرۋار قارجى بٶلٸنٸپ, ەكٸ جىلداي بۇرىن ارنايى قۇرىلعان «تٸل قازىنا» ۇلتتىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعى وسى ۋاقىت ٸشٸندە قانداي وڭ نەتيجەلٸ ٸس اتقاردى?
بٸردەن قايتالاپ ايتايىن, سوڭعى قابىلدانعان قيسىق لاتىندى تٷزەتۋ جولىنداعى ەرەكەتتەر جاسالدى دەگەن ۆاريانتتار قابىلدانبايدى. ٸرگەتاسى دۇرىس قالانباعان ٷيگە قانداي ەۆرورەمونت جاساساڭ دا قيراپ قالاتىنى سيياقتى, مىناۋ لاتىندى دا جاماپ-جاسقاپ جەتٸلدٸرەمٸز دەگەن دە دالباسا تٸرلٸك.
ەگەر, جاڭا پرەزيدەنتتٸڭ جاڭا كومانداسى راسىندا بۇل مەسەلەگە قاتىستى راسىندا وڭ نەتيجەگە قول جەتكٸزگٸسٸ كەلسە, بەرٸن جاڭادان باستاۋ كەرەك.
جەنە بۇل مەسەلەدە جاڭا كونتسەپتسييا, جاڭاشىل پرينتسيپتەر باسشىلىققا الىنىپ, بۇل مەسەلەنٸ «وسۆوەنيە بيۋدجەتا» كٶرەتٸن, ەكٸ جىلدا ەش نەتيجە شىعارا الماعاندار مەن ٶتكەن ەتيكالىق ٶمٸرٸ قارجى جىمقىرۋ فاكتٸسٸمەن بىلعانعاندار, لاتىن گرافيكاسىن تۇتىناتىن الدىڭعى قاتارلى باتىس تٸلدەرٸنٸڭ بٸرٸن قاقپايتىن شال-شاۋقاندار ەمەس, جاڭاشا ويلايتىن, قازاق تٸلٸنٸڭ زاڭدىلىقتارىن عانا ەمەس, لاتىن گرافيكاسىن سەتتٸ تۇتىنعان ەلدەردٸڭ تٸلٸن مەڭگەرگەن جاستارعا بەرۋ كەرەك.
سەبەبٸ, بٸز – اتالعان مەسەلەنٸڭ ناۋقاس تۇستارىن دەپ باسىپ ايتىپ, دياگنوزىن قويا الامىز. تٶمەندە, وسى اكۋتتى ەلٸپبيدەن كەلەتٸن پروبلەمالاردىڭ بٸر بٶلٸگٸن عانا كەلتٸرەيٸك. مۇنى وسى ەلٸپبي قابىلدانعان كٷنٸ-اق (ەكٸ جىل بۇرىن) جازعانبىز. ٶزەكتٸلٸگٸن جوعالتپادى:
1) باعدارلامالاۋ تٸلٸندەگٸ پروبلەمالار. اپوستروفتى – اكۋتقا اۋىستىرۋ بۇل ەشقانداي دا كرەاتيۆتٸلٸك ەمەس, امالسىزدىقتان جٷزەگە اسقان شارا. سەبەبٸ, بۇل «كرەاتيۆتٸ» جوبانى ۇسىنۋشى «ۇلتتىق اقپاراتتىق تەحنولوگييالار» اق ٶكٸلدەرٸ اقپارات جەنە كوممۋنيكاتسييالار مينيسترلٸگٸ ٶتكٸزگەن جۇمىس توبىنىڭ جيىنىندا اكۋتتىڭ (ەكۋيت) Unicode كودتاۋ جٷيەسٸندەگٸ ناقتى ورنى تۋرالى انىقتاپ تٷسٸندٸرٸپ بەرە المادى.
