«كەت-بۇعانىڭ سوڭعى جورىعى» اتتى ماقالانى ٶزٸڭٸزدٸڭ نازارىڭىزعا ۇسىنىپ وتىرمىز. كەزٸندە بۇل ماقالا «تاڭشولپان» جۋرنالىندا ورىس تٸلٸندە باسىلعان. سودان كەيٸن عالامتورعا (ينتەرنەتكە) قويىلدى, تمد كٶلەمٸندە جەنە شەتەلدەگٸ ورىستٸلدٸ وقىرماندارعا بەلگٸلٸ بولدى. لوندون, پاريج ت.ب. قالالاردا تۇراتىن وتانداستارىمىز, قازاقتىڭ جەنە جالپى كٶشپەندٸ ٶركەنيەتتەردٸڭ تاريحى مەن مەدەنيەتٸنە ىقىلاس-پەيٸلدٸ باسقا دا جۇرتتاردىڭ وقىرماندارى بۇل ەڭبەككە ٶزدەرٸنٸڭ زور ريزاشىلىعىن بٸلدٸردٸ. اتالعان ماقالاداعى بۇرىن بەيمەلٸم بولعان دەرەكتەر ەلەمدٸك عىلىمي اينالىسقا تٷستٸ.
الدىنالا ەسكەرتكٸمٸز كەلەتٸنٸ – بۇل شاعىن زەرتتەۋ بولاشاقتا قازاق تٸلٸندە جازىلاتىن دەستٷرلٸ (كٶنە, ٸلكٸ) دٷنيە تاريحى جايىنداعى تولعانىس – كٸتاپتىڭ كٸرٸسپە تاراۋى عانا.
سودان بەرٸ وننان استام جىلداي ۋاقىت ٶتٸپتٸ. ەلبەتتە, بٸزدٸڭ شىڭعىس حانعا, سول كەزدەگٸ تاريحقا, ۇلى قاعاننىڭ ەرلٸك ٸستەرٸنە, جاحاندىق ساياساتتىڭ قىر-سىرىنا دەگەن كٶزقاراسىمىز كٶپ ٶزگەرٸسكە ۇشىرادى. بۇرىنعى كەڭەستٸك تاريحي عىلىمدا قالىپتاسقان ميفتەردٸ تەرٸسكە شىعارا الاتىن دەرەك سول كەزدٸڭ ٶزٸندە-اق قولىمىزدا بولعان. الايدا بٸز ەڭ ەۋەلٸ ورىستٸلدٸ ەلەۋمەتتٸڭ مٸنەزٸندەگٸ باستى مٸندەردٸڭ بٸرٸ – كٶشپەندٸ, ونىڭ ٸشٸندە قازاق مەدەنيەتٸنە دەگەن استام كٶزقاراستى نىسانامىزعا العان ەدٸك. ويىمىزشا, بٸز, دٸتتەگەن جەرٸمٸزدەن شىقتىق. ەندٸ, كٶلدەنەڭ شارۋاعا مويىن بۇرۋعا ەش مٷمكٸندٸگٸمٸز بولماسا دا, كٶپتەگەن وقىرماندارىمىزدىڭ ٶتٸنٸشٸ بويىنشا ماقالانى تەرجٸمالاپ, ٶزٸمٸزدٸڭ سٷيٸكتٸ گازەتٸمٸز «الماتى اقشامىنا» جارييالاپ وتىرمىز.
كەلەلٸ پٸكٸرٸڭٸزدٸ كٷتەمٸز, وقىرمان.
زيرا ناۋرىزباەۆا, تالاسبەك ەسەمقۇلوۆ
كٶشپەلٸ ٶركەنيەتتٸڭ قۇپييا ميسسيياسى
«سەندەر, بەتتەرٸ بىلعارىمەن قاپتالعان
جالپاق قالقانعا ۇقساس قىسىق كٶز قاۋىممەن
سوعىسپايىنشا قييامەت – ماحشار كٷنٸ كەلمەيدٸ.
تاعى دا سەندەر, كيٸز ەتٸك پەن كيٸز بايپاق كيگەن
قاۋىممەن سوعىسپايىنشا قييامەت – ماحشار
كٷنٸ كەلمەيدٸ».
حاديستەن
«بٷگٸندە ەلەمدە كٶشپەلٸ حالىقتارعا ورىن
جوق, ونىڭ ٷستٸنە ولاردى قولدان كەلگەنشە,
بارلىق امالدى پايدالانىپ وتىرىقشى
ٶمٸرگە كٶندٸرٸپ جاتىر, سوندىقتان
«دوڭعالاقتىڭ توقتايتىن كەزٸ» دە الىس ەمەس.
وسىلايشا دەۋٸردٸڭ اياعىنا قاراي
قابىل ەبٸلدٸ ٶلتٸرٸپ بولادى».
رەنە گەنون
«سانداردىڭ پاتشالىعى جەنە ۋاقىت بەلگٸلەرٸ»
قازٸر كٶپتەگەن اۆتورلار, ولاردىڭ ٸشٸندە قازاعى دا, باسقا ۇلتى دا بار, قازاقتىڭ ۇلتتىق تەكتەستٸگٸ (يدەنتيفيكاتسييا) جايىندا, بٷگٸنگٸ ەتنيكالىق دەزينتەگراتسيياعا, قوجىراۋعا, رۋحاني داعدارىسقا الىپ كەلگەن تاريحي جولى جايىندا كٶپ تولعانادى. سىرتقارى جۇرت, بۇرىندارى ل.ن. گۋميلەۆ تەرٸسكە شىعارماق بولعان تٷرٸك – موڭعول كٶشپەلٸلەرٸ تۋرالى ايتىلاتىن «قىساس ەفسانانى» /«چەرنايا لەگەندا»/ قايتادان جانداندىرماق بولادى. مەسكەۋلٸك گەيدار دجەمال يسلام دٷنيەسٸ اتىنان بٸزدٸ ەنجٸل مەن قۇراندا ايتىلاتىن «ياجٷج بەن مەجٷجدەرگە» تەڭەسە, بەلگٸلٸ مەسكەۋلٸك ساياساتتانۋشى جەنە مەدەنيەتتانۋشى اعايىندى شۋكۋروۆتار «جانى اشي وتىرىپ» بىلاي دەيدٸ: «بٸراق قۇداي تٷرٸكتەرمەن تٸلدەسپەپتٸ, ٶزٸندٸك ۇلتتىق دٸن تٷرٸكتەردٸڭ ماڭدايىنا جازىلماپتى. ەبدەن قالىپتانىپ ٷلگٸگە تٷسكەن ٶركەنيەتتٸك جٷيەلەر يەرارحيياسىنا, ۇزىن سانى ونعا تولار-تولماس جاراتۋشى-حالىقتاردىڭ مىڭداعان جىلدار بويعى رۋحاني تەجٸريبەسٸنٸڭ نەتيجەسٸ بولىپ سانالاتىن مەدەنيەت ەلەمٸنە حح عاسىردا عانا ەنٸپ, ٶزٸندٸك رۋحاني بولمىستان دەمەلٸ ەكەنٸن بٸلدٸرگەن تٷرٸكتەردٸڭ ەندٸ عانا قالىپتاسىپ جاتقان مەدەني تەكتەستٸگٸنە ولاردىڭ نەسٸلدٸك بەلگٸسٸ عانا ۇيىتقى جەنە نەگٸز بولا الار ەدٸ».
مۇنداي ەڭگٸمەلەرگە «قايتەسٸڭ, سارت بولعان سوڭ, سارتتىعىن ٸستەيدٸ دە» دەپ قولدى بٸر سٸلتەۋگە بولار ەدٸ. جىلقىنى العاش رەت قولعا ٷيرەتكەن, ەتٸك پەن شالباردى العاش تٸككەن, ەر-توقىم مەن ٷزەڭگٸنٸ, بٷكٸل ات ەبزەلٸن العاش كٸم جاساعان ەكەنٸن, ٶزٸمٸزدٸڭ كٶنە جازۋ ٷلگٸلەرٸمٸزدٸ, سىردىڭ بويىنداعى قالالىق ٶركەنيەتتٸ, ادامزاتتىڭ ەكٸنشٸ ۇستازى ەبۋناسىر ەل-فارابيدٸ, تاعىسىن تاعىلاردى ەستەرٸنە سالۋعا بولار ەدٸ. بٸراق بۇنىڭ بەرٸ «جاراتۋشى-حالىقتاردىڭ» بۇلجىماس سوتىنىڭ الدىندا اقتالۋ سيياقتى بولىپ كٶرٸنەر ەدٸ. الدىنالا سەتسٸزدٸككە بۇيىرىلعان ەرەكەت. مەسەلە اقيقاتتا بولسا, وندا ل.گۋميلەۆتەن كەيٸن, تىمقۇرماسا ورىس عىلىمىندا كٶشپەلٸلەرگە دەگەن كٶزقاراس تٷبەگەيلٸ ٶزگەرەر ەدٸ.
بٸراق مەسەلە اقيقاتتا ەمەس, ادام ساناسىندا ورنىققان قابىلداۋداعدىسىندا بولىپ تۇر عوي. كٶشپەلٸلەر جايىنداعى بۇل كٶزقاراستى اقاس تەجۋٸتوۆ «كلاسسيكالىق كٶزقاراس» دەپ اتايدى. «كٷشٸ جاعىنان تابيعاتتىڭ زاڭىمەن پارا-پار بۇل كٶزقاراستى تەرٸسكە شىعارۋ مٷمكٸن ەمەس, ول ۇلتتىق سانانى جىرىمداپ, قوجىراتقانى سونداي, قازاقتار بٷگٸندە ٶزٸنٸڭ ٶتكەن تاريحىن تەرك ەتٸپ, ٶتكەننەن باس تارتۋعا مەجبٷر».(«مەگاپوليس», 21 اقپان, 2002 ج). تۋمىسىندا اناليتيكالىق ويلاۋعا بەيٸم اقاس تەجۋٸتوۆ پروبلەمانىڭ تامىرىن تاپ باسىپ, ەلەمدٸك قوعامدىق پٸكٸردٸڭ بٸزبەن, ۇلى دالانىڭ كٶشپەلٸ ٶركەنيەتٸ مۇراگەرلەرٸمەن «مىسىق-تىشقان» ويىنىن قانداي شارتتارمەن جٷرگٸزەتٸنٸن جٷيەلەپ اشىپ بەرگەن. «سەندەردٸڭ قالالارىڭ, سەندەردٸڭ عالىمدارىڭ – شىندىعىندا سەندەردٸكٸ ەمەس. سەندەردٸڭ جەرلەرٸڭدە بولعانىمەن ولار مۇسىلماندىق – يراندىق ٶركەنيەتكە جاتادى. ەدٸل پاتشا مەن شىڭعىس حان – سەندەردٸڭ بابالارىڭ ەمەس, سوندىقتان ولاردى ماقتان تۇتۋعا حاقىلارىڭ جوق, بٸراق سەندەر, سەندەردٸڭ بابالارىڭ سولاردىڭ ورداسىنىڭ قۇرامىندا بولدى, ياعني سول شاپقىنشىلىقتىڭ زاردابى – سەندەردٸڭ مويىندارىڭدا». ا.تەجۋٸتوۆ ايتقان دەپرەسسيۆتٸك ەسەر, باسقانىڭ ەمەس, قازاقتىڭ عانا ساناسىن ەزگٸلەيدٸ, باسقا حالىقتار باياعىدا ورنىن تاۋىپ ورنالاسىپ العان. مىسالى ۇيعىرلار, ۇيعىر قاعاناتىن جەنە ٶزدەرٸنە ەش قاتىسى جوق حالىقتىڭ ۇلى ٸستەرٸن ماقتان ەتەدٸ. نەگاتيۆتٸك ەسەردەن, ولار, ٶزٸنٸڭ ٷندٸەۆروپالىق تەگٸن قالقان ەتٸپ قورعانادى. ايماقتاعى باسقا حالىقتار دا وسىنداي امالدى پايدالانادى. «كٸنەلٸلٸك كومپلەكسٸ» («كومپلەكس ۆينى») قازاق ساناسىنا عانا ەگٸلگەن. قازاق قانا ٶزٸنٸڭ قاندى بولسا دا ەرلٸك تاريحىن ماقتان ەتە المايدى.
شەكاراسى شايىلعان وسىنداي ٶزٸندٸك تەكتەستٸك احۋالعا بەلگٸلٸ دەرەجەدە قازاقتاردىڭ ٶزدەرٸ دە كٸنەلٸ. ۇلتتىڭ قالىپتاسۋى نەگٸزٸنەن تٶمەندەگٸدەي ەكٸ جولمەن جٷرەدٸ. بٸرٸندە, كٷشتٸ تايپا باسقا ەلسٸز تايپانى اسسيميلياتسييالاپ ٶزٸنە باعىندىرادى (سول سەبەپتٸ نەگٸزگٸ سۋبەتنوستىڭ ميفولوگيياسى مەن يدەولوگيياسى جالپىۇلتتىق دەڭگەيگە كٶتەرٸلەدٸ). ەكٸنشٸسٸندە, ٶزٸنٸڭ اينىماس بەلگٸلەرٸن ساقتاعان رۋلار مەن تايپالار وداق بولىپ بٸرٸگەدٸ. بۇل وداقتار ەلسٸن-ەلسٸن ىدىراپ, تٷرلٸ قۇرامدا قايتا قالىپقا كەلٸپ وتىرادى, سوندىقتان ورنىقتى, بٸرتۇتاس ميفولوگييا مەن تاريح تا قالىپتاسپايدى. قازاقتار دٷنيەنٸ, بولمىستى رۋ-تايپا دەڭگەيٸندە قابىلداعان, ٶزٸنٸڭ كەڭدٸگٸنەن ەلٸ كٷنگە دەيٸن اۋقىمدى ويلاپ, قانداس, تٸلدەس, دٸن قارىنداس ٸزدەۋگە بەيٸم (سول ۇمتىلىسىندا ۇلتتىق مٷددەدەن قالاي اتتاپ كەتكەنٸن ٶزدەرٸ دە بايقاماي قالادى). قازاقتىڭ, ٶزٸنٸڭ تاريحى بارىسىنداعى شەككەن شىعىنى مەن كٶرگەن تەپەرٸشٸن ۇمىتىپ, كٶشپەلٸ ٶركەنيەت ماسشتابىندا, بٷكٸلتٷرٸك بٸرلٸگٸ, يسلام ويكۋمەناسى ماسشتابىندا ويلاۋ داعدىسى ۇلت ٷشٸن قيساپسىز پروبلەما تۋدىرىپ وتىر. (ٶزٸندٸك تەكتەستٸك پروبلەماسى دا وسىدان تۋىنداپ وتىر). بارلىق دەڭگەيدە مەملەكەت - ەتنوستار باياعىدا بٶلٸسٸپ قويعان دٷنيەدە, بٸز, وسى داعدىمىزدان تٷسٸنٸكسٸز, تٸپتٸ دەسەڭٸز, ىڭعايسىز جاعدايعا قالىپ وتىرمىز. سونىمەن قاتار, قازاق مٸنەزٸنە عانا تەن وسى اشىقتىقتىڭ استارىندا قازاق جانىنىڭ سىرى, ونىڭ تۇڭعيىق ارحەتيپتٸك قاباتتارى جاتىر. بۇل, ەسٸرەسە, بٸزگە قاراعاندا ەلدەقايدا پراگماتيك, قازاققا سەنبەي, كٷمەنمەن قارايتىن بٸزدٸڭ «قانداس» اعايىنداردىڭ مٸنەزٸمەن سالىستىرعاندا انىق بايقالاتىن بەلگٸلەر.
ۇرپاقتارى قازاق ورداسىنىڭ نەگٸزٸن قالاعان جەنە بارلىق ۋاقىتتا قازاق مەملەكەتٸنٸڭ التىن دٸڭگەگٸ بولعان شىڭعىس حان جايلى سوڭعى كەزدە ەتەك العان ديسكۋسسييادا بٸزدەرگە, ححٸ عاسىرعا اياق باسسا دا ٶزٸنٸڭ ۇلتتىق بەت-بەدەرٸن ەلٸ انىقتاي الماي وتىرعان قازاقتارعا تىعىرىق سيتۋاتسييادان شىعۋدىڭ جولى ۇسىنىلىپ وتىر: بٸز, باتىستىق جەنە مۇسىلماندىق ۆاريانتتا جەتكەن ليبەرالدىق-دەموكراتييالىق قۇندىلىقتاردىڭ پايداسى ٷشٸن جيھانگەر بابامىزدان باس تارتۋىمىز كەرەك ەكەن. باتىستىق ليبەرالدىق-دەموكراتييالىق جٷيەنٸڭ «ەكٸ ستاندارتى» («دۆوينوي ستاندارت») باياعىدان بەلگٸلٸ. يسلام ٶركەنيەتٸنٸڭ پرەتەنزييالارى جايىندا بٸز كەيٸنٸرەك ارنايى ايتامىز. ەزٸرگە پروبلەمانىڭ مۇنداي «ەدەمٸ شەشٸمٸنٸڭ» نەندەي ۇلتتىق جەنە گەوساياسي سالدارى بولماق – سونى ەڭگٸمەلەيٸك.
