كەز كەلگەن قىلمىس تٷرٸنە جازانى كٷشەيتۋ, ونىڭ الدىن الۋ جەنە قوعامدا قۇقىقبۇزۋشىلىققا نٶلدٸك تٶزٸمدٸلٸكتٸ قالىپتاستىرۋ – ەل بيلٸگٸنٸڭ باسىم باعىتتارىنىڭ بٸرٸ سانالادى. بۇل رەتتە قر باس پروكۋراتۋرا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق مەسەلەسٸن شەشۋدە دە ٸلكٸمدٸ شارالار كەشەنٸن ۇسىنىپ جاتىر. قوعامدىق ورىندارداعى قىلمىستىڭ الدىن الۋ دا قازٸرگٸ تاڭدا قۇزىرلى ورگانداردىڭ نازارىنان تٷسپەي تۇر. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەر كەزدەگٸ جيىنداردا سٶيلەگەن سٶزدەرٸندە وسى پروبلەمالارعا قاتىستى تاپسىرما جٷكتەيدٸ, ناقتى ماقسات مەجەلەيدٸ, تيٸستٸ ۆەدومستۆولارعا باعىت-باعدار بەرەدٸ.
«وتباسىلىق تيرانداردىڭ» سانى 7 مىڭنان 27 مىڭعا ٶسكەن
باس پروكۋرور بەرٸك اسىلوۆتىڭ مەلٸمەتٸنشە, بيىل تۇرمىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق جاساعانى ٷشٸن قاماۋعا الۋ مەرزٸمٸ ۇزارتىلىپ, تاراپتاردىڭ قايتا تاتۋلاسۋىنا تىيىم سالىندى.
تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق قۇرباندارىنىڭ ارىز-شاعىمدارىنا جاۋاپ بەرۋ بويىنشا پوليتسييانىڭ جۇمىسى قايتا قۇرىلىمدالدى. ناقتىلاي ايتقانداي, ولار دەكلاراتيۆتٸ رەسٸمنەن سەيكەستەندٸرۋ رەسٸمٸنە كٶشتٸ. نەتيجەسٸندە ٷشٸنشٸ توقساندا ەكٸمشٸلٸك جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتىلعان «وتباسىلىق تيراندار» سانى 7 مىڭنان 27 مىڭعا دەيٸن ٶستٸ.
– ٶتكەن جىلى 80-نەن استام ادام ٶلٸمگە الىپ كەلگەن اۋىر جاراقاتتار سالعانى ٷشٸن ۇزاق مەرزٸمگە باس بوستاندىقتارىنان ايىرىلدى. بٸراق تەك جازالاۋ ەدٸستەرٸ جاعدايدى تٷزەتە المايدى. تەرتٸپ ورناتۋدا قوعامنىڭ, ەربٸر ازاماتتىڭ بەلسەندٸ قولداۋى قاجەت, – دەدٸ بەرٸك اسىلوۆ.
ونىڭ سٶزٸنشە, قىلمىستىڭ بارلىق تٷرلەرٸنە ىمىراسىز قارسىلىق پەن مٷلدەم تٶزبەۋشٸلٸك تالاپ ەتٸلەدٸ. تٸپتٸ, كٶشەدەگٸ ەدەپسٸزدٸكتەن باستاپ, ادام ۇرلاۋ, توناۋ جەنە كٸسٸ ٶلتٸرۋگە دەيٸنگٸ وقيعالاردىڭ قاي-قايسىنا دا بٸز بەيجاي قاراماۋىمىز كەرەك.
بۇل كٶزقاراس تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا دا قاتىستى بولۋى كەرەك. سونىمەن قاتار, باس پروكۋرور اتاپ ٶتكەندەي, كٶپتەگەن زارداپ شەككەندەر ەلٸ كٷنگە دەيٸن پوليتسيياعا حابارلاسپايدى, ونىڭ ٸشٸندە تۋىستارىنىڭ قىسىمىمەن ٸستٸ جىلى جابا سالاتىندار بار.