ال, بٸلگٸلەرٸڭٸز كەلسە, ايتايىق, بۇل اكۋتتار Unicode كودتاۋ جٷيەسٸندە 0-128 ارالىعىنداعى نەگٸزگٸ تاڭبالار ورنالاسقان بٸرٸنشٸ بٶلٸكتە ەمەس, قوسىمشا ەكٸنشٸ سورتتى بٶلٸكتە تۇر. بۇل, ٸت سالاسىندا ايتارلىقتاي پروبلەمالار تۋدىرادى.
2) بٸرٸنشٸ پروبلەماعا ٸلە-شالا ەكٸنشٸ مەسەلەنٸڭ باسى قىلتييادى. Google, Yandex سەكٸلدٸ ٸزدەۋ جٷيەلەرٸن بٸر ٸزگە كەلتٸرۋ ٷشٸن قىرۋار شىعىنعا باتامىز.
3) بانكتٸك جٷيە. بۇل ٷلكەن پروبلەما. سەبەبٸ, ۇب ٶزگە بانكتەرمەن جاسالاتىن وپەراتسييالار كەزٸندە حالىقارالىق ستاندارتتارعا سەيكەس, كلاسسيكالىق 26 ەرٸپتەن تۇراتىن لاتىن ەلٸپبيٸن باسشىلىققا الادى. قالعان اپوستروفتى, دياكريتيكالىق, اكۋتتٸك بەلگٸلەردەن تۇراتىن سۋبەكت اتاۋلارىن قابىلدامايدى. سونىمەن قاتار, بەكٸتٸلگەن حالىقارالىق ستاندارتتارعا سەيكەس, IBAN جٷيەسٸندە قازاقستان KZ تاڭباسىمەن تاڭبالانىپ كەتكەن. ونى QZ-كە ٶزگەرتۋ مٷمكٸن ەمەس. ياعني, قاراپايىم تٸلمەن تٷسٸندٸرەتٸن بولساق, كايمان ارالدارىندا نەمەسە قاراعاندىدا اشىلعان ەسەپشوتىندا قوماقتى قاراجاتى بار قازاقستان ازاماتى, ەگەر, الدا-جالدا IBAN جٷيەسٸندە قازاقستاندىق شوتتار QZ بولىپ تاڭبالاناتىن بولىپ ٶزگەرە قالسا, ول ەسەپشوتىن پايدالانا الماي, باسقا شوت اشۋىنا تۋرا كەلەدٸ دەگەن سٶز.
بٸزدٸڭ جەكە ازاماتتاردى ايتپاعاندا, ۇلتتىق قوردىڭ قارجىلارى قايدا ساقتالاتىنىن ەسكەرسەك, قاۋٸپتٸڭ قانشالىقتى دەڭگەيدە تەرەڭ ەكەنٸن باعامداي بەرۋگە بولادى.
4) ەرٸپ جەتٸسپەۋ نەمەسە قويىرتپاقتالۋ پروبلەماسى. مىنا نۇسقادا دا دەل الدىڭعىداعىداي, كلاسسيكالىق 26 ەرٸپتەن تۇراتىن سس, حح, Ww ەرٸپتەرٸ ەلٸپبيدە مٷلدەم جوق. بۇلاي بولعاندا, Coca-Cola, Cadillac, Camry, Corolla سەكٸلدٸ ساۋدا ماركالارىن قالاي تاڭبالاپ, دىبىستايمىز?.. Oxford, Lexus سەكٸلدٸ برەند اتاۋلارى مەن جالقى ەسٸمدەردٸ جازىپ, اتاعاندا, وحۋgen سەكٸلدٸ حيمييالىق ەلەمەنتتەردٸڭ جارتىسىنان كٶبٸندە كەزدەسەتٸن حح ەرپٸن قالاي تاڭبالاپ, ەلەكتر قۋاتىنىڭ ٶلشەمٸن بٸلدٸرەتٸن Watt (W) تەرمينٸن قالاي بەلگٸلەيمٸز?..