قازاق قوعامىنداعى كٶپتەگەن جٸككە ەندٸ بٸر جٸك قوسىلعالى وتىر. ەندٸ بٸز, شىڭعىس شاپقىنشىلىعىنا دەيٸن پروگرەسكە, وتىرىقشى ٶمٸرگە, يسلام ٶركەنيەتٸنە تەلٸنگەن ەۆروپاتيپتەس مومىن تٷرٸكتەر جەنە وسىلاردى حاق جولدان تايدىرىپ, كٶشپەلٸلٸكتٸڭ تىعىرىعىنا تٸرەگەن موڭعولتيپتەس جابايى تٷرٸكتەر بولىپ بٶلٸنەدٸ ەكەنبٸز. بٸراق بۇل جەردە ٷش كٸلتيپان بار: بٸرٸنشٸدەن, قازاق حالقىنىڭ دەنٸ سول موڭعولتيپتەس «جابايىلاردىڭ» تٸكەلەي ۇرپاقتارى بولىپ تابىلادى; ەكٸنشٸدەن, ەڭ «تازا» دەگەن تٷرٸكتٸڭ بويىندا, شاماسى كٶشپەلٸلٸكتٸڭ «گەنٸ» بولعان, سەبەبٸ, شىڭعىس حان ٶلگەننەن كەيٸن دە ولار ٶزدەرٸنٸڭ حاندارىن باس ەتٸپ 7 عاسىر بويى ساحارادى «قاڭعىرىپ» جٷردٸ (بۇل كەزدە «دەنٸ دۇرىس» حالىقتار ٶزدەرٸن جاۋلاعان باسقىنشىلاردى وتىرىقشىلاندىرىپ, ال كٶپ ۇزاماي ولاردىڭ بيلٸگٸنەن قۇتىلىپ تا بولعان); ٷشٸنشٸدەن, بايىرعى حورەزمنٸڭ زاڭدى مۇراگەرٸ بولىپ سانالاتىن باۋىرلاس ٶزبەكستان ٶزٸنٸڭ ۇلتتىق قاھارمانى رەتٸندە التىن وردانى تالقانداعان ەمٸر تەمٸردٸ كٶتەرٸپ جاتقاندا, بابالارىمىزدىڭ جارىمىنان استامىن جابايى, باسقىنشى دەپ جارييالاپ, ال سولاردان جەڭٸلٸس تاپقان حورەزم شاحتىڭ دەرگەيٸندەگٸ ۆاسسالى قايىر حاندى ۇلتتىق باتىر قىلىپ كٶتەرگەن بٸز كٸم بولعانىمىز? كەلەسٸ قادامىمىزدا شايباني ەبٸلقايىرعا «جاۋلىق» ٸستەگەن, ٶزدەرٸنە ەرگەن كٶشپەلٸ رۋلاردى الىپ, كٶك وردادان بٶلٸنٸپ شىققان «سەپاراتيستەر» - كەرەي مەن جەنٸبەك حانداردى ايىپتايىق. سودان كەيٸن سولاردىڭ ۇرپاعى, سان-تاشتا ٶزبەك-موڭعول ارميياسىمەن شايقاستا وتىز جەتٸ سۇلتانمەن جەنە ٶزٸنٸڭ توعىز ۇلىمەن بٸرگە قازا تاپقان توعىم حاندى ايىپتايىق. اقىر سوڭىندا بەلدٸگٸمٸزدٸ موينىمىزعا سالىپ, يسلام اكانىڭ اياعىنا جىعىلىپ, بٸزدٸ قايتادىن ٶركەنيەت اياسىنا ال دەپ ٶتٸنەيٸك.
ەلەمدٸك قاۋىمداستىق جارييالاعان ليبەراليزم مەن دەموكراتييالىق قۇندىلىقتاردى ۇستانعان, ەرينە, جاقسى عوي. ەيتسە دە, بٷگٸنگٸ دٷنيەدە مەملەكەتتٸك جەنە ۇلتتىق مٷددە العا قويىلادى, بارلىق ەلدەر باسشىلىققا سونى عانا الادى. بٸز دە, قانداي دا بولماسىن تاريحي پروبلەمانى تالقىلاعاندا, وسىنداي ٷدەدەن شىعىپ وتىرۋىمىز كەرەك. وتىرار بٸزدٸڭ بورودينومىز بولا المايدى.
فورمالدٸك تۇرعىدان العاندا بۇل, بٸزگە تٸكەلەي قاتىسى جوق ەكٸ مەملەكەتتٸڭ قاقتىعىسى. ونىڭ ٷستٸنە, تٸپتٸ, بٷگٸنگٸ حالىقارالىق قۇقىق تۇرعىسىنان الاتىن بولساق, 1216 جىلى موڭعول ەسكەرٸنە ەشقانداي سەبەپسٸز شابۋىل جاساعان (جەنە ەسكەرٸنٸڭ بٸرنەشە ەسە كٶپ ەكەنٸنە قاراماستان جەڭٸلٸپ قالعان), وتىرارداعى موڭعول ەلشٸلٸگٸن قىرىپ سالعان, سودان كەيٸن مەسەلەنٸ شەشپەك بولىپ كەلگەن شىڭعىس حاننىڭ ەلشٸسٸن ٶلتٸرٸپ تاستاعان حورەزم, كونفليكتتٸڭ تۋۋىنا سەبەپشٸ بولىپ تابىلادى. ەلشٸلٸك جٷرگٸزگەن شپيوناج, تىڭشىلىق جايلى ەڭگٸمە – بايانسىز ەڭگٸمە, سەبەبٸ بٷكٸل ەلەمدە, بارلىق زاماندا ديپلوماتييا – بارلاۋشىلىق, تىڭشىلىق قىزمەتتٸڭ جامىلعىسى, مەكەمەسٸ بولىپ كەلگەن جەنە بولا دا بەرمەك. ورىس تاريحشىلارى موڭعولداردىڭ, تەك قانا ەلشٸلەردٸ ٶلتٸرگەن قالالاردى قيراتقانىن مويىنداپ بولدى.
كونفليكتتٸڭ ەتنيكالىق جاعىنا نازار اۋداراتىن بولساق, ەكٸ جاقتىڭ دا قايتپاي سوعىسقان باھادٷرلەرٸ ٶزٸمٸزدٸڭ بابالارىمىز ەكەنٸن كٶرەمٸز. تاريحتا بۇل جيٸ قايتالاناتىن قۇبىلىس. بابالارىمىز دالالىق ەتيكاعا سەيكەس دۇشپاننىڭ ەرلٸگٸن قۇرمەتتەي بٸلگەن. باتىس ەلەمٸ بٸرتٸندەپ وسى باعىتتا جىلجىدى. مونارحييالىق انگلييانىڭ استاناسىنداعى الاڭداردىڭ بٸرٸندە كارل ٸ كورول مەن سونىڭ باسىن العان وليۆەر كرومۆەلگە قويىلعان ەسكەرتكٸشتەر تۇر. ەربٸر اعىلشىن وسى ەكەۋٸنٸڭ قايسىسىنٸكٸ دۇرىس, قايسىسىنٸكٸ قاتە ەكەنٸن ٶزٸ شەشە الادى, بٸراق اعىلشىندار ٶزٸنٸڭ ٶتكەنٸن قۇرمەتتەي الادى, تاريحقا وراسان ىقپال ەتكەن ادامداردى تاريح كٶشٸنەن لاقتىرىپ كەتۋ, اتىن ٶشٸرۋ ەشكٸمنٸڭ دە ويىنا كەلمەيدٸ. بٸز عانا ٷنەمٸ «تاڭداۋ» ٷستٸندەمٸز, شىڭعىس حان با, ەلدە قايىر حان با, بەيبارىس پا, ەلدە كەت-بۇعا ما, ەبٸلقايىر حان با, ەلدە باراق سۇلتان با, جەڭگٸر مە, ەلدە ماحامبەت پە – قايسىسىن قالدىرۋىمىز كەرەك – ٷنەمٸ وسىعان باس قاتىرۋمەن جٷرەمٸز.
بۇنىڭ بارلىعى تٷرلٸ تاريح شىتىرمانىندا ٶزٸنٸڭ جەنە ۇلتتىڭ مٷددەسٸن تٷرلٸشە تٷسٸنگەن كەسەك تۇلعالار. ال, ەندٸ دالالىق ەتيكانى ۇمىتقان ەكەنبٸز, ولاي بولسا تىمقۇرماسا, ٶركەنيەتتٸ دٷنيەدەن ٶز تاريحىمىزدى جەنە ونىڭ قاھارماندارىن قۇرمەتتەۋدٸ ٷيرەنەيٸك.
بۇل پروگرامما – مينيمۋم عانا, ال پروگرامما – ماكسيمۋمنىڭ مەنٸ ۇلتتىق تاريحتى كەزدەيسوق وقيعالاردىڭ جيىنتىعى دەپ ەمەس, كونتسەپتۋالدىق تۇرعىدان پايىمداۋدى ٷيرەنۋدە, وقيعانىڭ سىرت كەلبەتٸنٸڭ استارىنان ونىڭ نەگٸزگٸ ماعىناسىن اجىراتا بٸلۋدە جاتىر. بۇنىڭ سىرتىندا ايتارىمىز, ۇلتتىڭ كەشەگٸسٸ مەن بٷگٸنٸن پايىمداۋ ٷشٸن, ۇلتتىق يدەولوگييانى قالىپتاستىرۋ ٷشٸن قازاق تاريحىنىڭ فيلوسوفيياسىن تيياناقتاۋ كەرەك.
اتالمىش ماقالا شىڭعىس حان تۋرالى پولەميكانى تيياناق ەتە وتىرىپ, وسىنداي مەتا-تاريحقا كٸرٸسپە جازۋدىڭ تالپىنىسى بولىپ تابىلادى. بۇل ويدان شىعارىلعان پروبلەما ەمەس, بۇنىڭ تاساسىندا قازاقتىڭ ٶزٸندٸك تەكتەستٸگٸ مەسەلەسٸ تۇر. ٶز ماقالامىزدا بٸز ەلەمدٸك ەلەۋمەتتٸك پٸكٸردٸڭ ويىن شارتتارىن ساقتاي وتىرىپ, تٶل تاريحىمىزدىڭ «قىساس ەفساناسىنىڭ» كٶلەڭكەسٸندە قالعان سىرلارىن اشىپ كٶرسەتۋگە تىرىسامىز.
تاريح شۋمەردەن باستالادى
كەزٸندە ٷلكەن سەنساتسييا بولعان س.كرامەردٸڭ تاريحي بەستسەللەرٸ وسىلاي دەپ اتالادى. بۇل تۇجىرىمدى مۇرات ەۋەزوۆتٸڭ گيلگامەش پەن ەنكيدۋ جايلى ەپوسقا جاساعان تالداۋى دا, ولجاس سٷلەيمەنوۆتٸڭ «از ي يا»-سى دا راستايدى. ال ا.دۋگين, نەمٸس زەرتتەۋشٸسٸ گ.ۆيرتتٸ قولداي وتىرىپ, بۇل تاريحتىڭ تٷپ تامىرىن ودان ارى, مىڭجىلدىقتىر قويناۋىنا, ەلميساققا, گيپەربورەيلەرگە قاراي جىلجىتادى. ونىڭ پٸكٸرٸنشە گيپەربورەيلەردٸڭ ۇرپاقتارى ٶزٸنٸڭ اركتيكاداعى قاسيەتتٸ وتانىنان ەكٸ لەك بولىپ جىلجىعان: ەۆرازييا كونتينەنتٸنٸڭ سولتٷستٸك-باتىسىنان وڭتٷستٸك-شىعىس باعىتقا قاراي اتلانتتار جاۋلاعان, ال سولتٷستٸك-شىعىستان تۇراننىڭ نەوليتتٸك ساكرالدٸك ورتالىعى ورنالاسقان سٸبٸر ارقىلى, كٸشٸ ازيياعا, بالقان مەن اناتوليياعا دەيٸنگٸ ارالىقتا تٷرٸك-شۋمەر حالىقتارىنىڭ ميگراتسييا جولدارى ورنالاسقان.
«تٷرٸك-موڭعول حالىقتارى تاريحي قالىپتاسقان سالت بويىنشا اراعا بٸرنەشە جٷز نەمەسە مىڭداعان جىلدار سالىپ كٶنە ميگراتسييا جولدارىن قايتالاۋعا قايتا ۇمتىلاتىن» (بۇل جەردە جەنە وسىدان كەيٸن, تٷرٸك-شۋمەر مەسەلەسٸنە كەلگەندە بٸز, ەۆروپالىق دەستٷرشٸل-راديتسيوناليستەردٸڭ زەرتتەۋلەرٸن قورىتىندىلاپ جٷيەلەگەن ا.دۋگيننەن تسيتاتا كەلتٸرٸپ وتىرامىز).
«اتلانتيكالىق ۇرپاق ٶزٸنەن كەيٸن مىزعىمايتىن, بار سىرى سىرتقى بەدەرٸنەن كٶرٸنٸپ تۇراتىن, باتىستىق-تسەنتريستٸك مەنمەندٸككە سۋارىلعان راتسيونالدىق مەدەنيەت قالدىرسا, تٷرٸك-شۋمەر مۇراسى, ەرلٸگٸ ەش كەم بولماسا دا قاراپايىم, ٶز ٶزٸنە تۇيىقتالعان ينتەريورلى, كٶپسٶزدٸلٸكتەن ادا, جەنە مەدەني مينيماليزمگە بەيٸم, بولمىستىڭ تٷپ نەگٸزٸ – ەۆرازييانىڭ جىم-جىرت بيٸك اسپانىنىڭ سىرىنا ۇمتىلادى. سوندىقتان, اتلانتيزم ٶز سىرىن ٶزٸ ايتادى, ال تۋرانيزم جايىندا, ەۆرازيياشىلدىق جايىندا بٸز تەك قانا جورامالداي الامىز, بٸز ونى كونتينەنتالدٸك ميسسييانىڭ ۇمىتىلعان كٶنە قاينار كٶزٸ دەپ ٸزدەۋٸمٸز كەرەك. شۆەد ميستيگٸ سۆەدەنبورگ بۇل تۋراسىندا: «ەلدٸڭ بەرٸ ۇمىتقان كٶنە, تىلسىم سٶزدٸ بٸز ەندٸ تاتارييانىڭ پايعامبارلارىنان سۇراۋىمىز كەرەك» دەگەن».
«كٶشپەلٸ «ۆارۆارلار» - «ساناسىز» جابايىلار ەمەس ەدٸ... ولار ساكرالدٸك (كيەلٸ), ەرەكشە, قىسقا دا تۇجىرىمدى فورمالاردىڭ يەسٸ ەدٸ... «ۆارۆارلار» كٶنە سٸبٸر ساكرالدٸگٸنٸڭ كەيبٸر جەكەلەگەن اسپەكتٸلەرٸن عانا يەمدەنگەن, ال كٶنە كيەلٸ جەر جۇرت كٶزٸنەن تاسادا قالىپ وتىردى... سٸبٸر «مەجٷسي» بولعانىمەن, شىن مەنٸسٸندە رۋحاني ٶمٸر كەشتٸ, ەربٸر جٷرەك لٷپٸلٸمەن تازالىقتىڭ عالامدىق يمپۋلستەرٸن تٸرٸلتٸپ, ەۆرازييا ٶركەنيەتتەرٸن قاسيەتتٸ بولمىسقا وياتىپ وتىردى».
اتلانتيستٸك ەۆروتسەنتريستٸك تەورييالاردىڭ وسال جەرٸ – شۋمەرلەردٸڭ شىعۋ تاريحىن تٷسٸندٸرٷٸنەن بايقالادى. شۋمەر مەدەنيەتٸنٸڭ ەڭ كٶنە قاباتتارى اتلانتيستٸك مەدەنيەتكە جاتپايدى, ودان بۇرىنعى مەدەنيەتتەردەن حابار بەرەدٸ (ەلبەتتە, بۇل ينتەلەكتۋالدىق, رۋحاني دەڭگەيٸ جوعارى مەدەنيەت). ونىڭ ٷستٸنە بۇل شۋمەرلٸك مەدەنيەت وڭتٷستٸك رۋس پەن وڭتٷستٸك سٸبٸردٸڭ نەوليتتٸك ەسكەرتكٸشتەرٸنە جاقىن تۇر. بۇعان, جۇمباعى اشىلعان شۋمەر تٸلٸ مەن تٷرٸك تٸلدەرٸنٸڭ تاڭعاجايىپ ۇقساستىعىن قوسىپ قويىڭىز. گ.ۆيرت ەسكيموس ميفولوگيياسىنان «كٷن ادامدارى» - «تاناردىڭ ادامدارى» دەپ اتالاتىن, جويىلىپ كەتكەن كٶنە ەۋلەت تۋرالى مەلٸمەتتەر تاپقان. ەسكيموس تٸلٸندەگٸ «تانار», شۋمەر تٸلٸندەگٸ «دينگير» جەنە تٷرٸك تٸلٸندەگٸ «تەڭٸر» - جاراتۋشىنىڭ كٶنە اتىنىڭ تٷرلٸ فونەتيكالىق ۆاريانتتارى. بۇل ات تىنىق مۇحيت ارالدارىندا دا بەلگٸلٸ.
حح عاسىردىڭ اياعىنا دەيٸن قازاقتىڭ دەستٷرلٸ مەدەنيەتٸنٸڭ يەلەرٸ (نوسيتەلي تراديتسيوننوي كۋلتۋرى) مۇحيتتىڭ تٷبٸنە باتقان, كٶنە, باي ٶركەنيەت اتلانتيدا جايىندا ەڭگٸمەلەگەن. ەرينە, ولار اتلانتيدا دەگەن قۇرلىقتىڭ اتاۋىن بٸلمەگەن, بٸراق «مىڭ بٸر تٷن» جەنە تاعى باسقا كٶنە ەدەبيەت ٷلگٸلەرٸن وسىنداي ىڭعايدا تالقىلاعان. ونىڭ سىرتىندا عاجام – قازٸرگٸ يران مەن يراكتىڭ جەرٸ, قازاق ساناسىندا جەدٸگٶي سيقىرشىلاردىڭ ورداسى دەگەن ماعىنادا تاڭبالانعان.
تٷرٸك دەستٷرٸنٸڭ يەلەرٸ لەك-لەك بولىپ وڭتٷستٸككە قاراي, ودان ارى يراننىڭ كەلات دەگەن قالاسىن مىسىر پيراميدالارىمەن جالعايتىن دوعا ٸسپەتتەس جولمەن جٷرەتٸن بولعان. مىسىر, بٸر كەزدەگٸ اتلانتيدانىڭ كٶنە, قۇپييا ٸلٸمدەرٸنٸڭ مۇراگەرٸ ەكەنٸن ەسكەرسەك, تٷرٸك قانا ەمەس, باسقا دا كٶشپەلٸلەردٸڭ مىڭداعان جىلدار بويى مىسىر تاراپقا ٷزبەي جورىققا اتتانىپ وتىرعانىن ەسكەرسەك, وندا كەت-بۇعانىڭ يراننان باتىسقا, پالەستيناداعى مىسىر مامليۋكتەرٸنە قارسى جورىعىنىڭ مەنٸ مٷلدەم باسقا قىرىنان اشىلادى.
