وسىعان قاتىستى كٶلەمدٸ ماقالا جارييالاعان فرانتسۋزدىڭ Le Monde باسىلىمى "اقش-تان تارالاتىن ەلگٸندەي پلاتفورمالار ورتا ازيياداعى اۆتوريتارلى بيلٸكتٸڭ بۇيرىعىنا باعىنۋدا" دەيدٸ.
"ٶيتپەسكە امالى جوق, بۇلقىنار بولسا, ميلليونداعان وقىرمانىن جوعالتادى, ايماقتاعى تۇراقتى تابىسىنان قاعىلادى. سوعان قاراعاندا امەريكالىق ەلەمجەلٸلەر ورتا ازيياداعى اۆتوريتارلى بيلٸكتٸڭ ىڭعايىنا جىعىلىپ, ىمىراعا كەلەتٸن سىڭايلى", – دەيدٸ ماقالا اۆتورى ەمانۋەل گرينشپان.
باسىلىم سٶز بوستاندىعىن سٷزگٸدەن ٶتكٸزەتٸن تەۋەلسٸز ۇيىمداردىڭ زەرتتەۋٸنە سٷيەنٸپ, قازاقستانداعى ينتەرنەتكە "بودان" دەگەن باعا بەرەدٸ.
"Freedom House-دٸڭ مەلٸمەتٸنشە قازاقستان بيلٸگٸ ينتەرنەتتٸ قالاعان ۋاقىتىندا تۇساۋلاي الايدى. سٶز بوستاندىعى يلليۋزييا, شىن مەنٸندە بيلٸك ەلەمجەلٸدەگٸ اۋديتورييانى الىسقا ۇزاتپاي, قاجەت كەزدە اۋىزدىقتاپ وتىرادى.
قاراشانىڭ باسىندا اقپارات مينيسترلٸگٸ "زيياندى كونتەنتپەن كٷرەسەمٸز" دەگەندٸ جەلەۋلەتٸپ Facebook-پەن سٶز بايلاسىپ الدى. بۇدان بىلاي تسۋكەربەرگ كومانداسىنان كٷمەندٸ كونتەنتتٸڭ قايدان تاراعانىن تالاپ ەتەتٸن قۇقى بار», – دەيدٸ ماقالا اۆتورى.
...
فرانتسۋز باسىلىمىنىڭ جازعانىنداي قازاقستان Facebook-تٸ ساباسىنا تٷسٸرگەنٸن, مۇنداي مٷمكٸندٸككە ورتا ازييادا العاشقى بوپ قول جەتكٸزگەنٸن ماقتان تۇتادى. ال Facebook, Instagram جەنە WhatsApp سەكٸلدٸ ەلەمجەلٸلەرگە يەلٸك ەتەتٸن Meta كومپانيياسى دەموكرات ەلدەردە قوعام سىنىنا ۇشىراۋدا.
اقش پەن باتىستاعى كٶزٸ قاراقتى قاۋىم تسۋكەربەرگتٸڭ دەموكراتييالىق قۇندىلىقتارعا ادالدىق تانىتا الماعانىن, جەلٸ قولدانۋشىلارىنىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸنەن بۇرىن قاراقان باسىنىڭ قامى مەن قۋ قۇلقىندى جوعارى قويعانىن بەتٸنە باسۋدا.
"ەلبەتتە, Meta مۇنى مويىنداماس. ولار اقشاعا كەلگەندە اشكٶزدەنٸپ كەتەدٸ. ورتا ازيياداعى اۆتوريتارلى رەجٸمدەرمەن اۋىز جالاسقانىن اقتاپ الۋعا تىرىسادى. ولارمەن پەتۋالاسپاعانىن ايتىپ, بەت باقتىرماي وتىر. اتالعان ايماقتا سوڭعى 30 جىل بويىنا دەموكراتييالىق ٶزگەرٸس بولعان ەمەس, بەتبۇرىس تا بايقالمايدى", – دەيدٸ Le Monde.