سوسىن كيريلشە ٸٸ مەن يي ەرٸپتەرٸنٸڭ جاڭا نۇسقاداعى باس ەرٸپتەرٸ بٸردەي ٸ بولىپ تاڭبالانادى. ولاي بولعاندا, ينەلٸك-Inelik, ٸلگٸش–Ilgish, ينە-Ine, يت-It, ٸسكەر-Isker, ٸلٸم-Ilim, ٸشۋ-Ish'ۋ, ٸن-In, ت.ب سەكٸلدٸ سٶزدەر باس ەرٸپپەن جازىلاتىن جاعدايدا قالاي وقىلادى?
بۇل – بالالارىمىز تۇرماق, ەرەسەكتەردٸڭ ٶزٸن شاتاستىرۋعا ەكەلمەي مە? قانداي زاڭدىلىقتارعا نەگٸزدەلٸپ تاڭبالاندى?
5) تەرمينولوگييا پروبلەماسى. جوعارىدا بٸز سٶز ەتكەن تٶرتٸنشٸ مەسەلەدەن, تەرميندەردٸڭ حالىقارالىق ستاندارتتارعا سەيكەس جازىلماۋ پروبلەماسى تۋىندايدى. ەندٸ «تسيفرلىق قازاقستان» باعدارلاماسىن جٷزەگە اسىرۋ كەزٸندە قولدانىلاتىن computer, calculator, cyber, classic, سentre, certificate, cell, call, case, cabinet دەپ كەلەتٸن 5 مىڭنان اسا تەرميندەر مەن web, web site, wash, Water Polo, What’s App دەگەن سەكٸلدٸ حالىقارالىق تەرميندەردٸ ۇرپاعىمىزعا قالاي وقىتامىز? ال, حerox, xerogram, سەكٸلدٸ تەرميندەر مەن اتاۋلاردى شە? «بالام, بٸزدٸڭ تٸل دە, ولار دا لاتىنشا, بٸراق بٸزدٸكٸ باسقاشا, ولاردىكٸ ٶزگەشە» دەپ اقتالامىز با? ال, كەيبوردتاعى بۇل 3 ەرٸپتٸ نە ٸستەيمٸز? «باسپايمىز!» دەپ ناكلەيكا جاپسىرىپ قويامىز با? «تسيفروۆوي كازاحستان» دەپ شاۋىپ جٷرگەندە, ونىڭ نەگٸزگٸ تەرميندەرٸن تاڭبالايتىن ەرٸپتەردٸڭ جاڭا گرافيكادا قولدانىلماۋى – نونسەنس!
6) لاتىنعا كٶشكەندەگٸ نەگٸزگٸ ماقساتتىڭ اياقاستى بولۋى. بٸز و باستا, لاتىن گرافيكاسىنا كٶشكەندە, وسى تاريحي شەشٸمدٸ قابىلداعان ەلباسى نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى نازارباەۆ: «دٷنيەنٸڭ كەز كەلگەن تٷكپٸرٸنەن اينالىمدا بار كلاسسيكالىق 26 ەرٸپتٸ قولدانىپ جازا بەرەتٸن, عىلىمي تەحنيكالىق پروگرەستٸڭ بارلىق تالاپتارىنا ساي كەلەتٸن, قارجىلىق-اقپاراتتىق مەسەلەدە ەشقانداي پروبلەم تۋدىرمايتىن, حالىقارالىق تەرميندەردٸ ەش قيىندىقسىز وقىپ تٷسٸنە الاتىن گرافيكا جاسالسىن!» دەپ ناقتى تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. نەتيجەسٸ قالاي بولدى? نەتيجەسٸ – 30 (!) ەرٸپ پەن 2 ديگرافتان تۇراتىن قويىرتپاق, شالاجانسار ەلٸپبيگە كەلٸپ تٸرەلدٸ. ەگەر, بٷكٸل نۇسقالاردى سارالاپ, بەرٸن نەگٸزگە الىپ, تىعىرىقتان شىعار جول تاپپاعان بولسا, ماقۇل دەيسٸڭ عوي! كٶرسە دە, كٶپە كٶرنەۋ كٶرمەگەنسٸپ, ەستٸسە دە ەستٸمەگەنسٸپ تەك مەنٸكٸ عانا بولسىن دەگەن مەنمەندٸكپەن, وسى جاعدايعا ەكەلٸپ وتىر.