قورقىتۋ مەن ۇرىپ-سوعۋدىڭ جازاسىز قالۋى كەيدە اۋىر زارداپتارعا, مەسەلەن ەيەلدەر مەن بالالاردىڭ ٶلٸمٸنە الىپ كەلەدٸ. ال قوعامدى قورعاۋ جەنە ادامداردىڭ قۇقىقتىق ساناسىن ٶزگەرتۋ ٷشٸن ناقتى شارالار مەن شەشٸمدەر قاجەت.
زاڭ ەرقاشان جەبٸرلەنۋشٸنٸڭ جاعىندا
قوعامدىق مٷددەلەردٸ قورعاۋ قىزمەتٸنٸڭ باسشىسى مارات ەبٸشەۆتٸڭ دەرەگٸنشە, قازٸرگٸ تاڭدا وزىق شەتەلدٸك تەجٸريبەنٸ ەسكەرە وتىرىپ, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق مەسەلەسٸن شەشۋ ٷشٸن شارالار كەشەنٸ ەزٸرلەنگەن. ولار ٷش بلوكقا بٶلٸنٸپتٸ: جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ كٷشەيتۋ, قىلمىستىڭ الدىن الۋ جەنە يدەولوگييالىق جۇمىستار.
– قازٸردٸڭ ٶزٸندە ەلٸمٸزدە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق ٷشٸن جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ كٷشەيتۋ بويىنشا دەيەكتٸ شارالار قابىلدانۋدا. مەجٸلٸس دەپۋتاتتارى وسىعان قاتىستى قوسىمشا تٷزەتۋلەر ەنگٸزدٸ. باس پروكۋراتۋرا ٶز تاراپىنان جاقىندارىن جٷيەلٸ تٷردە ۇرىپ-سوققان نەمەسە ماس كٷيٸندە زورلىق-زومبىلىق جاساعاندارعا جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ كٷشەيتۋدٸ ۇسىنىپ, ناقتى شارالار قابىلدادى. سونداي-اق, «باقىلاۋ» (وبسەسسيۆتٸ قۋدالاۋ) ٷشٸن جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ەنگٸزۋ باستاماسى بار.
الدىن الۋ مەسەلەسٸنە كەلەتٸن بولساق, مۇندا دا جٷيەلٸ شارالار, سونىڭ ٸشٸندە زاڭنامانى جەتٸلدٸرۋ قاجەت. مىسالى, قازاقستاندا 2009 جىلدان باستاپ قۇقىق بۇزۋشىلارعا قورعاۋ شاراسى مەن ارنايى سوت تالاپتارى سيياقتى شارالار قولدانىلادى. الايدا, ولاردى تيٸمدٸ دەپ اتاۋعا ەلٸ دە ەرتە, – دەدٸ مارات ەبٸشەۆ.
ونىڭ سٶزٸنە قاراعاندا, قاۋلى دا, سوت تالابى دا اگرەسسوردىڭ جەبٸرلەنۋشٸمەن بٸر ٷيدە تۇرۋىن شەكتەمەيدٸ, جاقىنداۋعا ناقتى تىيىم سالىنباعان. زاڭ جەبٸرلەنۋشٸنٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتەتٸن باقىلاۋ قۇرالدارى مەن تەتٸكتەرٸن ەمەس, جالپى تالاپتاردى كٶرسەتەدٸ.
وتاندىق تەجٸريبەگە زورلىق-زومبىلىق جاساعان ادامدى جەبٸرلەنۋشٸدەن (قىسقا مەرزٸمگە نەمەسە تولىقتاي جەنە ونىڭ باسقا باسپاناسى بار-جوعىنا قاراماستان) مەجبٷرلەپ الىپ تاستاۋ تەجٸريبەسٸن ەنگٸزۋ ۇسىنىلادى.
بۇل جەردە زاڭ ەرقاشان جەبٸرلەنۋشٸنٸڭ جاعىندا بولۋى كەرەك.
سونداي-اق, جەبٸرلەنۋشٸنٸڭ پٸكٸرٸن ەسەپكە الماي, قورعاۋ نۇسقاۋلىعىن شىعارۋ جەنە ولاردى بۇزعانى ٷشٸن 10 ەمەس, 30 تەۋلٸككە قاماۋعا الۋ شاراسى جٷزەگە اسادى.