باسىلىم Meta-عا حابارلاسىپ, ولاردىڭ ورتا ازييا بيلەۋشٸلەرٸمەن نەندەي بايلانىسى بارىن انىقتاۋعا تىرىسقان. ەسٸرەسە قازاقستانعا كەلگەندە قىراعىلىق تانىتقان ماقالا اۆتورى Facebook-تٸڭ بٸزدٸڭ بيلٸكپەن اۋىز جالاسقانىنا سەنٸمدٸ.
"Facebook-تٸڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان ەرەجەلەرٸ بار. بٸز بۇدان اۋىتقىمايمىز. بيلٸكتٸڭ ىعىنا جىعىلۋ ساياساتى بٸزدٸڭ تانىم-تٷسٸنٸكپەن قابىسپايدى. قازاقستانعا قاتىستى شارتتىڭ ٶزگەلەرگە قويىلار تالاپتان ٶزگەشەلٸگٸ جوق", – دەيدٸ Meta-نىڭ ٶكٸلٸ بەن ماككوناگي.
...
Statcounter.com سايتىنىڭ زەرتتەۋٸنشە 20 ملن-عا جەتەقابىل تۇرعىنى بار قازاقستاندا Meta-نىڭ (سونىڭ ٸشٸندە Facebook پەن Instagram-نىڭ) نارىقتاعى ٷلەسٸ 23 پايىز.
Facebook-تٸڭ باستى باقتالاسىنىڭ بٸرٸ ۆكونتاكتە جەلٸسٸنٸڭ سۇرانىستان قالىپ, قۇلدىراۋ ٷستٸندە. رەسەيلٸك پلاتفورمانىڭ نارىقتاعى ٷلەسٸ شامامەن 13-15 پايىز.
Le Monde باسىلىمى ۆك-نىڭ 2014 جىلدان بەرٸ فسب-نٸڭ باقىلاۋىندا ەكەنٸن ايتادى.
ال ەلەۋمجەلٸنٸ اۋىزدىقتاۋ تۋرالى يدەيا قالاي تۋدى? قازاقستان كٸمنەن ٷلگٸ الىپ جٷر? كٸمنٸڭ جولىمەن جٷرگٸسٸ بار?
وسىنىڭ تٶڭٸرەگٸندە ويلانىپ-تولعانعان فرانتسۋز تٸلشٸسٸ بۇعان تەرٸسكەيدەگٸ كٶرشٸمٸزدٸڭ ەسەرٸ بولعانىنا كٷمەندانبايدى.
"ورتا ازييا ەلدەرٸن كرەمل يدەولوگتارى "بۇزدى". شەتەلدٸك ەلەۋمجەلٸلەردٸ تٸزگٸندەۋدٸ جٶن كٶرٸپ وتىرعان رەسەي دۋماسى تيٸستٸ زاڭنامانى قابىلداۋعا قۇلشىنىپ وتىر. بۇدان قازاقستان دا تىسقارى قالعان جوق.
ونىڭ ٷستٸنە ەكٸ ەلدٸڭ بيلٸگٸ دە حالىقتىڭ جاعدايىنان حاباردار, ەرتەڭ دٷمپۋ تۋسا, بۇعان بٸرٸنشٸ كەزەكتە ەلەمجەلٸلەر ىقپال ەتەرٸن جاقسى تٷسٸنەدٸ. ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەن باستالعان ونلاين ەرەۋٸل كٶشەگە كٶشكەنٸن قالامايدى.
بيلٸكتٸڭ ۇشار باسىندا وتىرعان توپ بەلارۋستەگٸ بٷلٸكتٸڭ ٶز جەرٸندە قايتالانعانىن قالامايدى. لۋكاشەنكو ينتەرنەتكە يە بولا الماي قالدى, ەلەمجەلٸدەن باستالعان نارازىلىق الاڭداعى ميتينگٸگە ۇلاستى", – دەيدٸ ماقالا اۆتورى.