قابىل مەن ەبٸل
يران مەن تۇران – مەڭگٸلٸك قارسىلىق. بۇل قارسىلىق نەسٸلشٸلدٸكتەن تۋماعان. «ەۆرازييالىق دوكترينادا جەنە بٸر مەندٸ پۋنكت: تۇران مەن يراندى, سولتٷستٸك دالالىق كٶشپەندٸلٸك پەن وڭتٷستٸك جازىقتاعى وتىرىقشىلىقتى, ديناميزم مەن ستاتيكانى, رۋح پەن مەدەنيەتتٸ بٸر-بٸرٸنە قارسى قويۋ بار» (ا.دۋگين). دۋگيننٸڭ, اق جەنە قارا – ەكٸ يران جايلى كونتسەپتسيياسىنا سەيكەس تٷرٸك ساناسىندا دا يراننىڭ ەكٸجاقتى بەينەسٸ قالىپتاسقان: بٸرٸنشٸ كٶزقاراس بويىنشا يران – سيقىرشى, جەدٸگٶيلەردٸڭ, ساتىمساق ساۋداگەرلەر مەن ساتقىنداردىڭ ەلٸ, ەكٸنشٸ كٶزقاراس بويىنشا يران – كٶنە دەستٷرٸ بار, دٸنگە باس ۇرعان يماندى, ٶنەر قونعان ٶنەرلٸ, حومەينيدٸڭ باستاۋىمەن ازاتتىققا جەتكەن ەر قاۋىم. بۇنىڭ قارسىسىندا كٶشپەلٸنٸڭ – جابايى, قيراتقىش, ٶركەنيەتتٸڭ ىقپالىمەن عانا, يراندانۋدىڭ ارقاسىندا عانا ادام كەيپٸنە كەلەتٸن كٶشپەلٸ قاۋىم بەينەسٸ تۇر.
ەۆروپا ٶركەنيەتٸنٸڭ, ەۆروپا قارۋىنىڭ سوڭعى بٸرنەشە عاسىردا ٷستەم شىعۋىنىڭ جەنە اتتىلى-كٶشپەلٸ ٶركەنيەتتٸڭ تاۋى شاعىلىپ جەڭٸلۋٸ, ٶرٸسٸنٸڭ تارىلۋى سالدارىنان بۇل سان عاسىرلىق تەكەتٸرەس يراننىڭ, ٷندٸەۆروپالىق ەلەمنەن تامىر تارتاتىن وتىرىقشى مەدەنيەتتٸڭ پايداسىنا شەشٸلدٸ. ەلەمدٸك تاريحتىڭ اينىماس دەرەگٸ بولىپ تابىلاتىن وسى وقيعانىڭ تاساسىندا ونىڭ مەتافيزيكالىق مەنٸ كٶرٸنبەي قالادى. رەنە گەنون وتىرىقشىلىق ەگٸنشٸلٸك پەن كٶشپەلٸ مالشىلىقتىڭ اراسىنداعى قارسىلىقتى, جاراتىندى مەن سۋبستانتسييا, ۋاقىت پەن كەڭٸستٸك, اسپان مەن جەر, قوزعالىس پەن ستاتيكا, ەرۋ مەن قويۋلانۋدىڭ اراسىنداعى قارسىلىق سيياقتى نەگٸزگٸ عارىشتىق دۋالدٸلٸكتٸڭ بٸرٸ دەپ قارايدى. بۇر قارسىلىقتار بٸر-بٸرٸمەن رۋحاني جەنە تەني دەڭگەيدە استاسىپ, جاراسىمدا, تەپە-تەڭدٸكتە تۇرعاندا عانا بۇل دٷنيە وسى قالپىندا بولماق. عارىشتىق تسيكلدىڭ سوڭىنا قاراي دٷنيە سان مەنەن ماتەريالدىلىققا قاراي جىلجىپ «قاتايا» باستايدى, بۇل «رۋحانيلىققا قارسى, بولمىستىڭ قالىپتى اعىنىنا قارسى قاتەرلٸ قوزعالىس». «وتىرىقشى حالىقتار بٸرتٸندەپ كٶشپەلٸ حالىقتاردى جۇتا باستايدى: قابىلدىڭ ەبٸلدٸ ٶلتٸرۋٸنٸڭ ەلەۋمەتتٸك جەنە تاريحي مەنٸ وسىندا».
كٶنە ٶسيەتتە (ۆەتحيي زاۆەت) ايتىلعانداي, قابىل – ٷلكەن اعا, جەر ٶڭدەگەن ەگٸنشٸ, قالا سالعان قۇرىلىسشى, جەردەگٸ, تاريحتاعى «فيكساتسييانىڭ», «قاتايۋدىڭ» بەينەسٸ. ەبٸل – كٸشٸ ٸنٸ, مالشى. كٶشپەلٸ مالشىلىقتىڭ كەيٸننەن قالىپتاسقان ٶندٸرٸستٸڭ جەتٸلگەن تٷرٸ ەكەنٸن ەسكە سالا كەتۋ ارتىق بولماس. ەنجٸلدٸڭ وقيعاسىنا بەرٸلگەن كوممەنتارييلەردە قابىلدىڭ قۇدايعا قۇرباندىققا دەپ نەرسٸز, باعاسىز ٶنٸمدەردٸ ەكەلگەنٸ, ەكەلگەندە دە كەكٸرەيٸپ, مەيماناسى تاسىپ تۇرعانى, ال ەبٸلدٸڭ اقسارباستى قۇرباندىققا شالعاندا باس يٸپ مويىنسۇنعانى ايتىلادى.
جاراتۋشىعا دەگەن وسىنداي تٷرلٸ ىقىلاس موتيۆٸنٸڭ زەرتتەۋٸمٸز ٷشٸن ٷلكەن مەنٸ بار. بيبلييادا جٷننەن توقىلعان نەمەسە قوي تەرٸسٸنەن تٸگٸلگەن كيٸم – حاق جولداعى ادامنىڭ, پايعامباردىڭ اتريبۋتى. يسلام ٶرٸستەگەنگە دەيٸنگٸ كەزەڭدەگٸ ارابتار جٷننەن توقىعان كيٸمدٸ ەۋليەلٸكتٸڭ بەلگٸسٸ ساناعان. «سۋفي» سٶزٸ – «جٷن», «جٷننەن توقىعان كيٸم كيەتٸن ادام» دەگەن ماعىنانى بەرەدٸ. حاديستەردە تٷرٸك-موڭعولداردىڭ كيٸزدەن تٸككەن كيٸمدەرٸ باسا ايتىلادى. جوعارىدا ايتىلعاندى ەسكە تٷسٸرسەڭٸز, بۇنىڭ جاي ەتنوگرافييالىق بەلگٸ, دەتال عانا ەمەس ەكەنٸنە كٶزٸڭٸز جەتەدٸ. كەيبٸر ورتاعاسىرلىق يلليۋستراتسييالاردا ەبٸلدٸڭ شالعان قۇرباندىعىنىڭ تٷتٸنٸ اسپانعا تٸك شانشىلعان, ال قابىلدىڭ قۇرباندىعىنىڭ تٷتٸنٸ شيراتىلىپ, جەر باۋىرلاپ جاتىر. ترايباليزم تۋرالى ماقالادا ۆەرتيكال احۋالدىڭ سيمۆوليزمٸ, ەۆرازييانىڭ كشاتريي ەۋلەتٸ – تٷرٸك كٶشپەلٸلەرٸنٸڭ اسپان مەن جەر اراسىنداعى دەنەكەرلٸك رٶلٸ ايتىلىپ كەتكەن.
ەۆروتسەنتريزم اياسىندا تەربيەلەنگەن ادامدار ٷشٸن قابىلدىڭ ەبٸلدٸ ٶلتٸرۋٸ تاريحي شىندىققا جاناسپايتىن ەفسانا, سەبەبٸ, ولاردىڭ ٶز ۇعىمىندا, شىن تاريحتا, قالالارعا ٷستٸ-ٷستٸنە شابۋىل جاساعان, ەگٸنشٸلەردٸ, قالالاردىڭ حالقىن قىرىپ-جويعان باسقا ەمەس, جابايى كٶشپەلٸلەر. بٸراق, باسقا ەمەس سول كٶنە ٶسيەتتٸڭ كوممەنتارييلەرٸنٸڭ ٶزٸندە-اق ەبٸلدٸڭ ٶز اعاسى قابىلدان كٷشتٸ بولعانى, ەگەس كەزٸندە ونى جەڭگەنٸ, قابىلدىڭ ساۋعا سۇراپ جالبارىنعانى, ۆل ەبٸل سٶزگە سەنٸپ قويا بەرگەندە ونى ايارلىقپەن ٶلتٸرگەنٸ ايتىلعان.
تاريحقا جٷگٸنەيٸك: ل.گۋميلەۆ, كٶشپەلٸ تٷرٸكتەردٸڭ قىتاي ەگٸنشٸلەرٸ جەنە قولٶنەرشٸلەرٸمەن ادال ايىرباس-ساۋدا جاساماق بولعانى ايتادى. بٸراق قىتاي يمپەريياسى ٷشٸن بۇل ادام تٶزگٸسٸز قورلىق بولىپ سانالعان.
ٶز ەلٸنٸڭ زارار شەگەتٸنٸن بٸلە تۇرا, قىتاي ٷكٸمەتٸ بۇنداي ساۋداعا تىيىم سالعان, ول از بولسا كٶشپەلٸلەرگە قارسى سوعىس اشىپ, اڭ قۇساتىپ اۋلاماق بولعان. كٶشپەلٸ تايپالارعا جاسالعان بۇل باسقىنشىلىق كەزٸندە قىتايدىڭ تۇراقتى ارمييالارى بٸر-بٸرٸن الماستىرىپ تٷرٸكتەرگە ەس جيعىزباعان. ونداعان جىلدارعا سوزىلعان بۇل باسقىنشىلىق تٷرٸك ساناسىندا قىتايعا دەگەن ٶشتٸك سەزٸمٸن تۋدىرعان. شەيبانيلەردٸڭ كٶك ورداسىندا دا بيلەۋشٸلەردٸڭ ىقىلاسى ٷنەمٸ وتىرىقشى ەل جاعىندا بولعان, بۇنىڭ قانداي قانتٶگٸسكە اپارىپ تٸرەگەنٸ بەلگٸلٸ. 1931-33 جىلداردىڭ گەنوتسيدٸ وسى بٷكٸلەلەمدٸك تراگەدييانىڭ ەڭ «جارقىن» ەپيزودى. ەلبەتتە, كٶشپەلٸلەر سونشاما قورعانسىز ەمەس ەدٸ. ەبٸل قاشان دا قابىلدان كٷشتٸ بولعان: بٸراق مىڭداعان جىلدارعا سوزىلعان ەسكەري ٷستەمدٸكتٸڭ بارىسىندا, بٷكٸل ەلەمدەگٸ بارلىق تٸرشٸلٸك يەلەرٸن تەڭ قىلىپ جاراتقان بٸر جاراتۋشى يدەياسى كٶشپەلٸلەردٸڭ قولىن تەجەپ كەلگەن. بٸزدٸڭ بابالارىمىز, تەڭٸرٸ ەر حالىقتى ٶزٸ عانا بٸلەتٸن بٸر ماقساتپەن جاراتقان دەپ سەنگەن, سوندىقتان, ەشكٸمگە ەشقاشان گەنوتسيد جاساماعان. كٶشپەلٸلەر بٸردە-بٸر حالىقتى جويعان جوق, سونداي-اق, بٸردە بٸر حايۋاننىڭ نەسٸلٸن, تٸپتٸ دەسەڭٸز, اقتىلى مالىنىڭ جايىلىمىن وتاپ كەتٸپ وتىرعان ميلليونداعان باس كيٸكتەردٸڭ ٷيٸرلەرٸن دە جويعان جوق, اڭشىلىق كەزٸندە كەرەگٸن عانا اتتى.
ۆلاديمير سولوۆەۆ حٸح عاسىردا تۇجىرىمداعان «ۇلتتىق يدەيا دەگەنٸمٸز, حالىقتىڭ ٶزٸ جايلى ويلاعانى ەمەس – قۇدايدىڭ سول حالىق جايلى ويلاعانى» دەگەن يدەياعا كٶشپەلٸلەر مىڭداعان جىل بۇرىن جەتٸپ قويعان.
تٷرٸك-موڭعول كٶشپەلٸلەرٸنٸڭ ميسسيياسى
سونىمەن, قۇداي كٶشپەلٸلەر جايىندا نە «ويلادى» ەكەن, كٶشپەلٸلەر رۋحىنىڭ ەرەكشەلٸگٸ نەدە, تٷرٸك-موڭعول كٶشپەلٸلەرٸنٸڭ بۇل دٷنيەدەگٸ ميسسيياسى نە ەكەن? بٸلٸمدٸ ۇستاز ر.گەنون عانا ەمەس, مۇحاممەد پايعامباردىڭ ٶزٸ كٶشپەلٸلەر دٷنيەسٸنٸڭ ەسحاتولوگييالىق مەن-ماعىناسىن ايتىپ كەتكەن ەمەس پە? بٸرقاتار حاديستەردە, تٷرٸكتەرگە ٶزدەرٸڭ بارىپ تيٸسپەڭدەر, مۇسىلمان مەن تٷرٸك-موڭعول كٶشپەلٸلەرٸ سوعىسسا – ول زاماناقىردىڭ كەلگەنٸ دەپ مۇسىلمان قاۋىمىنا ەسكەرتۋ جاسالادى. پايعامبار ارابتاردىڭ, جالپى مۇسىلمانداردىڭ تٷرٸك-موڭعول تايپالارمەن سوعىساتىنىن, مۇسىلمانداردىڭ جەڭٸلەتٸنٸن بولجاپ كەتكەن. (قاراڭىز: م.بۇلىتاي. اتا-بابا دٸنٸ. تٷركٸلەر نەگە مۇسىلمان بولدى? ا.2000. 190-195 بەتتەر).
ماحمۇت قاشقاري جەنە بٸر حاديستٸ كەلتٸرەدٸ. ول حاديس بويىنشا اللا تاعالا پايعامبارعا «شىعىستا مەنٸڭ تٷرٸك دەگەن ەسكەرٸم بار. كٸمگە قاھارىمدى تٶكسەم سوعان سول ەسكەردٸ جٸبەرەم» دەگەن ەكەن (سوندا, 261-بەت). بۇل – اپوكريفتٸك حاديس, سەبەبٸ, اللا تاعالانىڭ سٶزٸ, جانر تۇرعىسىنان العاندا پايعامباردىڭ حاتقا تٷسٸرٸلگەن ٶز سٶزٸ بولىپ كەلەتٸن حاديستەرگە ەمەس, قۇرانعا كٸرۋ كەرەك قوي. بٸراق وسى جاعدايدىڭ ٶزٸندە-اق بۇل قۇندى مەلٸمەت, سەبەبٸ, ورتاعاسىرلىق ادامداردىڭ تٷرٸك دٷنيەسٸ جايلى تٷسٸنٸگٸن اينا-قاتەسٸز بەينەلەپ تۇر. بۇل تٷسٸنٸك فولكلورعا عانا ەمەس, جاناما تٷردە ەۆروپالىق عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرٸنە دە ەنگەن.
اتالمىش تٷسٸنٸك ٷلكەن ەكٸ دەرەككە نەگٸزدەلگەن. بٸرٸنشٸدەن, كونتينەنتتٸ بٸرنەشە قايتارا جاۋلاعان تٷرٸك-موڭعول تايپالارىنىڭ ەسكەري ٶنەرٸ مەن ەسكەري رۋحى بەرٸنەن بيٸك بولعان. ەكٸنشٸدەن, تٷرٸك-موڭعول كٶشپەلٸ حالىقتارى, و باستا بٷكٸل ادامزاتقا تەن, ادام اتاۋلىعا ورتاق, بٸراق باسقا حالىقتار تاريح بارىسىندا جوعالتىپ العان مونوتەيزمدٸ ساقتاپ قالعان. بۇل پٸكٸردٸ م.بۇلىتاي سٸلتەمە جاساعان بٸرقاتار ەۆروپالىق جەنە تٷرٸك عالىمدارى دا ۇستانادى. بۇل ويدى ەيگٸلٸ دٸن تاريحىن زەرتتەۋشٸ ميرچا ەليادە دە ۋاعىزدايدى.
و باستاعى بٸر جاراتۋشىعا دەگەن سەنٸم كٶشپەلٸلەر اراسىندا بەرٸنەن ۇزاق ساقتالعان, سەميتتەر بۇل سەنٸمدٸ اقىرىندا جوعالتىپ الدى, ولاردى مونوتەيزمگە قايتادان الىپ كەلۋ ٷشٸن پايعامبارلار ايان بەرۋ كەرەك بولسا, تٷرٸك-موڭعولدار بۇل سەنٸمٸن بٸزدٸڭ دەۋٸرٸمٸزگە دەيٸن الىپ كەلدٸ دەپ جازادى ول. ەرينە, بۇل ٸلكٸ مونوتەيزم ۋاقىت ٶتە تٷرلٸ ىرىم-نانىمدارمەن, اڭىزدارمەن استاستى, تولىپ جاتقان ەكٸنشٸ دەرەجەلٸ قۇدايشالار پايدا بولدى, بٸراق كٶشپەلٸلەر بۇنىڭ بارلىعى بٸر تەڭٸرٸنٸڭ تٷرلٸ كەبٸ, ايان بولعان فورمالارى ەكەنٸن ەشقاشان ۇمىتقان ەمەس.