سونىمەن قاتار, اگرەسسوردىڭ ٶزٸن وڭالتۋ جەنە قايتا تەربيەلەۋ بويىنشا جۇمىستار دا اسا ماڭىزدى. مۇندا, اتاپ ايتقاندا, قىلمىسكەردٸڭ مٸنەز-قۇلقىن پسيحولوگييالىق تٷزەتۋ (مەجبٷرلٸ نەمەسە ەرٸكتٸ) سيياقتى ەلەمدە ٶزٸن جاقسى دەلەلدەگەن قۇرالداردى قولدانۋعا بولادى.
تسيفرلىق وتباسى كارتاسى زورلىق-زامبىلىقتان ساقتايدى
وتباسىلىق كليماتقا تٸكەلەي ەسەر ەتەتٸن باسقا دا كٶپتەگەن ەلەۋمەتتٸك جەنە ەكونوميكالىق مەسەلەلەر بار. مىسالى, ٷيسٸزدٸك پەن جۇمىسسىزدىقتان, الكوگول مەن ناشاقورلىققا دەيٸنگٸ كٶپتەگەن كەدەرگٸلەر.
تەۋەكەل توبىنداعى وتباسىلاردى ولارمەن ماقساتتى جۇمىس ٸستەۋ ٷشٸن انىقتاۋدىڭ جاقسى قۇرالى – تسيفرلىق وتباسى كارتاسى بار جەنە ونى ودان ەرٸ جەتٸلدٸرۋ قاجەت.
سول سيياقتى ماڭىزدى سالا يدەولوگييالىق جۇمىستى قۇرۋ بولىپ تابىلادى. قوعام تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا تٶزبەۋشٸلٸكتٸ قالىپتاستىرۋى كەرەك.
– تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ شىعۋ تەگٸ, ەدەتتە, ەلەۋمەتتٸك جەنە مەدەني تەرٸس پٸكٸردە جاتىر. وتباسىنداعى ەرلەردٸڭ ٷستەمدٸگٸ مەن بٶلٸنبەيتٸن بيلٸك تۋرالى قاتە تٷسٸنٸكتەر دەستٷرلٸ قالدىقتار مەن پاتريارحالدىق كٶزقاراستارمەن نىعايتادى. شىن مەنٸندە, تىعىز «دەستٷرلەر» مەن ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى قايتا قاراستىرىپ, بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ شىندىعىنا بەيٸمدەۋ قاجەت, – دەيدٸ مارات ەبٸشەۆ.
ياعني, قازاقستان حالىقتارىنىڭ بٸرەگەيلٸگٸنٸڭ تەكتٸك مەدەني ەلەمەنتتەرٸن ەسكەرە وتىرىپ, زورلىق-زومبىلىققا جول بەرمەۋ يدەيالارىن دەيەكتٸ تٷردە ناسيحاتتاعان ابزال.
تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق كريميناليزاتسييالانا ما?
قازٸر قامقور ادامدار, سپورتشىلار, ەرٸكتٸلەر ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە بەلسەندٸ تٷردە «ٷي تيراندارىن» ايىپتايدى. ال بۇل – جۇرتشىلىقتى ماسقارالاۋدىڭ ايرىقشا اۋىر مىسالى. ەڭ دۇرىسى – زورلىق-زومبىلىققا, مەدەنيەتسٸزدٸككە, دٶرەكٸلٸككە مٷلدەم تٶزبەۋشٸلٸكتٸ بالاباقشادان, مەكتەپتەن باستاپ, ارنايى بٸلٸم بەرۋ باعدارلامالارى ارقىلى تەربيەلەۋ كەرەك.
تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتى كريميناليزاتسييالاۋ تاقىرىبى دا ٶتە ماڭىزدى, سالماقتى. ماماندار ايتقانداي, باس پروكۋراتۋرا بۇل مەسەلەنٸ جان-جاقتى زەرتتەپ, عىلىمي زەرتتەۋ جٷرگٸزٸپ, حالىقارالىق ساراپشىلاردى, عالىمداردى, قوعام ٶكٸلدەرٸن تارتقان.