...
فرانتسۋز باسىلىمى رەسەيدٸڭ ورتا ازييادان وڭايشىلىقپەن كەتپەسٸن بولجايدى. كرەمل ايماقتى ۋىسىندا ۇستاۋعا امەريكالىق پلاتفورمالار كەدەرگٸ كەلتٸرٸپ وتىر دەپ پايىمدايدى.
مەسكەۋ ايماقتىڭ دەموكراتيياعا بەت بۇرعانىن مٷلدە قالامايدى. امەريكادان تارالاتىن ەلەمجەلٸلەردٸ قۇبىجىققا اينالدىرىپ, ايماقتاعى بيلەۋشٸلەردٸڭ زەرە-قۇتىن قاشىرۋدا.
كرەمل:
"فەيسبۋك باستاعان ەلەمجەلٸلەر بايدەننٸڭ باقىلاۋىندا. ولار سەندەردٸ تالقانداۋدى, تاقتان تايدىرۋدى كٶزدەيدٸ. ولاردى بۇعاتتاۋدان ٶزگە امال جوق, ەرتەڭ تٶبەڭە شىعىپ, ەڭگٸرتاياق ويناتادى. سەندەر قىزعىشتاي قورعايتىن جٷيەنٸڭ كٷلٸن كٶككە ۇشىرادى" دەپ ورتا ازييانى اقش-قا قارسى قويىپ وتىر.
كرەمل اقش-تا جاسالعان پلاتفورمالارمەن ات قۇيرىعىن ٷزٸسۋگە ەزٸر. ورتا ازييا دا وسى جولمەن جٷرگەنٸن قالايدى.
سٶي دەگەن ماقالا اۆتورى: "مەسكەۋ تٷپتٸڭ-تٷبٸندە وسى ماقساتىنا جەتەدٸ" دەپ تۇسپالدايدى.
"كرەمل امەريكالىق الپاۋىت كومپانييالارعا قوماقتى ايىپپۇل سالىپ, كٷن كٶرسەتپەۋدە. كەيٸنگٸ كەزدە ولاردىڭ پلاتفورماسىن بٸراز ۋاقىتقا باياۋلاتىپ تاستاپ جٷر. ەسٸرەسە YouTube پەن Twitter-گە ەرەكشە شٷيلٸگٸپ العان.
مەسكەۋ قىسىمدى كٷشەيتە تٷسپەسە, بوساتۋى نەعايبىل. پۋتيننٸڭ ماڭايىنداعى توپ كٶسەمدەرٸنٸڭ كٶڭٸلٸنەن شىعۋ ٷشٸن وسىنداي قادامعا بارۋدا. كرەمل بۇل ناۋقاندى ٷدەتە تٷسەدٸ", - دەيدٸ گرينشپان.
فرانتسۋز باسىلىمىنىڭ بولجامىنشا, رەسەي وسى ارقىلى ٶز ٸشٸندەگٸ جەنە ورتا ازيياداعى اۋديتورييانىڭ نازارىن رەسەيلٸك پلاتفورمالارعا بۇرماق. سونىڭ بٸرٸ – Rutube. الايدا تانىمالدىعى مەن ىڭعايلىلىعى جاعىنان ول YouTube-تٸڭ شاڭىنا دا ٸلەسە المايدى.
ساياساتتانۋشى پيتەر راتلەندتٸڭ ايتۋىنشا YouTube-تى بلوكتاعان جاعدايدى پۋتيننٸڭ بيلٸگٸ قازٸرگٸگە قاراعاندا ەلدەقايدا سويقان سانكتسيياعا ۇشىراۋى مٷمكٸن. ودان بۇرىن YouTube-پەن كٷن كٶرٸپ وتىرعان رەسەيدٸڭ ٶز ٸشٸندە جٷزدەگەن, مىڭداعان ادام بۇعان قارسى شىعادى.