«ترايباليزم, ۇلتتىق يدەولوگييا جەنە ۇلتتىڭ بولاشاعى» اتتى ماقالامىزدا تٷرٸك-موڭعول كٶشپەلٸلەرٸنٸڭ كونتينەنتتٸك ماسشتابتا العاندا كشاتريي, ەۆرازييانىڭ جاۋىنگەرلەرٸ ەكەنٸ, ولاردىڭ دٷنيەتانىمى, ٶنەرٸ, ەتيكاسى, جالپى ٶمٸر سالتى نامىس, پارىز, ادالدىق سيياقتى ەسكەري ارحەتيپ ٷلگٸسٸمەن قالىپتاسقاندىعىن ايتقانبىز. كٶشپەلٸلەردٸڭ, وتىرىقشى حالىقتار تٷسٸنە المايتىن وسى مٸنەزٸن ل.ن.گۋميلەۆ ٷنەمٸ باسا ايتىپ وتىرعان.
كشاترييدٸڭ ٶمٸرٸنٸڭ مەنٸ, ونىڭ جولىنىڭ مەنٸ – يەگە قىزمەت ەتۋٸندە. تٷرٸك-موڭعولدار ادامزاتتىق ٷردٸستٸ قابىلدامادى, بٸر جاراتۋشىعا دەگەن سەنٸمٸن ساقتاپ قالدى, ٶز ٶمٸرٸنٸڭ مەنٸن, مۇراتىن ەڭ بيٸك يە – تەڭٸرگە قىزمەت ەتۋدە, سونىڭ ەمٸرٸن ورىنداۋدا دەپ ۇعىندى. ولار ٶزدەرٸن جاراتۋشىنىڭ سەمسەرٸمٸز دەپ تٷيسٸندٸ.
دەستٷرلٸ كٶزقاراس تۇرعىسىنان العاندا جاۋىنگەردٸڭ قارۋى جاۋىنگەردٸڭ ٶز باسىنان قىمبات, قارۋدىڭ سيمۆوليزمٸ ادام تۇلعاسىنىڭ اياسىنا سىيمايدى. ەسكەردٸڭ قارۋى – تەڭٸرلٸك اتريبۋت, ادامدى جاراتۋشىمەن جالعاپ تۇرعان رۋحاني تاعدىر-تالايدىڭ بەلگٸسٸ. «قۇداي جٸبەرگەن قارۋ مەن امالداردىڭ العاشقىسى – نايزاعاي بولىپ تابىلادى. نايزاعاي – سٶزدٸڭ, ٸلكٸ سانانىڭ بەلگٸسٸ, ول تٷرلٸ ىرىمدىق سكيپەترلەرمەن, مىسالى, يندۋيستٸك جەنە بۋدديستٸك يكونوگرافييادا ۆادجرامەن تاڭبالانادى», - دەپ جازادى ت.بۋركحاردت. قازاقتىڭ باس قارۋى «نايزا» مەن «نايزاعايدى» سالىستىرىڭىز.
ايتا كەتەيٸك, قازاقتا جاۋىنگەردٸڭ بويىندا بەس قارۋدىڭ بولۋى شارت. ال بۋدديزمدە حانزادا بۋددا ساكيامۋني دٷنيەگە كەلگەن العاشقى كەبٸندە «بەس قارۋ اسىنعان حانزادا» دەپ اتالادى. بەس تٷرلٸ قارۋ – قولداعى بەس ساۋساق, كٶشپەلٸلەردە قاشاندا جاراتۋشىنىڭ سيمۆولى بولىپ سانالعان قول.
قارۋ – تٸپتٸ, دەسەڭٸز رۋدىڭ, تايپانىڭ مەنشٸگٸ ەمەس. قارۋ – جاراتۋشىدان كەلگەن نەسٸبە, بٶرٸزات ادامنىڭ ەرەكشە تالايى. سوندىقتان, ەر تٶستٸكتٸڭ قايىناتاسى قىزىنىڭ جاساۋىنا اتادان كەلە جاتقان قارۋ-جاراق پەن ساۋىت-سايماندى, مەڭگٸ وت پەن بيٸك سانانىڭ سيمۆولى – تۇلپاردى, عارىش پەن ۋاقىت كەڭٸستٸك بٸرلٸگٸنٸڭ سيمۆولى – ارۋانانى بەرەدٸ. قارامان باتىر الپامىستى قۋعاندا ٷستٸندەگٸ قارۋ مەن ساۋىت-سايمانىن شەشٸپ تاستايدى, وسىلايشا ول ٶزٸنٸڭ تەڭٸرلٸك نەسٸبەسٸنەن, بيٸك ماعىناسىنان ايىرىلىپ جەڭٸلٸسكە ۇشىرايدى. كٶشپەلٸلەر جاۋىنگەرلٸك ٶنەردٸ ينيتسياتسييالىق جول دەپ تٷيسٸنگەن. قازاقتىڭ الىس اۋىلدارىندا ٶتكەن عاسىردىڭ 50-60-شى جىلدارىنا دەيٸن جاسالعان ەسكەري ىرىم كەزٸندە ينيتسياتسييانىڭ شەبەرٸ – ۇستا, ۇل بالاعا «سەن قارۋ-جاراق پەن ساۋىت-سايماندى جەراستى پاتشاسى باپى حاننان سىيعا الدىڭ. بٸراق جٷرەگٸڭ مەن تەنٸڭ تەمٸرگە اينالماسىن. جاۋىنگەر بول, بٸراق جەندەت بولما» دەيتٸن بولعان.
بۇل جەردە تٷرٸك ميفولوگيياسىن «ماحابحاراتامەن» جەنە ت.ب. ٷندٸەۋروپالىق نۇسقالارمەن سالىستىرۋعا ماقالانىڭ كٶلەمٸ مٷمكٸندٸك بەرمەيدٸ. ساقتاردىڭ ٷلكەن سەمسەر بەينەسٸندەگٸ سوعىس قۇدايىنا تابىنعاندىعىن ايتا كەتۋگە بولادى. وسەتين ەپوسىندا سوعىس قۇدايى باترازد تا وتقا قىزارعان سەمسەر كەبٸندە بەينەلەنەدٸ. قازاق ەپوسىندا باتىردىڭ بٸر قارۋى – وت شاشقان بەرەن. ميفولوگيياداعى مەتافورا – ەدەبي تەسٸل ەمەس, ونداعى زات پەن قۇبىلىس ٶزٸنٸڭ سيمۆولدىق ماعىناسى بويىنشا بالاماعا ۇشىرايدى. قازاق ەرتەگٸلەرٸندە كٶپ رەتتە باتىردىڭ جانى ٶز تەنٸندە ەمەس – ونىڭ قانجارىندا نەمەسە قىلىشىندا ساقتاۋلى, دەلٸرەك ايتقاندا, قانجاردىڭ ٶزٸ باتىردىڭ جانى بولىپ تابىلادى, سول سەبەپتٸ ساتقىندىقتىڭ سالدارىنان قانجارىنان ايرىلعان باتىر ٶلٸمنەن دە اۋىر ۇيقىعا باتادى.
مىسالداردى كٶپتەپ كەلتٸرۋگە بولادى. قازاقتىڭ دەستٷرلٸ ەدەبيەتٸ, ونىڭ سوڭعى ٶكٸلدەرٸ – حح عاسىردىڭ ۇلى جىراۋلارى, ادامنىڭ مۇراتى, ٶمٸرٸنٸڭ مەنٸ قانداي جاعدايدا بولسىن جاراتۋشىعا ادال بولۋ, سوعان ۇمتىلۋ, سوڭعى دەمٸ بٸتكەنشە سوعان قىزمەت ەتۋ دەگەندٸ ۋاعىزداعان. بۇل كٶنە ارحەتيپ يسلامدى قابىلداعاننان كەيٸن شاحيدتٸك فورماسىنا (حاقتىڭ جولىندا جاۋ قولىنان قازا تابۋ) اۋىستى.
كٶشپەلٸلەردٸڭ ٶزدەرٸ عانا ەمەس, باسقا حالىقتار دا جٷرەگٸ ساكرالدٸك اقيقاتتى قابىلداي الاتىنداي تازا, يمانى كەمٸل كەزٸندە تٷرٸكتەردٸڭ ميسسيياسىن وسىلاي دەپ تٷسٸنگەن. ەدٸل پاتشانى كٷنەعا باتقان ەۋروپا حالىقتارىن جازالاۋعا كەلگەن «تەڭٸرٸنٸڭ قامشىسى» دەپ اتاعان. تٷرٸكتەردٸ «يسلامنىڭ الماس قىلىشى» اتاندىرعان, ولاردىڭ يسلام دٸنٸنٸڭ ورنىعۋىنا ەتكەن ەڭبەگٸن, يسلام دٸنٸن قورعاۋداعى تەڭدەسٸ جوق ەرلٸگٸن م.بۇلىتاي ٶز كٸتابىندا اشىپ كٶرسەتكەن. سول سەبەپتٸ, ەۋروپا مەن روسسييانىڭ بٷكٸل اكتۋالدٸك اريستوكراتيياسى تٷرٸك نەسٸلٸنەن تامىر تارتادى (ا.دۋگين), ال شىعىستاعى بيلەۋشٸ ديناستييالاردىڭ دەنٸ كٶشپەلٸلەردەن تاراعان, وسى ەۋلەتتەردٸڭ بيلٸگٸ كەزٸندە شىعىس حالىقتارى مەدەني جەنە ەكونوميكالىق دامۋدىڭ بيٸگٸنە كٶتەرٸلگەن.
كٶشپەلٸلەر جايىنداعى «قىساس ەفسانا»
كٶشپەلٸلەر جايىنداعى «قىساس ەفسانا» («چەرنايا لەگەندا») باتىس ەلەۋمەتٸ دەستٷرلٸ جولدان, ساكرالدٸك تەرتٸپتەن قيىس كەتكەن كٷنٸ ەتەك الا باستايدى. حح عاسىردا كٶشپەلٸلەردٸڭ مەسەلەسٸ تولىقتاي شەشٸلٸپ بولعان, كٶشپەلٸلەر ەلەمٸ كٸشكەنتاي عانا ارالدار مەن ٷلكەن «ەتنوپاركتەر» بولىپ قانا قالعان. كەزٸندە كٶشپەلٸ «مەملەكەت – ەسكەر-حالىقتىڭ» اتى بولعان «وردا» سٶزٸ ەندٸ جابايىلىقتىڭ سينونٸمٸنە اينالدى. لينگۆيستەر مەن مەدەنيەتتانۋشىلار «وردا» سٶزٸ, ەليتارلىق ەسكەري جەنە رۋحاني ۇيىم دەگەن ماعىنا بەرەتٸن «وردەن» سٶزٸنٸڭ فونەتيكالىق ۆاريانتى ەكەنٸن, جەنە دە بۇل سٶز ادامزاتتىڭ كٶپ بٶلٸگٸنە ورتاق نوستراتيكالىق لەكسيكادان كەلگەنٸن, سانسكريتتە بۇل تٷبٸر «رتا» كٷيٸندە ساقتالعاندىعىن, «تەرتٸپ», «ٸس», «جاراتۋ» دەگەن ماعىنا بەرەتٸنٸن بٸلەدٸ. بۇل تٷبٸردەن «ريتۋال» سٶزٸ جەنە تاعى باسقا تولىپ جاتقان ساكرالدٸك تەرميندەر شىققان. عالىمدار بۇنى بٸلەدٸ, بٸراق بۇنى ەستٸرتٸپ ايتۋ, مەدەنيەتسٸزدٸك بولىپ سانالادى.
سونداي-اق, كٶشپەلٸلەر – «ادامزاتتىڭ ارامتاماقتارى», «ماسىل – پارازيتتەرٸ», ٶنٸمدٸ ەڭبەككە قىرى جوق, سول سەبەپتٸ, وتىرىقشى حالىقتاردى توناۋمەن كٷن كەشكەن دەگەن ستەرەوتيپ قالىپتاسقان. ال شىنتۋايتىنا كەلگەندە كٶشپەلٸلەر ەكۆيۆالەنتتٸك ادال, تيٸمدٸ ايىرباسقا ۇمتىلعان, ٶيتكەنٸ ەگٸنشٸلەر دە كٶشپەلٸلەر ٶندٸرگەن ٶنٸمگە زەرۋ بولعان. بۇنداي ستەرەوتيپتەردٸ كٸمنٸڭ جەنە قانداي ماقساتپەن تۋدىراتىنىن ل. ن. گۋميلەۆ اشىپ كٶرسەتكەن. كٶپشٸلٸكتٸڭ ساناسىنا بۇل ستەرەوتيپتەر قالاي سٸڭدٸ – ونى دا تٷسٸنۋ قيىن ەمەس. دەستٷرلٸ قوعامداعى ماتەريالدىق ٶندٸرۋشٸ, ابىز بەن جاۋىنگەر جولىنىڭ, قىزمەتٸنٸڭ مەنٸن تٷسٸنبەۋٸ مٷمكٸن, بٸراق دەستٷرلٸ تەربيەگە ساي ول اتالمىش ەۋلەتكە, ونىڭ قىزمەتٸنە قۇرمەتپەن قارار ەدٸ, دٷنيە ٷشٸن, بولمىس ٷشٸن وسىنىڭ بەرٸ كەرەك دەگەندٸ ۇعىنار ەدٸ.
الايدا, بٷگٸنگٸ (ياعني, دەستٷردەن بٸرجولا قول ٷزگەن) توعىشار, مىسالى, ٷندٸلٸك اسكەت نەمەسە مۇسىلمان دەرۋٸش تۋرالى نە ويلاۋى مٷمكٸن? ول ونى پسيحيكاسى اۋىتقىعان سىرقات ساناماعان كٷننٸڭ ٶزٸندە, جۇمىس ٸستەگٸسٸ كەلمەيتٸن تٸلەنشٸ دەپ سانار ەدٸ. توعىشار ادام دەستٷرلٸ جاۋىنگەر جٶنٸندە, جەنە باسقا نەسٸلدەن شىققان جاۋىنگەر جٶنٸندە نە ايتا الار ەدٸ? ال ەگەر ونىڭ ساناسىن, سول جاۋىنگەر ەۋلەتتٸ نەسٸبەسٸنەن ايىرعان, بيلٸكتەن تايدىرعاندار باعدارلاپ, جەتەكتەپ وتىرعان بولسا شە? ورىس مەدەنيەتتانۋشىسى ر. باگداساروۆتىڭ ايتىسىنا قاراعاندا, ورتاعاسىرلىق قاراقشىلار ەدەتتە جاۋدان جەڭٸلگەن, نەمەسە مەملەكەت تاراپىنان تيىم سالىنعان, ماگييا ٶنەرٸنە جەتٸك ەسكەري وردەندەردٸڭ قالدىقتارى بولىپ كەلەدٸ ەكەن.
تاريحشى يۋ. زۋەۆ, قازاقتىڭ تٷپاتاسى بولىپ سانالاتىن الاشا حان جايلى اڭىزداردىڭ كٶنە ارحەتيپتەن تامىر تارتاتىنىن دەلەلدەگەن: پاتشايىمنان تۋعان پاتشانىڭ ٷلكەن ۇلى تاقتى يەمدەنەدٸ دە, كٸشٸ ەيەلدەردەن نەمەسە قۇمالاردان تۋعان كٸشٸ ۇلدار جاساق قۇرىپ (ەدەتتە قىرىق نەمەسە جٷز جاۋىنگەر), نەگٸزگٸ جۇرتتان العا وزىپ, ەسكەردٸڭ ەرتاۋىل, اۆانگارد بٶلٸگٸ بولادى, كەيٸن قۋدالاۋعا, ەدٸلەتسٸزدٸككە تٶزبەي, بٶلٸنٸپ شىعىپ, جاڭا ەتنوساياسي بٸرلەستٸكتٸڭ, رۋلىق وداقتىڭ ۇيىتقىسىنا اينالادى. ورتالىق ازييانىڭ تاريحىندا قابىل مەن ەبٸل, ٷلكەن اعا مەن كٸشٸ ٸنٸ بٸر مەملەكەتتٸڭ قۇرامىندا سان رەت بٸرگە تۇردى, بٸراق اقىرسوڭىندا ەمٸرشٸ, وتىرىقشى ەلگە ىقىلاسى اۋاتىن بولعان, سول سەبەپتٸ, مەملەكەتتٸك تەپە-تەڭدٸك بۇزىلىپ, نەتيجەسٸندە كٶشپەلٸلەر مەملەكەتتەن بٶلٸنٸپ شىعاتىن بولعان. كٶشپەلٸلەردە ٷلكەن ۇل بٶلٸنٸپ شىعىپ, كٸشٸ ۇل قارا شاڭىراققا يە بولىپ قالاتىن دەستٷر, ياعني «مينورات» پرينتسيپٸ وسى اتالمىش ارحەتيپتٸڭ ەسەرٸنەن قالىپتاسقان بولۋى كەرەك (ال وتىرىقشى حالىقتاردا, كەرٸسٸنشە, «مايورات» پرينتسيپٸ, ياعني ٷلكەن ۇل ەكەنٸڭ شاڭىراعىن يەمدەنٸپ قالاتىن دەستٷر ورىن العان).
كٶشپەلٸلٸكتٸ جاقتاۋشىلار دا, داتتاۋشىلار دا, كٶشپەلٸ رۋح پەن وتىرىقشىلىق مەدەنيەت بٸر-بٸرٸمەن سىيىسپايدى دەگەنگە پەتۋالاسقان (ەكٸ جاقتىڭ بٸر جەردەن شىققان جەرٸ – وسى جەر). وتىرىقشىلانعان تٷرٸك-موڭعولدار ٶزدەرٸن تەڭدەسٸ جوق سەۋلەتشٸلەر رەتٸندە تانىتا بٸلەتٸن, بٸراق كٶشپەلٸلەر رۋحىنان بٸرجولا ايرىلار ەدٸ. قالالىق مەدەنيەت تۋمىسىندا, جاراتىلىسىندا كٶشپەلٸ بولا المايدى. تٷرٸك-موڭعول حالىقتارىنىڭ ساناسىن سوڭعى رەت وياتقان, ولاردىڭ بٷكٸلەلەمدٸك ميسسيياسىن قايتا جاڭعىرتقان, قىسقا مەرزٸمدە ەلەمنٸڭ ەتنوساياسي كارتاسىن تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتكەن شىڭعىس قاعان بۇنى ٶزٸنٸڭ «ياساسىندا» ايتىپ كەتكەن. مىڭداعان جىلدار بويى سانانىڭ تەرەڭ قاباتىندا ساقتالعان ارحەتيپ ويانىپ, كٶشپەلٸلەردٸڭ ازعانتاي عانا شەرٸگٸ وتىرىقشى حالىقتاردىڭ جەر قايىسقان ەسكەرٸن كٷل-تالقان قىلىپ جەڭدٸ.
