Osyǵan qatysty kólemdi maqala jariialaǵan frantsýzdyń Le Monde basylymy "AQSh-tan taralatyn álgindei platformalar Orta Aziiadaǵy avtoritarly biliktiń buiryǵyna baǵynýda" deidi.
"Óitpeske amaly joq, bulqynar bolsa, milliondaǵan oqyrmanyn joǵaltady, aimaqtaǵy turaqty tabysynan qaǵylady. Soǵan qaraǵanda amerikalyq álemjeliler Orta Aziiadaǵy avtoritarly biliktiń yńǵaiyna jyǵylyp, ymyraǵa keletin syńaily", – deidi maqala avtory Emanýel Grinshpan.
Basylym sóz bostandyǵyn súzgiden ótkizetin táýelsiz uiymdardyń zertteýine súienip, Qazaqstandaǵy internetke "bodan" degen baǵa beredi.
"Freedom House-diń málimetinshe Qazaqstan biligi internetti qalaǵan ýaqytynda tusaýlai alaidy. Sóz bostandyǵy illiýziia, shyn máninde bilik álemjelidegi aýditoriiany alysqa uzatpai, qajet kezde aýyzdyqtap otyrady.
Qarashanyń basynda Aqparat ministrligi "ziiandy kontentpen kúresemiz" degendi jeleýletip Facebook-pen sóz bailasyp aldy. Budan bylai Tsýkerberg komandasynan kúmándi kontenttiń qaidan taraǵanyn talap etetin quqy bar», – deidi maqala avtory.
...
Frantsýz basylymynyń jazǵanyndai Qazaqstan Facebook-ti sabasyna túsirgenin, mundai múmkindikke Orta Aziiada alǵashqy bop qol jetkizgenin maqtan tutady. Al Facebook, Instagram jáne WhatsApp sekildi álemjelilerge ielik etetin Meta kompaniiasy demokrat elderde qoǵam synyna ushyraýda.
AQSh pen Batystaǵy kózi qaraqty qaýym Tsýkerbergtiń demokratiialyq qundylyqtarǵa adaldyq tanyta almaǵanyn, jeli qoldanýshylarynyń qaýipsizdiginen buryn qaraqan basynyń qamy men qý qulqyndy joǵary qoiǵanyn betine basýda.
"Álbette, Meta muny moiyndamas. Olar aqshaǵa kelgende ashkózdenip ketedi. Orta Aziiadaǵy avtoritarly rejimdermen aýyz jalasqanyn aqtap alýǵa tyrysady. Olarmen pátýalaspaǵanyn aityp, bet baqtyrmai otyr. Atalǵan aimaqta sońǵy 30 jyl boiyna demokratiialyq ózgeris bolǵan emes, betburys ta baiqalmaidy", – deidi Le Monde.
Basylym Meta-ǵa habarlasyp, olardyń Orta Aziia bileýshilerimen nendei bailanysy baryn anyqtaýǵa tyrysqan. Ásirese Qazaqstanǵa kelgende qyraǵylyq tanytqan maqala avtory Facebook-tiń bizdiń bilikpen aýyz jalasqanyna senimdi.
"Facebook-tiń ejelden kele jatqan erejeleri bar. Biz budan aýytqymaimyz. Biliktiń yǵyna jyǵylý saiasaty bizdiń tanym-túsinikpen qabyspaidy. Qazaqstanǵa qatysty sharttyń ózgelerge qoiylar talaptan ózgesheligi joq", – deidi Meta-nyń ókili Ben Makkonagi.
...
Statcounter.com saitynyń zertteýinshe 20 mln-ǵa jeteqabyl turǵyny bar Qazaqstanda Meta-nyń (sonyń ishinde Facebook pen Instagram-nyń) naryqtaǵy úlesi 23 paiyz.
Facebook-tiń basty baqtalasynyń biri VKontakte jelisiniń suranystan qalyp, quldyraý ústinde. Reseilik platformanyń naryqtaǵy úlesi shamamen 13-15 paiyz.
Le Monde basylymy VK-nyń 2014 jyldan beri FSB-niń baqylaýynda ekenin aitady.
Al áleýmjelini aýyzdyqtaý týraly ideia qalai týdy? Qazaqstan kimnen úlgi alyp júr? Kimniń jolymen júrgisi bar?
Osynyń tóńireginde oilanyp-tolǵanǵan frantsýz tilshisi buǵan teriskeidegi kórshimizdiń áseri bolǵanyna kúmándanbaidy.
"Orta Aziia elderin Kreml ideologtary "buzdy". Sheteldik áleýmjelilerdi tizgindeýdi jón kórip otyrǵan Resei Dýmasy tiisti zańnamany qabyldaýǵa qulshynyp otyr. Budan Qazaqstan da tysqary qalǵan joq.
Onyń ústine eki eldiń biligi de halyqtyń jaǵdaiynan habardar, erteń dúmpý týsa, buǵan birinshi kezekte álemjeliler yqpal eterin jaqsy túsinedi. Áleýmettik jeliden bastalǵan onlain ereýil kóshege kóshkenin qalamaidy.
Biliktiń ushar basynda otyrǵan top Belarýstegi búliktiń óz jerinde qaitalanǵanyn qalamaidy. Lýkashenko internetke ie bola almai qaldy, álemjeliden bastalǵan narazylyq alańdaǵy mitingige ulasty", – deidi maqala avtory.