7) «دۆوينوي ستاندارت». يە, بٸز جوعارىدا كٶرسەتكەن مەسەلەلەر وسىعان الىپ كەلەدٸ. ياعني, بٸزدە بانك, قارجى, ٸت, تەرمينولوگيياعا ارنالعان كلاسسيكالىق 26 ەرٸپكە, ورىس تٸلٸنٸڭ ترانسليتەراتسييالىق ەرەجەسٸنە نەگٸزدەلگەن بٸر ەلٸپبي, جەنە جەرگٸلٸكتٸ «ابوريگەن» حالىقتى ودان ەرٸ ساۋاتسىزداندىرۋعا, تۋعان تٸلٸنەن بەزدٸرۋگە ارنالعان اكۋتتى نەمەسە دياكريتيكالىق بەلگٸلەرمەن تاعى بٸر ەلٸپبي بولادى. تەك, بۇل كٸمگە كەرەك?
قۇرمەتتٸ, اقتوتى رايىمقۇلوۆا حانىم!
سٸزدەردٸ ەزٸرگە كەش بولماي تۇرعاندا, مۇنداي شەشٸلمەيتٸن پروبلەمالارعا تٷگەلدەي باتپاي تۇرعاندا, ازداعان ۋاقىت بٶلٸپ, بٸزدٸڭ Bailatyn توبىنىڭ وسى مەسەلەلەردٸ ەش قيىندىقسىز, شىعىنسىز, پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا ساي شەشۋدٸڭ ناقتى جولدارىن ۇسىناتىن پرەزەنتاتسييالىق جوبامىزدى ٶزدەرٸڭٸز (كٶمەكشٸ نەمەسە قولاستىڭىزداعى ٶكٸلدەرٸڭٸز ەمەس) تىڭداپ كٶرۋلەرٸڭٸزدٸ سۇرايمىز. ٶز جوبامىز اياسىندا كەز-كەلگەن سۇراقتارىڭىزعا جاۋاپ بەرۋگە دايارمىز!
ەستەرٸڭٸزگە سالا كەتەيٸك, كەشە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاق تٸلٸنٸڭ جاڭا گرافيكاسى تۋرالى ولقىلىقتاردى تٷزەۋ مەسەلەسٸن كٶتەرٸپ, مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترٸ اقتوتى رايىمقۇلوۆاعا جاڭا ەلٸپبيدٸ جەتٸلدٸرۋگە قاتىستى تاپسىرما بەرگەن بولاتىن.
بۇل تۋرالى پرەزيدەنت Twitter جەلٸسٸندەگٸ جەكە پاراقشاسىندا جازدى.
- ەلٸپبيدٸ لاتىن قارپٸنە كٶشٸرۋ تۋرالى تاريحي شەشٸمنٸڭ قابىلدانعانىنا ەكٸ جىلعا جۋىقتادى. بٸراق قارپٸمٸزدە ەلٸ دە ولقىلىقتار بار. تٸل ماماندارى جاڭا ەلٸپبيدٸ جەتٸلدٸرۋٸ كەرەك. مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترٸ ا.رايىمقۇلوۆاعا تيٸستٸ تاپسىرما بەردٸم. الدىمىزدا اۋقىمدى جۇمىس تۇر, - دەپ جازدى توقاەۆ.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ەرتەرەكتە, سەنات تٶراعاسى قىزمەتٸندە جٷرگەن كەزٸندە دە «لاتىن گرافيكاسىنا كٶشۋ» تۋرالى بٸرنەشە رەت پٸكٸر بٸلدٸرگەن بولاتىن.
نۇراددين سادىقوۆ,
"BaiLatyn" جۇمىس توبىنىڭ مٷشەسٸ.