ل. گۋميلەۆتٸڭ پٸكٸرٸنشە, شىڭعىس حان و باستا كٶشپەلٸ تايپالاردىڭ باسىن بٸرٸكتٸرۋدٸ عانا ماقسات ەتكەن. بٸراق كٶشپەلٸ يمپەرييا قۇرىلعاننان كەيٸن شىڭعىس حان قىتاي جەنە حورەزم سيياقتى ەجەلدەن كٶشپەلٸلەردٸڭ جەرٸنە كٶز الارتىپ كەلگەن وتىرىقشى يمپەرييالارمەن كٷرەسۋگە مەجبٷر بولعان. سودان كەيٸن سوعىس اياسى كەڭەيە تٷستٸ, جازمىشقا كٶنگەن موڭعولدار بارعان سايىن ۇزاي بەردٸ. ونىڭ ٷستٸنە مۇسىلمان كٶپەستەرٸنٸڭ كونكۋرەنتتەرٸ – نەستوريان دٸنٸندەگٸ ۇيعىر كٶپەستەر شىڭعىس حاندى يسلام مەملەكەتتەرٸمەن سوعىسقا يتەرمەلەپ وتىردى. ەر جورىقتىڭ مەن-جايى ناقتى سيتۋاتسيياعا سەيكەس انىقتالىپ وتىردى. مىسالى, كاتوليك دٸنٸندەگٸ ەۋروپاعا ەمەس, مۇسىلماندىق شىعىسقا اتتانۋ كەرەك ەكەندٸگٸ سوڭعى سەتتە عانا كەلٸسٸلگەنٸ بەلگٸلٸ.
تاعى دا ايتا كەتەيٸك, ل. گۋميلەۆ ٷشٸن مۇسىلمان مەملەكەتتەرٸنە قارسى جورىقتىڭ سىرى جٸبەك جولىنىڭ بيلٸگٸنە تالاسقان كٶپەستٸك كاپيتالداردىڭ اراسىنداعى تارتىستا جاتىر. بٸراق ونىڭ, بۇل جورىقتىڭ كەزدەيسوق مارشرۋتپەن جٷرگەندٸگٸ جايلى پٸكٸرٸ بٸزدٸ قاناعاتتاندىرا المايدى, سەبەبٸ, موڭعولدار بۇل جەردە كٶشپەلٸلەردٸڭ مىڭداعان جىلدىق ميگراتسييا جولدارىن قايتالاپ وتىر. ەرينە, اقىلعا سالساق بۇل جورىقتا كٶپتەگەن كەزدەيسوق جايتتار بٸر-بٸرٸمەن قابات كەلگەن سيياقتى, بٸراق شىنتۋايتىندا جيھانگەردٸڭ مۇراگەرلەرٸ بۇل جورىقتا گەنەتيكالىق جادىنا, قاننىڭ ۇرانىنا, نەمەسە اسپاننىڭ ەمٸرٸنە عانا ەرگەن سيياقتى.
مٶڭكە حان «بٸز, موڭعولدار اسپانداعى بٸر جاراتۋشىعا عانا سەنەمٸز, ونىڭ ەمٸرٸن بٸز سەۋەگەيلەرٸمٸز ارقىلى بٸلەمٸز» دەگەن عوي. موڭعولدار فەني اسپان مەن جاراتۋشىنى بٶلٸپ قاراعان. جاراتۋشىنى ولار «مەڭگٸ اسپان» دەپ, نەمەسە شىڭعىس حاننىڭ سٶزٸمەن ايتقاندا «بٸزگە قاقپانى اشىپ, جٷرەر جولدى كٶرسەتكەن مەڭگٸ اسپان» دەپ اتاعان. اسپاننىڭ ەمٸرٸن ورىنداماق بولعان شىڭعىس حان ٶز ۇرپاقتارىنا جٸبەك جولىنا بيلٸك قۇرۋدى, تەڭٸزدەن تەڭٸزگە دەيٸن, تىنىق مۇحيتتان اتلانتيكا مۇحيتىنا دەيٸن ٷستەمدٸك ەتۋدٸ تاپسىرعان. بۇل جورىق ەۆرازييا حالىقتارىن قارۋ كٷشٸمەن باعىندىرۋدى عانا ەمەس, سونداي-اق, ساكرالدٸك ميسسييانى دا كٶزدەگەن. مٸنە, كٶشپەلٸلەردٸڭ وسى مەڭگٸ اينىماس مۇراتى كەت-بۇعا نوياننىڭ سوڭعى جورىعىنان انىق بايقالادى.
كەت-بۇعانىڭ سوڭعى جورىعى: سىرتقى سەبەپتەر
كەت-بۇعا باھادٷردٸڭ «سارى كرەست جورىعىن» («جەلتىي كرەستوۆىي پوحود») ل.ن.گۋميلەۆ ەگجەي-تەگجەيلٸ بايانداعان, بۇل حيكايانى قازاق جازۋشىلارى دا سان-ساققا جٷگٸرتٸپ جازعان. سونىمەن, 1253 جىلى شاقىرىلعان موڭعول قۇرىلتايى حانزادا قۇلاعۇعا, يەرۋساليمنٸڭ كيەلٸ توپىراعىن مۇسىلمانداردان ازات ەتۋدٸ تاپسىرادى. موڭعول قۇرىلتايىنىڭ بۇل شەشٸمٸن تٷسٸنۋ قيىن, سەبەبٸ وسىنىڭ الدىندا عانا, 1241 جىلى موڭعولدار قازٸرگٸ چەحييا جەرٸندەگٸ لەگنيتسا تٷبٸندە كرەستشٸلەردٸڭ بٸرٸككەن ەسكەرٸن تالقانداعان.
جورىقتى نەستوريان دٸنٸنٸڭ ادال جوقتاۋشىسى كەت-بۇعا نويان باستايدى. جان-جاقتى ويلاستىرىلعان جورىق ٷلكەن نەتيجەگە جەتكٸزەدٸ, باعدات پەن مەسوپوتامييا جەرٸنٸڭ جارىمىنان استامى موڭعولدار مەن وداقتاس ارميانداردىڭ قولىنا كٶشەدٸ. 1259 جىلعا قاراي مۇسىلمانداردىڭ جالعىز پانالايتىن جەرٸ مىسىر ەدٸ. ال, مىسىر 1250 جىلدان بەرٸ قىپشاق مامليۋكتەرٸنٸڭ بيلٸگٸندە بولاتىن. بٸرٸمەن بٸرٸ تاقاسىپ كەلە جاتقان ەكٸ ارمييانىڭ بولاشاق قاقتىعىسىندا مامليۋكتەردٸڭ سانى باسىم تٷسەر ەدٸ, سەبەبٸ حانزادا قۇلاعۋ موڭعول ەسكەرٸنٸڭ كٶپ بٶلٸگٸن الىپ موڭعوليياعا اتتانىپ كەتكەن. سونداي-اق مامليۋكتەردٸڭ ستراتەگييالىق تا ارتىقشىلىعى بار بولاتىن: ٸرگەدە, شابۋىلعا بەرٸك تيياناق بولاتىن باي مىسىر تۇر, ال موڭعولدار سوعىس زاردابىنان كٷيزەلگەن يراكتان اتتانىپ كەلە جاتقان. شابۋىلعا شىققان موڭعول ەسكەرٸنٸڭ وڭ قاناتىندا كيەلٸ قالادان ايىرىلعان, بٸراق تەڭٸز جاعالاۋى مەن تٸزٸلگەن قامالداردى ۇستاپ وتىرعان يەرۋساليم كورولدٸگٸ تۇر. كورولدٸكتەگٸ تامپليەرلەر مەن يوانيتتەر وردەنٸنٸڭ قولىندا بولاتىن. موڭعول حريستياندارىنىڭ وداقتاسى كرەستشٸلەر, مامليۋكتەردٸ سىيلى قوناعىنداي قارسى الدى, قالانىڭ تٷبٸندە دەمالۋعا رۇقسات بەرٸپ, ٶزدەرٸنە ازىق, اتتارىنا شٶپ بەردٸ. ولار تٸپتٸ, مامليۋكتەرمەن تيٸمدٸ ساۋدا كەلٸسٸمٸن جاسادى: مامليۋكتەر موڭعولداردان تٷسكەن جىلقىنى رىتسارلارعا ارزان باعامەن ساتاتىن بولىپ كەلٸستٸ.
1260 جىلدىڭ 3 قىركٷيەگٸ كٷنٸ پالەستيناداعى اين-دجالۋد دەگەن جەردە, دەمالىپ تىڭايعان, سانى كٶپ مامليۋكتەر ۇزاق جولدان شارشاپ كەلە جاتقان 20 مىڭ موڭعول ەسكەرٸن تالقاندادى. كەت-بۇعا مايدان دالاسىندا قولعا تٷسٸپ, سول جەردە ٶلتٸرٸلدٸ. سودان كەيٸنگٸ 30 جىلدىڭ ٸشٸندە مامليۋكتەر تاياۋ شىعىستى ەۋەلٸ موڭعولداردان, ودان كەيٸن ەۋروپالىق كرەستشٸلەردەن ازات ەتتٸ.
دٸن قارىنداس موڭعولدارعا جاساعان ساتقىندىعىنىڭ سالدارىنان كرەستشٸلەر تاياۋ شىعىستى تاستاپ شىعىپ, فرانتسيياعا اتتانۋعا مەجبٷر بولدى. بۇل جەردە ولار ٶز كەزەگٸندە فرانتسۋز كورولٸ مەن ريم پاپاسىنىڭ ساتقىندىعىنىڭ قۇربانى بولدى. ينكۆيزيتسييانىڭ تاريحىنداعى ەڭ قاندى پروتسەسس 1307 جىلدان 1313 جىلعا دەيٸن سوزىلدى. تامپليەرلەرگە «بافومەتكە تابىندى, كرەستتٸ جەنە تاعى باسقا سيمۆولداردى مازاق قىلدى, گوموسەكسۋاليزمنٸڭ كٷنەسىنا باتتى دەگەن», جەنە تاعى باسقا تولىپ جاتقان ايىپ تاعىلدى. «فرانتسۋز اباقتىلارىنىڭ تاس قابىرعالارىنا شىنجىرلانعان, ازاپتىڭ بارلىق «لەززاتىن» تاتقان تامپليەرلەر ٶزٸنٸڭ قىلمىسىن, وسى وردەننٸڭ ٸستەگەن قىساسىنان سيرييانىڭ حريستيان حالقى قىرىلعانىن, كٶمەككە كەلگەن وداقتاستاردىڭ جاۋ قولىنان ٶلگەنٸن, جەنە ەڭ سوڭىندا كرەست جورىقتارىنىڭ باستى مۇراتى – كيەلٸ جەردٸڭ مەڭگٸ-باقي قولدان كەتكەنٸن تٷسٸندە مە ەكەن» - دەپ كٷيزەلە سۇراق قويادى ل.گۋميلەۆ.
تامپليەرلەردٸڭ ٸسٸ – ەۋروپا تاريحىنىڭ بەتبۇرىس كەزەڭٸ
حريستيان رىتسارلارىنىڭ موڭعولدارعا ٸستەگەن قيياناتىنىڭ سىرىن تٷيسٸنبەك بولعان ل.گۋميلەۆ, بۇل جەردەگٸ سەبەپ نەسٸلدٸك ستەرەوتيپتەردە ەمەس دەگەندٸ ايتادى. رىتسارلار مۇسىلمان-قىپشاقتارمەن دە وپ-وڭاي وداقتاسا بەرگەن عوي. موڭعولدار جايلى «قىساس ەفسانانى» ولاردىڭ ٶزدەرٸ, ەۋروپانىڭ الدىندا ٶز ساتقىندىعىن اقتاپ شىعۋ ٷشٸن ويلاپ شىعارعان. تاياۋ شىعىستا حريستيانداردىڭ تٷبەگەيلٸ جەڭٸسكە جەتۋٸ رىتسار وردەندەرٸ ٷشٸن تيٸمسٸز ەدٸ. سەبەبٸ, وسىلاي بولعان جاعدايدا ولار ۆارۆارلىق ەۋروپاعا قايتىپ بارۋعا مەجبٷر بولاتىن. ال, كٸرپيياز مەدەنيەتتٸ مۇسىلمان ەمٸرلەرٸمەن تٸل تابىسىپ ٷلگەرگەن رىتسارلار, ەلبەتتە, ەۋروپاعا قايتقىسى كەلمەيتٸن.
ال, ەڭ باستى سەبەپ, تامپليەرلەر مەن يواننيتتەردٸڭ شىعىس پەن باتىس اراسىنداعى ساۋداعا دەنەكەر بولىپ شاش ەتەكتەن بايىعاندىعىندا ەدٸ. ونىڭ ٷستٸنە ولار ٶز ەمٸرشٸلەرٸنەن, يسلام دٷنيەسٸمەن كٷرەسكە كەرەك دەپ قانشاما قارجى الىپ وتىرعان, مىڭداعان كرەپوستنويلاردىڭ ەڭبەگٸن قاناعان, وردەننٸڭ قازىناسىنا حريستيان ەلەمٸنٸڭ بارلىق تٷكپٸرٸنەن قيساپسىز سالىق اعىلىپ كەلٸپ جاتار ەدٸ. فرانتسييادا تامپليەرلەر كورولدٸڭ بانكيرلەرٸنٸڭ قىزمەتٸن اتقاراتىن, كورولدٸڭ قازىناسى تامپل رەزيدەنتسيياسىندا ساقتاۋلى بولاتىن. وردەننٸڭ يەلٸگٸندە 9 مىڭ قامال جەنە كيپر ارالى بار ەدٸ. وسىنشاما مٷلٸك وردەننٸڭ ەكٸ عاسىرلىق عۇمىرىندا جينالعان بولاتىن (مٷشەلەر وردەنگە قابىلدانعاندا مٷمين, فاقىر بولامىز, نەپسٸدەن اۋلاق بولامىز دەپ انت بەرەتٸن بولعان).
كٶپتەگەن تاريحشىلاردىڭ پٸكٸرٸنشە, تامپليەرلەردٸڭ قۋعىندالۋىنا وسى قيسابى جوق قازىناسى سەبەپ بولعان. فرانتسۋز كورولٸ كٶرٸكتٸ فيليپپ, جۇمساقتاپ ايتساق, اقشاعا اسا زەرۋ ەدٸ, مٸنە, وسى كەزدە ونىڭ قارجى مينيسترٸ نوگارە سول اقشاعا قالاي قول جەتكٸزۋگە بولاتىنىن تٷسٸندٸرگەن. ەرينە, تامپليەرلەرگە تاعىلعان ايىپتىڭ كٶبٸ ناحاق ەمەس, شىن ايىپ ەدٸ, الايدا ينكۆيزيتسييانىڭ ەڭ ايتۋلى پروتسەسٸنٸڭ تٷپ نەگٸزٸندە كورول فيليپتٸڭ تامپليەر قازىناسىن يەمدەنۋ نيەتٸ جاتقان. نەتيجەسٸندە, كورولدٸڭ قولىنا سول كەزدەگٸ ەسەپپەن العاندا اقىلعا سىيماس اقشا – 12 ميلليون ليۆر تيدٸ, ونىڭ سىرتىندا, كورول, وردەنگە جىل سايىن تٶلەپ تۇراتىن جارتى ميلليون ليۆر پروتسەنتتەن قۇتىلدى.
وتقا ٶرتەنەردٸڭ الدىندا حرام وردەنٸنٸڭ گروسسمەيستەرٸ ياكوب دە مولە ٶزٸنٸڭ جاۋلارى – فرانتسۋز كورولٸ مەن پاپا كليمەنت V-نٸڭ اتىنا لاعىنەت ايتتى. ەكەۋٸ دە وسى اۋتودافەدەن كەيٸن بٸرنەشە ايدىڭ ٸشٸندە قازا تاپتى. ارادا 510 جىل ٶتكەندە كٶرٸكتٸ فيليپپتٸڭ تۇقىمى كەسٸلدٸ. كاپەتينگ ەۋلەتٸنٸڭ بيلٸگٸ توقتاپ فرانتسۋز كورولٸنٸڭ تاعىنا ۆالۋا ەۋلەتٸ وتىردى. بۇل قاندى تاريحتى فرانتسۋز جازۋشىسى موريس دريۋون ٶزٸنٸڭ «قارعىس اتقان كورولدەر» اتتى روماندار تسيكلىندا بەينەلەگەن. قىرعىننان امان قالعان وردەن مٷشەلەرٸ بٷكٸل ەلەمگە تاراپ كەتتٸ. تامپليەرلەردٸڭ بٸر بٶلٸگٸ امەريكاعا جەتتٸ. بٷگٸندە امەريكانىڭ ماسون لوجالارى ٶزدەرٸن تامپليەرلەردٸڭ شىن مۇراگەرٸمٸز دەپ ەسەپتەيدٸ.
ياكوب دە مولەنى جالماعان جالىن اقىرسوڭىندا باسقا جازاعا – كورول ليۋدوۆيك XVI-نىڭ ەيەل, بالا-شاعاسىمەن گيلوتينادا باستارىنىڭ شابىلۋىنا ۇلاستى.