سوندا زاڭ عالىمدارى مىناداي قورىتىندىعا كەلدٸ: ۇرىپ-سوعۋ, دەنساۋلىققا جەڭٸل زييان كەلتٸرۋ سيياقتى ەكٸمشٸلٸك قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردى قىلمىستىق كودەكسكە اۋىستىرۋعا بولمايدى. ٶيتكەنٸ, بۇعان دەيٸن بۇل دەل وسى ەرەكەتتەر ەكٸمشٸلٸك كودەكستەن قىلمىستىق كودەكسكە تٶرت رەت اۋىستىرىلىپ, كەرٸ قايتارىلعان.
– قىلمىستىق كودەكسكە كٶشكەن كەزدە جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ فورمالدى تٷردە ۇلعايتىپ, بٸز ايتارلىقتاي كٷردەلٸ پروتسەدۋرانى الدىق. كٶپتەگەن شاعىمدار نومەنكلاتۋرالىق ٸس رەتٸندە ەسەپتەن شىعارىلىپ, جاۋاپسىز قالدى. سونىڭ سالدارىنان كٶپتەگەن وتباسىلىق داۋ-دامايلار جازادان قۇتىلدى. تەرگەۋدٸڭ قاعازباستىلىعىنا بايلانىستى جەبٸرلەنۋشٸلەر جيٸ اگرەسسورلارىمەن تاتۋلاسۋعا مەجبٷر بولدى. ياعني, جازانىڭ بۇلتارتپاستىعى قاعيداسى جۇمىس ٸستەمەدٸ, – دەپ تٷسٸندٸردٸ ساراپشى.
مۇنداي تۇجىرىمداردى راستايتىن ستاتيستيكالىق مەلٸمەتتەر دە بار. 2015 جىلعا دەيٸن 4 مىڭعا جۋىق وتباسىلىق داۋ-داماي ەكٸمشٸلٸك جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتىلسا, بۇل ەرەكەتتەر قىلمىستىق كودەكسكە اۋىستىرىلعاندا, ولاردىڭ سانى 600-گە دەيٸن قىسقارعان. ال 2017 جىلى قايتادان بەز قالپىنا تٷسكەن. قىلمىستىق كودەكستەن ەكٸمشٸلٸك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسكە سەيكەس قىلمىستى اشۋ كٶرسەتكٸشٸ 10 ەسەگە ٶستٸ.
وسى مەسەلە بويىنشا قر ٸشكٸ ٸستەر ۆيتسە-مينيسترٸ يگور لەپەحا دا ساراپشىلاردىڭ قىلمىستىق كودەكسكە دەنساۋلىققا بٸرنەشە رەت جەڭٸل زييان كەلتٸرۋ, سونداي-اق ۇرىپ-سوعۋ جاۋاپكەرشٸلٸگٸن ەنگٸزۋ مەسەلەسٸن قاراۋدى ۇسىنىپ وتىرعانىن ايتتى.
ول قوعامدىق ورىنداردا قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ جۇمىستارىنا دا توقتالدى. مينيسترلٸك تەرتٸپسٸزدٸكتەر مەن بولماشى قۇقىق بۇزۋشىلىقتارعا مٷلدەم تٶزبەۋشٸلٸك قاعيداتىن جٷزەگە اسىرۋعا ەرەكشە كٶڭٸل بٶلەتٸنٸن ايتىپ, بۇزاقىلىق, مەملەكەتتٸك جەنە جەكە مەنشٸككە زييان كەلتٸرۋ ەرەكەتتەرٸ ٷشٸن جازانى قاتايتۋ شارالارى تۋرالى حاباردار ەتتٸ.
ماماندار اتاپ ٶتكەندەي, جازانىڭ بۇلتارتپاستىعى حالىقتىڭ قۇقىقتىق مەدەنيەتٸنٸڭ ارتۋى, ازاماتتاردىڭ ەلٸمٸزدٸڭ زاڭدارىنا جەنە بٸر-بٸرٸنە دەگەن قۇرمەت سەزٸمٸن وياتۋىمەن قاتار جٷرۋٸ تيٸس.