YouTube-تٸ بلوكتاۋدىڭ اياعى جالپىحالىقتىق ەرەۋٸل ۇلاسۋى مٷمكٸن. ول اۋقىمى جاعىنان ناۆالنىي ۇيىمداستىرعان ميتينگٸدەن دە اسىپ تٷسەدٸ.
"قازاقستاننىڭ ٸرگەسٸندەگٸ ٶزبەكستان دا رەسەيدەن ٷيرەنگەنٸن ٸستەپ, ەلەۋمەتتٸك جەلٸنٸ كٷشپەن باعىندىرۋعا تىرىسۋدا. ميرزيياەۆتىڭ ينتەرنەت-جاندايشاپتارى 35 ملن تۇرعىنى بار ەلدە Facebook پەن YouTube, Telegram سەكٸلدٸ تانىمال جەلٸلەردٸ بۇعاتتاپ تاستادى تٷنەۋكٷنٸ. ٶزبەكتەر سول كٷنٸ-اق باس كٶتەردٸ. بيلٸكتٸڭ بۇيرىعىنا قارسى شىعۋدان قايمىققان جوق. مۇندايدى كٷتپەگەن ٷكٸمەت سول كٷنٸ-اق رايىنان قايتىپ, ەلەمجەلٸلەردٸ قايتا اشتى", - دەيدٸ Le Monde.
...
ماقالا اۆتورىنىڭ ايتۋىنشا اقش-تان تارالاتىن ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر رەسەي مەن ورتا ازيياعا قاتىستى قانداي شەشٸم قابىلدارىن بٸلمەي, داعدارىپ جٷر.
بٸر پاراسى, سونىڭ ٸشٸندە Twitter مەن LinkedIn كرەملمەن ىمىراعا كەلۋدەن باس تارتىپ, وپپوزيتسييا ٶكٸلدەرٸنٸڭ پاراقشاسىن بلوكتاۋدى تالاپ ەتكەن مەسكەۋدٸڭ بەتٸن قايتارعان.
Facebook پەن YouTube كرەمل ديكتاتورى جەنە ورتا ازيياداعى اۆتوكرات بيلەۋشٸلەردٸڭ ىعىنا جىعىلۋعا مەجبٷر.
بۇعا تٷسكەن سايىن, سۇعا تٷسەدٸ. سٶي دەگەن فرانتسۋز باسىلىم بۇعان دەلەل بولارلىق بٸرنەشە جايتتى العا تارتىپتى.
دۋما سايلاۋىنىڭ قارساڭىندا ەكٸ بٸردەي ەلەمجەلٸ مەن Telegram مەسسەندجەرٸ پۋتيننٸڭ اتا جاۋى الەكسەي ناۆالنىيدىڭ پاراقشاسىن بۇعاتتاپ تاستاعان, سايلاۋدىڭ قىزعان شاعىندا ناۆالنىي جاقتاستارى بيلەۋشٸ پارتيياعا قارسى داۋىس بەرۋدٸڭ امال-ەدٸسٸمەن بٶلٸسكەن بولاتىن.
"YouTube-تە بۇدان قالىسقان جوق. قازاقستان مەن تٷركٸمەنستان بيلٸگٸنٸڭ شاعىمى نەگٸزٸندە بيلٸككە قارسى شىققان ازاماتتاردىڭ ارنالارىن بلوكتاپ تاستادى. YouTube-تٸڭ ايتۋىنشا ولار اۆتورلىق قۇقىقتى بۇزعان ەرٸ بٶگدە ادامنىڭ ٶمٸرٸنە قول سۇققان. اشىعىن ايتقاندا, امەريكالىق ەلەمجەلٸلەر اۆتوريتارلى جٷيەلەردٸڭ جەتەگٸنە ەرٸپ كەتتٸ", – دەيدٸ ەمانۋەل گرينشپان.
ەزٸرلەگەن, دۋمان بىقاي