ەۋروپانىڭ ميستيكالىق تاريحىن زەرتتەۋمەن اينالىسقان ورىس اقىنى ماكسيميليان ۆولوشين, فرانتسييادا 1789 جىلى بولعان بۋرجۋازييالىق رەۆوليۋتسييا – تامپليەرلەردٸڭ فرانتسۋز كورولدەرٸ ەۋلەتٸ مەن كاتوليك شٸركەۋٸنەن العان ەسكٸ كەگٸ دەگەن پٸكٸر ايتادى. تاڭعاجايىپ سەيكەستٸكتەر كٶزگە ۇشىراي بەرەدٸ: راديكال رەۆوليۋتسيونەرلەر ٶز مەجٸلٸستەرٸن ەۋليە ياكوب موناستىرٸندە ٶتكٸزەتٸن بولعاندىقتان ياكوبيتتەر دەپ اتانعان. الايدا, حرام وردەنٸنٸڭ سوڭعى ۇلى ماگيسترٸنٸڭ ەسٸمٸ دە ياكوب بولاتىن. ليۋدوۆيك XVI, وردەننٸڭ بۇرىنعى باس رەزيدەنتسيياسى تامپلگە قامالعان, وسى جەردەن ونى گيلوتيناعا الىپ بارعان.
رەۆوليۋتسيياشىل گەنەرال بوناپارت مامليۋكتەردٸڭ سوڭعى ديناستيياسىمەن سوعىسامىن دەپ مىسىرعا اتتانادى. ونىڭ سوڭىندا تٷپتەپ كەلگەندە ەۋروپالىق مىسىرتانۋدىڭ (ەگيپتولوگييا) نەگٸزٸن قالاعان تۇتاس عىلىمي دەسانت ەرٸپ جٷرگەن. دەل سول سەتتە دۇشپان نيەتتەگٸ ەۋروپالىق مونارحييالىق مەملەكەتتەردٸڭ قورشاۋىندا وتىرعان فرانتسييا ٷشٸن مىسىرعا اتتانۋ سونشا اكتۋالدٸ ما ەدٸ? بۇل ەسكەري اۆانتيۋرانىڭ باسقا سيمۆولدىق ماعىناسى بار دەپ جورامالداۋعا بولادى.
انگليياعا قارسى كٶتەرٸلٸس اشقان كولونييا – امەريكاعا, رەۆوليۋتسيياشىل فرانتسييانىڭ جٸبەرگەن تارتۋى – بوستاندىق ەسكەرتكٸشٸنٸڭ (ستاتۋيا سۆوبودى) دە وسىنداي قۇپييا مەنٸ بار دەۋگە بولادى. فرانتسييادا جاسالعان, ٷلكەن قيىندىقپەن جاڭا دٷنيەگە جەتكٸزٸلگەن, ۇلانعايىر ەڭبەكپەن تۇعىرعا تۇرعىزىلعان ەسكەرتكٸش, تامپليەرلەردٸڭ ۇرپاقتارى بيلەپ وتىرعان مەملەكەتتٸڭ سيمۆولىنا اينالدى. فرانتسييانىڭ ٶزٸندە رەۆوليۋتسيونەرلەر سۆياششەنيك-دٸنباسىلاردى ٶلتٸرٸپ قانا قويعان جوق, سونداي-اق اقىلدىڭ, سانانىڭ پٸرٸ – ەيەل كەيٸپٸندەگٸ قۇدايعا تابىنۋدىڭ رەسٸمٸن ٶتكٸزەتٸن بولعان. بۇل رەسٸمدەر كاتوليك شٸركەۋلەرٸندە, سونىڭ ٸشٸندە, پاريج قۇداي اناسىنىڭ سوبورىندا ٶتكٸزٸلگەن. قۇداي انانىڭ رولٸن انتيكالىق مودامەن كيٸنگەن جاس ەيەلدەر وينايدى ەكەن. ەڭ سوڭىندا, ناپولەون ٸ يمپەراتوردىڭ كەزٸندە, 1808 جىلى تامپليەرلەر وردەنٸ جارتىلاي زييالى ۇيىم رەتٸندە قايتادان قالىپقا كەلتٸرٸلدٸ.
فينانس جايلى بٸرەر سٶز
تٶمەندەگٸدەي جٷيە كٶزگە شالىنادى: تامپليەرلەردٸڭ ساتقىندىعىمەن كەت-بۇعانىڭ اين-دجالۋدتە جەڭٸلٸسكە ۇشىراۋى – حريستياندار مەن مۇسىلمانداردىڭ كيەلٸ جەر ٷشٸن كٷرەسٸنٸڭ ەڭ شەشۋشٸ كەزەڭٸ بولىپ تابىلادى. تامپليەرلەرگە قارسى جٷرگٸزٸلگەن ينكۆيزيتسييا پروتسەسٸن كٶپتەگەن تاريحشىلار ەۋروپانىڭ تاريحىنداعى بەتبۇرىس كەزەڭ دەپ, ەۋروپانىڭ دەستٷرلٸ ٶركەنيەتٸنٸڭ كٷيرەۋٸنە جەنە بٷگٸنگە ەلەمدٸك تەرتٸپتٸڭ ورناۋىنا الىپ كەلگەن پروتسەستٸن كۋلميناتسيياسى دەپ ەسەپتەيدٸ.
ٶزٸمٸز كٶرٸپ وتىرعانداي, اتالمىش وقيعالاردىڭ تٷپكٸ سەبەبٸ, اقشا ٷشٸن, قارجى بيلٸگٸ ٷشٸن كٷرەس ەكەن: موڭعولدار مەن ولاردىڭ وداقتاستارى – نەستوريان دٸنٸندەگٸ ۇيعىر كٶپەستەرٸ شىعىس-باتىس كونتينەنتالدىق وسٸندەگٸ جٸبەك جولىنىڭ اقشا اعىنىن ٶز قاراماعىنا العىسى كەلدٸ, تامپليەرلەر ەۋروپانىڭ اقشاسىن جەنە سولتٷستٸك ەۋروپادان باستالىپ تاياۋ شىعىسقا تٸرەلەتٸن سولتٷستٸك-وڭتٷستٸك باعىتى بويىنداعى اقشا اعىنىن قاداعالاپ وتىردى. كٶرٸكتٸ فيليپپ تامپليەرلەردەن اقشانىڭ بيلٸگٸن تارتىپ العىسى كەلدٸ. بٸر بٸلگٸر ايتقانداي «ەلەمنٸڭ بارلىق قۇپيياسى زامانى جەتكەندە اشىلماق, بٸراق فينانس قۇپييالارى ۋاقىت ٶتكەن سايىن تەرەڭدەي بەرەدٸ».
كەزٸندە قازمۋ-دىڭ فيلوسوفييالىق-ەكونوميكالىق فاكۋلتەتٸنٸڭ ستۋدەنتتەرٸنە, ماركسيستٸك تەوريياعا سەيكەس, ەكونوميكالىق دامۋدان جاراتىلىستانۋ عىلىمدارىنداعىداي تەمٸر جٷيەلٸ لوگيكانى اجىراتۋدى ٷيرەتكەن. وسى ماقالانىڭ اۆتورلارىنىڭ بٸرٸ, «ەكونوميكا جەنە ٶندٸرٸستٸ ۇيىمداستىرۋ» ايدارىمەن ٶتكٸزٸلگەن رەسپۋبليكالىق جەنە بٷكٸلوداقتىق وليمپيادالاردىڭ جەڭٸمپازى, بۇل تاراپتا ەلەۋلٸ جەتٸستٸكتەرگە جەتكەن. الايدا, «فينانس پەن كرەديتتەر» دەپ اتالاتىن پەنگە عانا تٸسٸمٸز باتپادى. ادام ٶز بەتٸنشە بۇل قۇبىلىستىڭ سىرىنا ەشقاشان جەتە المايدى, بۇل تاراپتاعى ٶزگەرٸستەردٸڭ, اكسيومادان باستالىپ ەلەمدٸك ەكونوميكاداعى ناقتى كٶرٸنٸس بەرۋٸنە دەيٸنگٸ ارالىقتاعى زاڭدىلىقتارىن باعدارلاپ, بايىپتاپ شىعۋ مٷمكٸن ەمەس.
شىنىمىزدى ايتايىق, وسى جۇمباقتىڭ سىرىن تٷسٸنۋگە كٶپ رەت ەرەكەت ەتتٸك. ەرينە, وقۋلىقتاعى, التىن جەنە كٷمٸس ستاندارت جايلى, برەتتون-ۆۋد كونفەرەنتسيياسى جايلى مەلٸمەتتەردٸ جاتتاپ الۋ قيىن ەمەس. بٸراق فينانس پروتسەستەرٸنٸڭ زاڭدىلىقتارىن, لوگيكاسىن انىق تانۋعا سول كٷيٸ جەتە المادىق. فينانس تابيعاتىن تٷسٸنۋ ٷشٸن قۇن تەوريياسىن (تەورييا ستويموستي), كاپيتال مەن نەسيەلٸك پروتسەنت (سسۋدنىي پروتسەنت), بيرجا ويىنىنىڭ تەوريياسىن بٸلۋ مٷلدەم ازدىق ەتەتٸنٸن, فينانس جٷيەسٸنٸڭ تاۋار-اقشا ايىرباسى كەزٸندە ستيحييالى تٷردە پايدا بولماعاندىعىن, بۇل تاراپتا لوگيكا مەن ستاتيستيكالىق زاڭدىلىقتار ەشقاشان ەشتەڭەگە تيياناق بولماعاندىعىن, فينانس ويىنىنىڭ شارتتارىن ەلميساقتا بٸرەۋلەردٸڭ قولدان جاساعاندىعىن, جەنە سول ويىندى ويلاپ شىعارعانداردىڭ مٷددەسٸنە وراي بۇل شارتتاردىڭ ٷنەمٸ ٶزگەرٸپ وتىراتىندىعىن, بٸزگە, قاراپايىم سوۆەت ستۋدەنتتەرٸنە ول كەزدە كٸم تٷسٸندٸرٸپ بەرەر ەدٸ? ال كٶلدەنەڭ ادام بۇل شارتتاردى بٸلمەۋ كەرەك, سەبەبٸ ولار وسىلايشا, سوقىر ادامشا ويناپ ٷنەمٸ ۇتىلىپ وتىرۋى كەرەك. بۇل ويىننىڭ بار مەنٸ, بار كەرەمەتٸ وسىندا. بۇل ويىن وسى ٷشٸن ويلاپ شىعارىلعان.
ساياسي ەكونوميكا مەن فينانس جايلى وقۋلىقتاردا فينانس ويىندارىنىڭ شىن سەبەپتەرٸنەن نىشان دا جوق ەدٸ, ال ەكونوميكا تاريحىنا بايلانىستى وقۋلىقتاردا قىزىق ٷشٸن, اعىلشىن اۆانتيۋريسٸ دجون لو حٸح عاسىردا فرانتسۋز ٷكٸمەتٸن قاعاز اقشا شىعارۋعا كٶندٸرٸپ, تۇتاس بٸر مەملەكەتتٸ قالاي توناپ كەتكەندٸگٸ جايلى مەلٸمەت كەلتٸرٸلەتٸن. الايدا, بٸر الاياق تۇتاس بٸر حالىقتى قالاي الداپ كەتتٸ – ول جاعى كٸتاپتا تٷسٸندٸرٸلمەيتٸن.
اقشا تاريحىنىڭ مٷلدەم جاڭا راكۋرسى كەيٸننەن, مەدەنيەتتانۋمەن اينالىسقان كەزدە اشىلدى. ۇلى عالىم ولگا فرەيدەنبەرگ (بوريس پاستەرناكتىڭ نەمەرە قارىنداسى) ٶزٸنٸڭ توتەمدٸك ويلاۋ تەوريياسىنىڭ اياسىندا, ۇلانعايىر ماتەريالدى زەرتتەپ وتىرىپ, اقشانىڭ و باستا كٶنە قاۋىمداردىڭ ساكرالدىق كٷشٸن بويىنا جيناقتاعان توتەمدٸك كەيٸپكەر رەتٸندە پايدا بولاتىندىعىن دەلەلدەگەن.
و.فرەيدەنبەرگتٸڭ تەوريياسىن قاراپايىمداپ تٷسٸندٸرەتٸن بولساق, مەسەلە تٶمەندەگٸدەي: تايپا-وبششينانىڭ مٷشەلەرٸ عانا ەمەس, سونداي-اق تايپانىڭ بار مەنشٸگٸ دە بٸرتۇتاس رۋلىق توتەمنٸڭ بٶلشەكتەرٸ بولىپ سانالادى. بۇل مەنشٸكتٸڭ بٸر بٶلٸگٸ, نەمەسە تايپانىڭ بٸر مٷشەسٸ باسقا تايپاعا كەتكەندە توتەمگە زارار كەلەدٸ, ول ەلسٸرەيدٸ. بۇل زيياننىڭ ورنىن تولتىرۋ ٷشٸن باسقا تايپانىڭ توتەمٸنەن وسىعان پارا-پار, ەكۆيۆالەنتتٸ بٶلٸك الىنۋى كەرەك. بۇل ەكۆيۆالەنت مٷلٸك, تايپانىڭ مٷشەلەرٸ نەمەسە اقشا بولۋى مٷمكٸن. ال, اقشا – توتەمنٸڭ سۋرەتٸ سالىنعان, سول سەبەپتٸ توتەمدٸك مەننٸڭ سيمۆولدىق ٶكٸلٸ بولىپ سانالاتىن زات قانا. سوندىقتان, بارلىق ۋاقىتتا اقشاعا قاسيەتتٸ سيمۆولدار تاڭبالاناتىن بولعان.
قازاقتىڭ تەڭگە سٶزٸنٸڭ «تەڭ» تٷبٸرٸنەن تاراۋى تەگٸن ەمەس. «تەڭ» - تەڭدٸك, ەكۆيۆالەنت دەگەن سٶز, سونداي-اق ول «تەڭٸر» سٶزٸنە ەۋەندەس. سەبەبٸ, ايىرباستىڭ ادالدىعى, ەكۆيۆالەنتتٸلٸگٸ زامانىندا ساندىق قانا, ەكونوميكالىق قانا ەمەس, ودان دا بيٸك ماعىنانى بەرەتٸن بولعان.
ورتا عاسىرلاردى ەۋروپادا جٷرگەن شىعىس اقشاسىنىڭ «دينار» اتى شۋمەردٸڭ «دينگير» («قۇداي») سٶزٸمەن ەتيمولوگييالىق تۇرعىدان بايلانىستى. قازاقتىڭ قالىڭدىق ٷشٸن قالىڭمال, ال ٶلگەن ادام ٷشٸن قۇن تٶلەۋ دەستٷرٸ و باستا وسى توتەمدٸك مەن الماسۋ جايىنداعى تٷسٸنٸككە نەگٸزدەلگەن.
و.فرەيدەنبەرگكە ەش بايلانىسسىز, دەستٷرلٸ ٶركەنيەتتەردەگٸ اقشانىڭ ساكرالدٸگٸ جايىنداعى تەورييانى ٶز بەتٸنشە اشقان ادام – رەنە گەنون. «تٷرلٸ دەستٷرلەر, اقشانى شىنتۋايتىندا باسقا, رۋحاني ماعىنا بەرەتٸن نەرسە رەتٸندە اتايدى». قازٸرگٸ كەزدە اقشا تەك قانا «ماتەريالدىق» جەنە ساندىق قانا ماعىنا بەرەتٸن بولسا, ەۋ باستا «مٷلدەم باسقا ماعىنا بەرگەن جەنە وسى ماعىنانى ۇزاق ۋاقىت ساقتاپ كەلگەن». كەلتتەردە «تيىنعا تاڭبالانعان سيمۆولداردىڭ مەنٸن تەك قانا درۋيدتەردٸڭ (ابىزداردىڭ – ز.ن., ت.ە.) تەورييالىق بٸلٸمدەرٸمەن سالىستىرىپ بارىپ اشۋعا بولادى, ياعني, بۇل دەرەك درۋيدتەردٸڭ اتالمىش سالاعا ىقپال ەتە الاتىنىن ايعاقتايدى». كٶنە ريمدە, اقشا, يۋنونانىڭ حرامىندا جاسالاتىن بولعان.
اقشا ٶندٸرٸسٸن رۋحاني بيلٸك قاداعالاپ وتىرعان. جەنە بۇل كٶنە زاماندا عانا بولعان جايت ەمەس. ورتا عاسىرلاردا ەۋروپالىق كورولدەر رۋحاني بيلٸكتٸڭ قاراماعىندا بولعان. سول زاماننىڭ كەيبٸر ەمٸرشٸلەرٸنە, جاساندى اقشا ٶندٸردٸ دەگەن ايىپ تاعىلعان, ياعني, كورولدەر رۋحاني بيلٸكتٸڭ رۇقساتىنسىز اقشا ٶندٸرە الماعان, اقشانى ٶز ەركٸمەن ايىرباستاي الماعان.
«اقشانى قولدان ٶندٸرۋدٸڭ» قىلمىستىلىعى سونداي, ونىمەن اينالىسقان ەمٸرشٸنٸڭ تاقتان تايدىرىلۋى دا عاجاپ ەمەس ەدٸ. دەستٷرلٸ ٶركەنيەت ينفلياتسييا دەگەننٸڭ نە ەكەنٸن بٸلمەيتٸن, جەنە بۇل اقشانىڭ از شىعارىلعاندىعىنان بولعان نەرسە ەمەس. ەڭ ەۋەلٸ اقشا ساپانىڭ سيمۆولى ەدٸ, وسى ماعىناسىنان ايىرىلعان اقشا جاي عانا ساندىق كٶرسەتكٸشكە اينالدى. ال, سان – ٶسۋگە, جەنە وسى ٶسۋ بارىسىندا ماعىنادان ايىرىلۋعا بەيٸم. بٸز بٷگٸندە كۋە بولىپ وتىرعان ينفلياتسييا وسىلاي ٶرٸستەگەن: اقشانىڭ سانى, كٶلەمٸ باعامەن بٸرگە ٶسە بەرەدٸ دە, اقشانىڭ ٶزٸ قۇنسىزدانا بەرەدٸ.