...
Frantsýz basylymy Reseidiń Orta Aziiadan ońaishylyqpen ketpesin boljaidy. Kreml aimaqty ýysynda ustaýǵa amerikalyq platformalar kedergi keltirip otyr dep paiymdaidy.
Máskeý aimaqtyń demokratiiaǵa bet burǵanyn múlde qalamaidy. Amerikadan taralatyn álemjelilerdi qubyjyqqa ainaldyryp, aimaqtaǵy bileýshilerdiń záre-qutyn qashyrýda.
Kreml:
"Feisbýk bastaǵan álemjeliler Baidenniń baqylaýynda. Olar senderdi talqandaýdy, taqtan taidyrýdy kózdeidi. Olardy buǵattaýdan ózge amal joq, erteń tóbeńe shyǵyp, áńgirtaiaq oinatady. Sender qyzǵyshtai qorǵaityn júieniń kúlin kókke ushyrady" dep Orta Aziiany AQSh-qa qarsy qoiyp otyr.
Kreml AQSh-ta jasalǵan platformalarmen at quiryǵyn úzisýge ázir. Orta Aziia da osy jolmen júrgenin qalaidy.
Sói degen maqala avtory: "Máskeý túptiń-túbinde osy maqsatyna jetedi" dep tuspaldaidy.
"Kreml amerikalyq alpaýyt kompaniialarǵa qomaqty aiyppul salyp, kún kórsetpeýde. Keiingi kezde olardyń platformasyn biraz ýaqytqa baiaýlatyp tastap júr. Ásirese YouTube pen Twitter-ge erekshe shúiligip alǵan.
Máskeý qysymdy kúsheite túspese, bosatýy neǵaibyl. Pýtinniń mańaiyndaǵy top kósemderiniń kóńilinen shyǵý úshin osyndai qadamǵa barýda. Kreml bul naýqandy údete túsedi", - deidi Grinshpan.
Frantsýz basylymynyń boljamynsha, Resei osy arqyly óz ishindegi jáne Orta Aziiadaǵy aýditoriianyń nazaryn reseilik platformalarǵa burmaq. Sonyń biri – Rutube. Alaida tanymaldyǵy men yńǵailylyǵy jaǵynan ol YouTube-tiń shańyna da ilese almaidy.
Saiasattanýshy Piter Ratlendtiń aitýynsha YouTube-ty bloktaǵan jaǵdaidy Pýtinniń biligi qazirgige qaraǵanda áldeqaida soiqan sanktsiiaǵa ushyraýy múmkin. Odan buryn YouTube-pen kún kórip otyrǵan Reseidiń óz ishinde júzdegen, myńdaǵan adam buǵan qarsy shyǵady.
YouTube-ti bloktaýdyń aiaǵy jalpyhalyqtyq ereýil ulasýy múmkin. Ol aýqymy jaǵynan Navalnyi uiymdastyrǵan mitingiden de asyp túsedi.
"Qazaqstannyń irgesindegi Ózbekstan da Reseiden úirengenin istep, áleýmettik jelini kúshpen baǵyndyrýǵa tyrysýda. Mirziiaevtyń internet-jandaishaptary 35 mln turǵyny bar elde Facebook pen YouTube, Telegram sekildi tanymal jelilerdi buǵattap tastady túneýkúni. Ózbekter sol kúni-aq bas kóterdi. Biliktiń buiryǵyna qarsy shyǵýdan qaimyqqan joq. Mundaidy kútpegen úkimet sol kúni-aq raiynan qaityp, álemjelilerdi qaita ashty", - deidi Le Monde.
...
Maqala avtorynyń aitýynsha AQSh-tan taralatyn áleýmettik jeliler Resei men Orta Aziiaǵa qatysty qandai sheshim qabyldaryn bilmei, daǵdaryp júr.
Bir parasy, sonyń ishinde Twitter men LinkedIn Kremlmen ymyraǵa kelýden bas tartyp, oppozitsiia ókilderiniń paraqshasyn bloktaýdy talap etken Máskeýdiń betin qaitarǵan.
Facebook pen YouTube Kreml diktatory jáne Orta Aziiadaǵy avtokrat bileýshilerdiń yǵyna jyǵylýǵa májbúr.
Buǵa túsken saiyn, suǵa túsedi. Sói degen frantsýz basylym buǵan dálel bolarlyq birneshe jaitty alǵa tartypty.
Dýma sailaýynyń qarsańynda eki birdei álemjeli men Telegram messendjeri Pýtinniń ata jaýy Aleksei Navalnyidyń paraqshasyn buǵattap tastaǵan, sailaýdyń qyzǵan shaǵynda Navalnyi jaqtastary bileýshi partiiaǵa qarsy daýys berýdiń amal-ádisimen bólisken bolatyn.
"YouTube-te budan qalysqan joq. Qazaqstan men Túrkimenstan biliginiń shaǵymy negizinde bilikke qarsy shyqqan azamattardyń arnalaryn bloktap tastady. YouTube-tiń aitýynsha olar avtorlyq quqyqty buzǵan ári bógde adamnyń ómirine qol suqqan. Ashyǵyn aitqanda, amerikalyq álemjeliler avtoritarly júielerdiń jetegine erip ketti", – deidi Emanýel Grinshpan.
Ázirlegen, Dýman BYQAI