ٷٸمٸت ٷيلەستٸرۋ كەڭەسٸندە
قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ بارلىق تٷرٸنە ىمىراسىز كٶزقاراستى جاستايىنان سٸڭٸرٸپ, جاستار مەن بالالارعا ٷيرەتۋ كەرەك. مەكتەپتەردەگٸ تيٸستٸ وقۋ-تەربيە جۇمىستارىنا جٸتٸ كٶڭٸل بٶلۋ, زاڭدىلىق پەن قۇقىق تەرتٸبٸنٸڭ قۇندىلىقتارىن اۋديتوريياعا انىق جەنە نانىمدى جەتكٸزە الاتىن جاستار اراسىنا ىقپالدى تۇلعالاردى تارتۋ قاجەت.
قر مەدەنيەت جەنە اقپارات مينيسترٸ, قر پرەزيدەنتٸ جانىنداعى ەيەلدەر ٸستەرٸ جەنە وتباسىلىق-دەموگرافييالىق ساياسات جٶنٸندەگٸ ۇلتتىق كوميسسييانىڭ باسشىسى ايدا بالاەۆانىڭ پايىمىنشا, وسى باعىتتارداعى جۇمىستاردى ۆەدومستۆوارالىق تىعىز ٷيلەستٸرۋ قاجەت.
ورتالىقتا عانا ەمەس, جەرگٸلٸكتٸ دەڭگەيدە دە تيٸمدٸلٸك ارتتىرۋ كٶپ نەرسەگە بايلانىستى. بەلگٸلٸ بٸر مەسەلەلەردٸ شەشۋ ٷشٸن شارالار قابىلدانعان كەزدە, ورىندالعان جۇمىستىڭ نەتيجەلەرٸ تۋرالى ستاتيستيكانى الۋ جەتكٸلٸكسٸز, نەتيجەلەردٸ تەرەڭٸرەك تالداۋ, قانداي تەسٸلدەر مەن شەشٸمدەر جۇمىس ٸستەيتٸنٸن جەنە قايسىسى جۇمىس ٸستەمەيتٸنٸن تٷسٸنۋ قاجەت.
– بٸزدە زاڭدىلىقتى, تەرتٸپتٸ جەنە قىلمىسپەن كٷرەستٸ قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا ٷيلەستٸرۋ كەڭەسٸ بار. بٸز بارلىعىمىز قىلمىستار مەن قۇقىق بۇزۋشىلىقتار سانىنىڭ ازايۋىنا مٷددەلٸمٸز, بٸز نٶلدٸك تٶزٸمدٸلٸككە قول جەتكٸزگٸمٸز كەلەدٸ. بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردىڭ قالاي جٷرٸپ جاتقانىن, كٷش-جٸگەردٸ قالاي بٸرٸكتٸرەتٸنٸن كٶرۋ ٷشٸن ٷيلەستٸرۋ كەڭەسٸنٸڭ جانىنان پروفيلاكتيكا بويىنشا كٸشٸ توپ قۇرۋ تۋرالى ۇسىنىس بار, – دەدٸ مينيسترلٸك باسشىسى.
سونىمەن قاتار, ول ەسٸرەسە قوعام ٷشٸن ٶزەكتٸ مەسەلەلەرگە قاتىستى (مىسالى, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتى كريميناليزاتسييالاۋ) ٷكٸمەتتٸڭ شەشٸمدەرٸ تۋرالى حالىقتى دۇرىس اقپاراتتاندىرۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن اتاپ ٶتتٸ.
ياعني, ازاماتتارعا قانداي شارالار قابىلدانىپ جاتقانىن ايتىپ قانا قويماي, ولاردى نەگٸزدەۋ, ەربٸر شەشٸمنٸڭ اۋقىمدى ساراپتامالىق-تالداۋ جۇمىستارىنىڭ نەتيجەسٸندە قابىلداناتىنىن كٶرسەتۋ كەرەك.