قازٸرگٸ ادام اقشانىڭ شىن مەنٸسٸندەگٸ ساكرالدٸك تەوريياسىن قابىلداي المايدى, سەبەبٸ بايىرعى ادامزات ريياسىز تۋرا ماعىناسىندا قابىلداعان ۇعىمدار سونشا الىستاپ, مۇنار باسىپ, بۇ دٷنيەدە جوق نەرسەگە, تٸكەلەي قابىلداۋدى بىلاي قويعاندا ابستراكتىلىق ويلاۋدىڭ ٶزٸنە الدىرمايتىن جۇمباققا اينالدى.
مىسالعا, التىندى الايىق (شىنىنا كەلەتٸن بولسا ونىڭ ورنىنا كٷمٸستٸ, ۇلۋدىڭ قابىرشاعىن, نەمەسە كەز كەلگەن باسقا بٸر زاتتى دا الۋعا بولار ەدٸ). بٸز ٷشٸن بۇل – پايدالى ساۋدا جاساۋعا, ساقتاۋعا, كەز كەلگەن سەتتە قاعاز اقشاعا ايىرباستاۋعا بولاتىن قىمبات مەتالل. دەستٷرلٸ ٶركەنيەت ٷشٸن التىن – كٷن مەنەن جٷرەك سيياقتى رۋحتىڭ, بيٸك پرينتسيپتٸڭ سيمۆولى. بۇل جەردە تاعى دا مىناداي پروبلەما تۋىندايدى: قازٸرگٸ ادام ٷشٸن سيمۆول – ماعىناسى ادامداردىڭ اراسىنداعى كەلٸسٸمنەن باستاۋ الاتىن شارتتى بەلگٸ عانا. دەستٷرلٸ مەدەنيەتتە سيمۆول – شارتسىز, ول ٶزٸ بەلگٸلەگەن زاتپەن نەمەسە قۇبىلىسپەن تٸكەلەي بايلانىسادى, بويىندا ٶزٸ بەينەلەگەن زات پەن قۇبىلىستىڭ قاسيەتٸ بار, سول سەبەپتٸ سيمۆول اتانادى. التىندا, جٷرەكتە جەنە كٷندە بٸر ورتاق قاسيەت بار, سوندىقتان ولار بيٸك دٷنيەنٸڭ بەلگٸسٸ سانالادى.
ەدەپكٸ ادام كٷنگە قاراسا سوقىر بولىپ قالۋى مٷمكٸن, ال رۋحاني دايىندىعى بار ادام ٷشٸن بۇل – جەتٸلۋدٸڭ, ٶسۋدٸڭ جولى. مۇسا پايعامبارمەن قۇداي جانىپ تۇرعان بۇتا كەيٸپٸندە سٶيلەسەدٸ, ٶيتكەنٸ «بٸر اللانىڭ ديدارىن» كٶرۋ ادامنىڭ ساناسىنا قاتەرلٸ جٷك. سول سيياقتى تيٸستٸ دايىندىقتان ٶتپەگەن ادام التىندى كٶرگەندە نە ٶز اجالىن تابادى نەمەسە بويىندا ونىڭ ٶزٸنە بەيمەلٸم تٶمەن ينستينكتتەر ويانىپ ەسٸنەن اداسۋى مٷمكٸن. ال, رۋحاني ادام التىندى تاماشالاپ, قولىمەن ۇستاپ كٶرگەندە قۇدايدىڭ ديدارىن كٶرگەندەي ەسەر الادى, رۋحى جەتٸلە تٷسەدٸ. دەستٷرلٸ ٶركەنيەتتە الحيميياعا ەكٸ تٷرلٸ كٶزقاراس بولعان. بايلىققا قۇنىققان, بيلٸكتٸ اڭساعان بٸرەۋلەر قولدان التىن جاساماق بولىپ بٷكٸل ٶمٸرٸن بايانسىز تەجٸريبە ٷستٸندە ٶتكٸزەر ەدٸ. باسقا بٸرەۋ ٷشٸن تٶمەن قاسيەتتٸ مەتالداردىڭ بيٸك قاسيەتتٸ التىنعا اينالۋ پروتسەسٸ تەك قانا تازارۋ مەن كەمەلدەنۋدٸڭ, رۋحاني جەتٸلۋدٸڭ جەنە ەڭ سوڭىندا بيٸك اقيقاتتى جٷرەكپەن قابىلداپ ٷيرەنۋدٸڭ جولى بولاتىن.
و. فرەيدەنبەرگتٸڭ دەلەلدەگٸنٸندەي, ارحايكالىق زاماندارداعى ايىرباس جاۋلىق, قارۋلى كەسكٸلەس فورماسىندا ٶتەتٸن بولعان. باعاسىنا ساۋدالاسۋ, جەنە الاقان سوعىسۋ سودان قالعان رۋديمەنتتەر. ايىرباستىڭ ادالدىعى, ەكۆيۆالەنتتٸلٸك – ساۋدانىڭ پٸرٸ, ادالدىقتى, اقتىقتى, كەلٸسٸم شارت پەن انتتىڭ قاتاڭ ساقتالۋىن قاداعالاپ وتىراتىن «قۇدايدىڭ» «قولىندا» بولاتىن. زورواستريزمدە بۇنداي قىزمەتتٸڭ يەسٸ احۋرامازدادان كەيٸنگٸ ەكٸنشٸ قۇداي, «اسپان نۇرىنىڭ گەنييٸ», «ۇلان-عايىر جايىلىمداردىڭ يەسٸ» – ميترا ەدٸ. اۆەستا گيمندەرٸنٸڭ بٸرٸندە احۋرامازدا بىلاي دەيدٸ: «مەن, و سپيتاما, ۇلان-عايىر جايىلىمداردىڭ يەسٸ ميترانى جاراتقاندا – ٶزٸمدەي ەتٸپ, قۇرباندىق پەن دۇعا قىلۋعا لايىق ەتٸپ جاراتتىم... و, سپيتاما, سەنۋشٸلەرمەن دە, سەنبەيتٸندەرمەن دە كەلٸسٸمدٸ بۇزبا, سەبەبٸ ميترا سەندەرگە دە, سەنبەگەندەرگە دە ورتاق». تەڭٸرٸ دٸنٸندە ميتراعا ۇقساس بەينە بار, بٸراق بۇل باسقا ەڭگٸمەنٸڭ تاقىرىبى.
ايىرباستىڭ ەسكەري سيپاتى جەنە ايىرباس ادالدىعىنىڭ ساكرالدٸك ماعىناسى – اتالمىش ەكٸ فاكتور, ج. ديۋمەزيل ايتقانداي, دەستٷرلٸ ٶركەنيەتتەردە يگٸلٸكتٸ, قازىنانى بٶلۋ جەنە ايىرباس ٸسٸمەن ەسكەريلەردٸڭ, كشاترييلەردٸڭ ەرەكشە بٸر توبى اينالىسقاندىعىن دەلەلدەيدٸ. ماتەريالدىق ٶندٸرۋشٸلەر ەۋلەتٸنٸڭ اراسىندا كەسٸپقوي كٶپەستەردٸڭ پايدا بولۋى دەستٷرلٸ قۇرىلىمنىڭ, دەستٷرلٸ بولمىستىڭ ازا باستاعاندىعىنىڭ بەلگٸسٸ ەدٸ.
كٶنە دٷنيەدە ساۋداعا بايلانىستى قانشاما تابۋ-تىيىمدار بولعان. جەنە بۇل كەزدەيسوق نەرسە ەمەس. تازا پايدانى قۋالاعان كەسٸپقوي ساۋدا مەن باسى بوس اقشا بار جەردە اقشانى ساتۋعا دەگەن قۇمارلىق پايدا بولاتىنى بەلگٸلٸ عوي.
ادامدار, ەسٸرەسە, قولىندا بيلٸگٸ بار ادامدار كٶپ رەتتە ٶزٸنٸڭ مٷمكٸندٸگٸنەن ارتىق قارجىعازەرٷ بولادى. سول كەزدە ولارعا, بٸردە ٶسٸمقورلار, بٸردە ايىرباسشىلار (مەنيالى), بٸردە بانكيرلەر دەپ اتالاتىندار جولىعىپ, ٶز قىزمەتٸن ۇسىنادى (بۇل جايىندا د. كاراسەۆتىڭ «مەنيالى: يستورييا بانكوۆسكوگو دەلا» اتتى ماقالاسىنان تولىعىراق وقۋلارىڭىزعا بولادى (مەگاپوليس, 2001 ج, NN 24, 40, 44)). دەستٷرلٸ ٶركەنيەت ٷشٸن كرەديتتەن پروتسەنت الۋدىڭ قىلمىستى, قۇدايعا جات ٸس ەكەنٸن تٷسٸندٸرٸپ جاتۋدىڭ كەرەگٸ جوق دەپ ويلايمىز. ەشكٸمنٸڭ باسىنان شەرتٸپ كٶرمەگەن ايسا عالايىسسالام, حرامنان ايىرباسشى-ٶسٸمقورلاردى قۋىپ شىققاندا ٶمٸرٸندە بٸرٸنشٸ رەت كٷش جۇمساپتى. ورتا عاسىرلاردا كاتوليك شٸركەۋٸ كرەديتتەن پروتسەنت الۋعا تالاي رەت تىيىم سالماق بولعان. وسى جايت «قۇراندا» دا ايتىلعان. ايىرباسشىلار ٸسٸنٸڭ قانداي پروبلەماعا اينالعانىن وسىدان-اق شامالاي بەرٸڭٸز. ريم يمپەراتورلارىنىڭ العاشقى ەكەۋٸ ٶسٸمقورلىقپەن كٷرەسەمٸز دەپ قازا تاپقان. يۋليي تسەزاردٸڭ ٶلٸمٸنٸڭ سىرى دا وسىندا دەگەن جورامال ايتىلادى. كٶنە دٷنيەنٸڭ, جەنە بەرگٸ تاريحتىڭ قانشاما ەمٸرشٸلەرٸ وسى ايىرباسشى ٶسٸمقورلاردىڭ قولىنان قازا تاپتى.
بٸزدٸڭ دەۋٸرٸمٸزدٸڭ 2 مىڭجىلدىعىنىڭ باسىندا ايىرباسشىلار انگلييا ەكونوميكاسىن ٶز ەركٸنە باعىندىرىپ, مانيپۋلياتسييا جاساپ وتىرعان. اعىلشىننىڭ العاشقى بانكيرلەرٸ اسىل تاس, التىن ساۋداسىمەن, زەرگەرلٸكپەن اينالىساتىن ەۋلەتتەن شىققان ەدٸ. ول كەزدە, قولدا بار اسىل تاس پەن التىندى زەرگەرلەرگە ٶتكٸزٸپ, ولاردان وسىنى راستايتىن قولحات الۋ دەستٷرٸ بولعان. بۇنداي قولحاتتار العاشقى قاعاز اقشانىڭ رٶلٸن اتقارعان, سەبەبٸ زٸلدەي اۋىر التىن مەن كٷمٸس تيىنداردى الىپ جٷرگەننەن, قولحات الىپ جٷرگەن ەلدەقايدا قولايلى ەدٸ. كەيٸننەن زەرگەرلەر, كٶپتەگەن سالىمشىلاردىڭ قولحاتتى قايتارمايتىنىن,ٶتكٸزگەن التىنىن يا باسقا قازىناسىن كەرٸ سۇرامايتىنىن بايقاعان. وسىنىڭ ارقاسىندا ايىرباسشىلار ٶزدەرٸندەگٸ قازىنادان ەلدەقايدا كٶپ قاعاز اقشا شىعارىپ تٷرلٸ ماحيناتسييالارعا بارعان. وسى, التىن-كٷمٸس, اسىل تاسپەن قامتاماسىز ەتٸلمەگەن ٶتٸرٸك اقشانى (نەوبەسپەچەننىە دەنگي) ٶسٸمٸمەن (پروتسەنتپەن) كرەديتكە بەرٸپ قيساپسىز پايدا تاپقان.
ەڭ قولايلىسى – مونارحتارعا ٷلكەن سوما اقشا بەرۋ ەدٸ, سەبەبٸ وسىنىڭ ارقاسىندا حالىقتان سالىق جيناۋ قۇقىعىن يەمدەنۋگە بولاتىن. ايىرباسشىلار, ەمٸرشٸلەردٸ ۇزاققا سوزىلاتىن, اقشانى سۋداي شاشاتىن اۋىر سوعىستارعا يتەرمەلەگەن, جەنە كٶپ رەتتە ايىرباسشىلاردىڭ بٸر ۇيىمىنىڭ, بٸر بانكيرلەر ەۋلەتٸنٸڭ تٷرلٸ تارماقتارى بٸر-بٸرٸمەن باقاس ەكٸ مەملەكەتتٸ قارجىلاندىراتىن بولعان. ايىرباسشىلار, كەرەك بولعاندا تۇتاس ٷكٸمەتتەردٸ الماستىرىپ, قولايىنا جاقپاعان مينيسترلەر مەن مونارحتاردى ٶلتٸرٸپ وتىرعان.
اعىلشىن بۋرجۋازييالىق رەۆوليۋتسيياسىنىڭ باستى سەبەبٸ – وليۆەر كرومۆەلدٸ قارجىلاندىرعان ايىرباسشىلاردىڭ مٷددەسٸندە. بۇل, ايىرباسشىلاردىڭ ٸستەگەن قىلمىستارىن جٸپكە تٸزەتٸن جەر ەمەس. XVI عاسىردىڭ اياعىندا انگلييادا, ٷكٸمەتتٸڭ رۇقساتىمەن, «انگلييانىڭ بانكٸ» دەگەن الدامشى اتپەن تاريحتاعى العاشقى جەكەمەنشٸك ورتالىق بانك پايدا بولدى. بۇل بانك ٶز قالاۋىنشا مەملەكەتتٸك اقشانى باسىپ شىعارا بەرەتٸن بولعان. XX عاسىردىڭ اياعىنا قاراي بۇنداي بانكتەر بٷكٸل ەلەمنٸڭ ەكونوميكاسىن كونترول جاساپ وتىرعان. كرەديت ساياساتىن قالاۋىنشا جٷرگٸزگەن ولار تٷرلٸ ەكونوميكالىق داعدارىستار ۇيىمداستىرىپ, ٶندٸرٸس ورىندارىن, فەرمەرلەردٸ, ۇساق جەكە بانكتەردٸ بانكروتقا ۇشىراتىپ, مٷلكٸن تيىنعا ساتىپ الاتىن بولعان.
بٸراق بانك ٸسٸنٸڭ ەڭ سۇمدىق قۇپيياسى – ونىڭ ادام اقىلىنىڭ ٸسٸ ەمەس ەكەندٸگٸندە. بانك – جەكەلەگەن پايدا قۋعان ادامداردىڭ ستيحييالى تٷردە ۇيىمداستىرعان نەرسەسٸ ەمەس. تاريحتىڭ كٶزٸ جەتپەيتٸن, ىقىلىمعا كەتكەن كٶنە زامانداردا (ونداعان مىڭ جىل بۇرىن دا بولۋى مٷمكٸن) مەملەكەتتٸك فينانس جٷيەلەرٸن, جەردەگٸ ٶندٸرٸلگەن بارلىق يگٸلٸكتٸ, ادام ساناسىنىڭ بارلىق جەتٸستٸگٸن جاۋلاۋ, تٷپتەپ كەلگەندە ەلەمدٸك بيلٸكتٸ جاۋلاۋ تەحنولوگيياسى پايدا بولعان. وسى تەحنولوگييا سەل-پەل عانا جەتٸلٸپ عاسىردان عاسىرعا ٶتٸپ كەلە جاتىر (جەنە بۇل تەحنولوگييا بەلگٸلٸ بٸر توپ ادامداردىڭ عانا قولىندا). وسىنىڭ ارقاسىندا ەلەمدەگٸ ەڭ باي ەل – امەريكانىڭ بايلىعىنىڭ 60%-ٸ التى ەۋلەتتٸڭ عانا قولىندا. ەلبەتتە, ولار قالعان 40%-ٸ قالت جٸبەرمەي قاداعالاپ وتىر. جەنە بۇل بٷكٸل ەلەمدە ەتەك الىپ وتىرعان قۇبىلىس.
ەندٸ, ەڭ كٶنە زاماننان كەلە جاتقان, ەلەمنٸڭ بيلٸگٸنە تالماي ۇمتىلعان بۇلار كٸمدەر ەدٸ دەگەن قىتىقشىل ساۋال باس كٶتەرەدٸ. ٶزٸنەن-ٶزٸ كەلٸپ تۇرعان جاۋاپ: ەۆرەيلەر, ماسوندار, جەنە ت. ب. بٸراق بۇل... كٷندە ايتىلاتىن دايىن اقيقات. بۇل جاۋاپ, ٶزٸنٸڭ دايىندىعىمەن, وڭايلىعىمەن كٷمەندٸ. ەلەمدٸك بيلٸك كلانى (ەۋلەتٸ) شەبەر جاسىرىنا بٸلەدٸ, ٶيتە الماسا بٸزدٸڭ زامانىمىزعا جەتە الماس ەدٸ. وسى جاسىرىنۋدىڭ بٸر امالى – ەۆرەي مەسەلەسٸ. ەرينە, بۇل حالىقتىڭ قولىندا ٷلكەن بايلىق, ىقپال ەتۋدٸڭ قالىپتاسقان امالدارى بار, ەلەمدٸك مەنەدجەرلەردٸڭ ەڭ بيٸك توبى وسىلاردان قۇرالعان. بٸراق ەلەم بيلٸگٸ شىنىندا دا ەۆرەيلەردٸڭ قولىندا بولسا, وندا ەۆرەي مەسەلەسٸ ٷنەمٸ كٷن تەرتٸبٸندە تۇرماس ەدٸ. بيلەۋشٸ ەۋلەت, ياحۋديلٸك مەسسيانيزمدٸ ٶز ماقساتىنا شەبەر پايدالانعان.
ەيتسەدە دە, بۇلار كٸمدەر ەدٸ?
كٶرنەكتٸ تاريحشى مۇحتار ماعاۋين ٷلكەن تاريحي ماتەريالدى زەردەلەۋدٸڭ نەتيجەسٸندە, بۇلار جەر بەتٸندەگٸ بٸردە-بٸر نەسٸل مەن ۇلتقا جاتپايتىن, مەسوپوتامييانىڭ كٶنە قالالىق ٶركەنيەتتەرٸنەن تامىر تارتاتىن, شىققان تەگٸ بەيمەلٸم ەۋلەت دەگەن پٸكٸرگە كەلگەن.
بٸردە, ٶزٸنٸڭ ساياجايىندا تاڭعى شەي ٷستٸندە, تاڭ اتپاي بٸرنەشە ورىس گازەتٸن وقىپ تاستاعان مۇقاڭ وسى ماقالانىڭ اۆتورلارىنىڭ بٸرٸنە بىلاي دەگەن ەدٸ:
– مٸنە, قارا, روسسييانىڭ گازەتتەرٸ قايتادان ەۆرەي مەسەلەسٸن قوزعاپ جاتىر. جەنە بارلىعى بٸردەي «سيون پايعامبارلارىنىڭ پروتوكولدارىنا» سٸلتەمە جاسايدى. بۇنىڭ كەدٸمگٸ فالسيفيكاتسييا ەكەنٸن قالاي تٷسٸنبەيدٸ, تاڭىم بار. يزرايل الاقانداي پالەستينانى جەڭە الماي وتىر, ەۆرەيلەردٸڭ ەلەمدٸ بيلەپ وتىرعانىنا كٸم سەنەدٸ? مىناۋ, «سيون پايعامبارلارىنىڭ پروتوكولدارى» دەگەن نەرسەنٸ, شاماسى ەۋروپا ەلدەرٸنٸڭ قۇپييا قىزمەتتەرٸ «تيياناقتاپ» شىعارعان. ال, ماتەريال كەدٸمگٸ بيبليياداعى «كٶنە ٶسيەت» – «ۆەتحيي زاۆەتتەن» الىنعان.
– ولاي بولسا ەلەمدٸ كٸم بيلەپ وتىر? – دەدٸم مەن قالجىڭداپ.
مۇحاڭ بٸر سەتكە ويلانىپ قالدى دا بىلاي دەدٸ:
– ەلەمدٸ ات تٶبەلٸندەي ەۆرەي بانكيرلەرٸ ەمەس – ادامنىڭ التىنعا, اقشاعا, جالپى بايلىققا دەگەن ىقىلاس-پەيٸلٸ بيلەپ وتىر. ەرينە, ەۆرەيلەر تالانتتى, اۋقاتتى حالىق. بٸراق ولار ەشقاشان ەلەمدٸ بيلەمەگەن, بيلٸككە ۇمتىلماعان. موڭعولدار جايىنداعى «قىساس ەفسانا» سيياقتى, بۇل پروتوكولدار دا ەۆرەيلەر جايىنداعى «قىساس ەفسانا». تاريح ساحناسىنا بٸر رەت بولسا دا شىققان كەز كەلگەن حالىقتان بۇنداي مەسسياندىق يدەيالاردى تابۋعا بولادى. مىسالعا, روسسييا, ەلٸ كٷنگە دەيٸن «ٷشٸنشٸ ريم» يدەياسىمەن «اۋىرادى». انگلييا ٶزٸنٸڭ كولونييالارىن كەشە عانا تاستاپ شىقتى. اقشانىڭ, كاپيتالدىڭ تاريحىن زەرتتەگٸسٸ كەلەتٸن ادام اتالمىش «پروتوكولدار» سيياقتى ٶسەك-اياڭمەن ەمەس, كەلەلٸ ماتەريالمەن جۇمىس ٸستەۋٸ كەرەك.
– ول ماتەريالدار نە دەيدٸ ەكەن? – دەپ سۇرادىم مەن.
– ٸز كٶنە ۆاۆيلون (بابىل), اسسيرييا مەن شۋمەر, مەسوپوتاميياعا بارىپ تٸرەلەدٸ. ەلەمدٸك كاپيتال نينەۆييا سيياقتى قالالاردا قالىپتاسقان. بۇل جايىندا ٷزٸك-ٷزٸك مەلٸمەتتەردٸ كٶنە ەدەبي شىعارمالاردان تابۋعا بولادى. مەسوپوتامييا – كەدٸمگٸ جاي مىستى ياكي باسقا مەتالدى التىنعا اينالدىرا الاتىن دۋاحان-سيقىرشىلاردىڭ وتانى. قازاقتار بۇل جەردٸ عاجام دەپ, ياعني, قاسكٶي ارۋاقتار مەن جادىگٶيلەردٸڭ مەكەنٸ دەپ اتاعان...
«مىڭ بٸر تٷن» جيناعىندا «حاسان-زەرگەر» دەگەن ەرتەگٸ بار. حاسانعا, مىستان التىن جاساپ كٶرسەتكەن سيقىرشى, ونى الداپ ەرتٸپ اپارىپ بيٸك تاۋدىڭ باسىندا قالدىرىپ كەتەدٸ. قازاقتار اسىلدان بۇيىم جاساعان ادامدى «زەرگەر» دەگەن, ال اسىل تاس پەن التىن ساۋداسىمەن اينالىسقان ادامدى «گاۋحارپرۋش» دەگەن. حاسان – زەرگەر ادام, ال ونى الداپ كەتكەن گاۋحارپرۋش, كٸتاپشى سيقىرشى – ول سول ايىرباسشىڭىز, بولاشاق بانكيرٸڭٸز.
ا. نەميروۆسكييدٸڭ «حاننا, حۋرري – حانيگالباات ي كاسسيتسكايا ۆاۆيلونييا ۆ XVI دو ن. ە. (ك يستوريي «تەمنوگو ۆەكا» درەۆنەي مەسوپوتاميي)» دەگەن تاماشا ماقالاسى م. ماعاۋيننٸڭ ايتقان سٶزٸن بەكٸتە تٷسەدٸ.
فرانتسۋز دەستٷرشٸل-تراديتسيوناليسٸ الەكساندر دە داننان ساكرالدٸك تەكستەر مەن ەزوتەريكالىق ماتەريالداردى زەرتتەي وتىرىپ تۋرا وسىنداي قورىتىندىلارعا كەلەدٸ. ول تٷرلٸ دەستٷرلەردە كەزدەسەتٸن, جولدان تايعان, اقىرسوڭىندا ادام تايپاسىنىڭ ۇرعاشىلارىمەن نەكەلەسكەن, ولارعا ماگييا, استرولوگييا, قارۋ-جاراق جاراتۋ, زەرگەرلٸك ٶنەردٸ جەنە ... كوسمەتيكا جاساۋدى ٷيرەتكەن پەرٸشتەلەر جايىنداعى (ەنوحتىڭ كٸتابى) تەكستەرگە سٷيەنگەن. وسىلاردىڭ قاتارىندا, الەكساندر دە داننان, اسسير-ۆاۆيلوندىق دٸني ەۋلەتتەن شىققان, سەكسۋالدىق كۋلتتەرمەن اينالىساتىن ابىز ەيەلدەر كوللەگيياسىن اتاپ كەتەدٸ. سونداي-اق, ول پلۋتارحتىڭ ەڭبەگٸنەن مىسىرداعى قۇپييا سەكسۋالدىق كۋلتتەر جايىندا تسيتاتا كەلتٸرەدٸ. زەرتتەۋشٸنٸڭ پٸكٸرٸنشە وسىنداي ىرىمدار مەن كۋلتتەردٸڭ نەتيجەسٸندە كونترينيتسياتسييالىق ورتالىقتار پايدا بولعان. بۇل ديناستييالار ماگييا جەنە قارجى سپەكۋلياتسيياسى ارقىلى, پارا مەن قان تٶگۋ ارقىلى قاجىماي تالماي, جٷيەلٸ تٷردە ەلەمدٸك بيلٸككە ۇمتىلعان, ادامزاتتى ازدىرىپ ونى جاراتۋشىعا قارسى قويعان.
ماقالانىڭ اۆتورلارى, بۇل كٷندە بٷكٸل ەلەمدٸك موداعا اينالعان كونسپيرولوگيياعا ەۋەستەنبەيتٸن ادامدار. بٸراق قازاق زەرتتەۋشٸسٸ مەن فرانتسۋز زەرتتەۋشٸسٸنٸڭ – تٷرلٸ ماتەريالمەن, جەنە تٷرلٸ مەتودولوگييامەن جۇمىس ٸستەگەن, تٷرلٸ دٷنيەتانىم ٶكٸلدەرٸنٸڭ بٸردەي قورىتىندىعا كەلۋٸ – ەرينە, ادامدى قايران قالدىرادى.
جٸبەك جولى: ەكٸ فينانس جٷيەسٸنٸڭ قۇپييا كٷرەسٸ
بٸز كەت-بۇعانىڭ, تامپليەرلەر مەن مامليۋكتەردٸڭ تاريحىنان سەل قيىس كەتٸپ قالدىق. بٸراق, بٸزدٸڭ ويىمىزشا, جوعارىدا كەلتٸرٸلگەن مەلٸمەت, اين دجالۋدتا بولعان قانتٶگٸستٸڭ, اسىلىق ايتتى دەمەڭٸز, بٷكٸل ەلەمنٸڭ تاريحىن مٷلدەم باسقا ارناعا بۇرعان تراگەدييانىڭ مەنٸن ايقىنداۋ ٷشٸن كەرەك.
ۇلى جٸبەك جولىنىڭ بويىندا تٷرلٸ ەلدەردٸڭ كٶپەستەرٸ ساۋدا جاسادى, مۇسىلمان ەلدەرٸنٸڭ, قىتاي, ۆەنەتسييا, گەنۋيانىڭ, ۇيعىر نەستورياندارىنىڭ كٶپەستٸك كاپيتالدارى بەسەكەگە تٷستٸ. بٸراق جٸبەك جولىن ەجەلدەن 2-3 ساۋدا ٷيٸ عانا قاداعالاپ وتىردى. ب.د. ٸ-شٸ مىڭجىلدىعىنىڭ اياعىنا قاراي پورتۋگالييادا نەمەسە مىسىردا وسى ساۋدا ٷيلەرٸنٸڭ بٸرٸنە اقشانى ٶتكٸزٸپ, قولعا اككرەديتيۆ الىپ, بٷكٸل قۇرلىقتى كەسٸپ ٶتٸپ قىتايدا سول چەكتٸ قايتادان اقشاعا اينالدىرۋعا بولاتىن ەدٸ. ايىرباسشىلار سول كەزدەگٸ انگلييادا ەمٸن-ەركٸن جٷرگەن بولسا, مۇسىلمان ەلدەرٸندەگٸ قۇقىعى ودان دا زور ەدٸ. قۇران ٶسٸمقورلىققا قاتاڭ تىيىم سالعانىمەن, يسلام مەملەكەتتەرٸ دٸن بوستاندىعىن ۇستاندى.
نەتيجەسٸندە يسلام مەملەكەتتەرٸندە ياحۋديلەر جەنە سولاردىڭ دٸنٸنە كٸرگەندەردٸڭ دەۋٸرٸ جٷردٸ, ولار حالىقتىڭ ەڭ اۋقاتتى بٶلٸگٸنە اينالدى. يسپان حاليفاتىندا ولار قارجى جٷيەسٸن بيلەپ, تٸپتٸ, مينيسترلٸك قىزمەتتەرگە وتىردى. انالوگييا بويىنشا باسقا يسلام مەملەكەتتەرٸندە دە وسىلاي بولدى دەپ جورامالداۋعا بولادى. مىسالعا, مىسىردى الايىق: نەگٸزگٸ حالىق – حريستيان دٸنٸندەگٸ فەللاحتار مەن كوھتتار, بازاردا اراب كٶپەستەرٸ ساۋدا جاسايدى, مايدانعا بارىپ سوعىساتىندار – قىپشاق پەن شەركەستەن الىنعان مەملەكەتتٸك قۇلدار, التىن سارايدا كٷردتٸڭ ايۋپ ديناستيياسىنان شىققان ەمٸرلەر بيلٸك قۇرىپ وتىر. اقىرcوڭىندا قىپشاقتار مەملەكەتتٸك بيلٸكتٸ ٶز قولدارىنا الدى.
«مىسىر ەتنيكالىق حيمەراعا – بٸر-بٸرٸمەن قيىسپايتىن ەلەمەنتتەردٸڭ جيىنتىعىنا اينالۋى كەرەك ەدٸ, بٸراق بۇلاي بولمادى. بۇل ەلەمەنتتەر بٸر-بٸرٸنەن بٶلەك, سيمبيوزدا ٶمٸر سٷردٸ, سول سەبەپتٸ ەلەۋمەتتٸك جٷيە بۇزىلماي ساقتالدى», – دەپ جازادى ل.گۋميلەۆ. بٸراق بٸر ۇلتتان, بٸر دٸننەن عانا تۇراتىن (سول كەزدەگٸ مىسىرمەن سالىستىرعاندا) جەنە دٸن بوستاندىعىن ۇستانباعان انگلييادا كەلٸمسەك ايىرباسشىلار (مەنيالى) كاتوليك شٸركەۋٸنٸڭ زاڭدارىن, ينكۆيزيتسييانى اينالىپ ٶتٸپ, بٷكٸل مەملەكەتتٸڭ ەكونوميكاسىن باعدارلاپ وتىرعاندا, فينانس جايلى شامالى عانا تٷسٸنٸگٸ بار كەلٸمسەك قۇلدار بيلەگەن, كٶپنەسٸلدٸ, كٶپدٸندٸ ەلدٸڭ حالٸ نەشٸك دەگەن زاڭدى سۇراق تۋادى. سول سۇلتاندار مەن ەمٸرلەردٸڭ اقشاعا دەگەن زەرۋلٸگٸ ەۋروپالىق مونارحتاردان ەش كەم ەمەس ەدٸ, سەبەبٸ سوعىسقا جارامدى جاس, ەلەۋەتتٸ قۇلدار ٶتە قىمبات تۇراتىن. مىسىردىڭ تاريحي جولىنىڭ ەرەكشەلٸگٸن, ول جەردەگٸ تابىنۋ (كۋلت) ورىندارىنىڭ, قۇپييا سەكتالاردىڭ, ماگييالىق پراكتيكالاردىڭ كٶپتٸگٸن ەسكەرەتٸن بولساق, وندا, وسىنىڭ بارلىعىن كٸم باعدارلاپ وتىردى دەگەن ساۋال باس كٶتەرەدٸ.
وسىنى مەسوپوتامييا ٶڭٸرٸ تۋرالى دا ايتۋعا بولار ەدٸ. «مىڭ بٸر تٷن» ەرتەگٸلەرٸن ايتاتىن قازاقتىڭ ەڭگٸمەشٸل قارييالارى, ەسٸرەسە عاجامنان شىققان كٸتابي دۋاحاندار, جادىگٶيلەرگە باسا نازار اۋداراتىن. باعداتتىڭ قۇپييا پوليتسيياسى – قۋلار جايىنداعى ەرتەگٸلەردە ياحۋدي ازرانىڭ سيقىرمەن ٶز جاۋلارىن ەسەككە اينالدىرىپ, جۇمىس ٸستەتٸپ قويعانىن سۋرەتتەيتٸن ەپيزود بار. قارييالار ازرانىڭ جويىت ەمەس ەكەنٸن ەرەكشە اتاپ كەتەتٸن بولعان, سەبەبٸ, ياحۋديلەر دەپ وسى دٸنگە كٸرٸپ, ونىڭ بارلىق يگٸلٸگٸن پايدالانعان ادامداردى دا اتايدى ەكەن.
ەندٸ تامپليەرلەرگە كەلەتٸن بولساق, ولار حريستياننىڭ ەڭ باي وردەنٸ, جەنە فرانتسۋز قازىناسان ساقتاۋشى عانا ەمەس ەدٸ.
ر.گەنوننىڭ ايتىسىنا قاراعاندا, بۇل ەسكەري-رۋحاني وردەن حريستياندىق ەۋروپاداعى اقشانىڭ قوزعالىسىن قاداعالاپ وتىرعان. كٶرٸكتٸ فيليپپ ٶزٸنٸڭ بانكيرلەرٸ – تامپليەرلەرگە جاي عانا قارىز ەمەس ەدٸ. ٶزٸنٸڭ بيلٸگٸن كٷشەيتپەك ماقساتتا ول فەودال-سەنورلارمەن ٷنەمٸ جاۋلىق ٷستٸندە بولدى, سونداي-اق, فلاماندتىقتارمەن جەنە اعىلشىندارمەن ٷزدٸكسٸز سوعىس جٷرگٸزٸپ وتىردى. ايىرباسشىلاردىڭ مۇنداي جاعدايدا اسا دەۋٸرلەيتٸنٸن جوعارىدا ايتىپ كەتتٸك. تىعىرىقتان شىعۋ ٷشٸن كورول, ەۆرەيلەردٸڭ بٷكٸل مٷلكٸن تەركٸلەپ, ٶزدەرٸن ەلدەن قۋىپ جٸبەردٸ. سودان سوڭ ول باعاسى تٶمەن, قۇنسىز اقشا شىعارا باستادى. تامپليەرلەر وعان ٶتٸرٸك اقشا شىعاردى دەپ ايىپ تاقتى. فيليپپ, وردەننٸڭ باسشىلىعىنا ٶزٸنٸڭ ۇلدارىنىڭ بٸرٸن تاعايىنداپ, امال تاپپاق بولدى. بۇل ەرەكەتٸ ٸسكە اسپاعان ول ەڭ سوڭعى امالعا كٶشتٸ, ينكۆيزيتسييانىڭ كٶمەگٸمەن ايىپتاۋشىلاردىڭ ٶزٸن جويىپ, بٷكٸل قازىناسىن قولىنا الدى. تاعى بٸر ايتا كەتەتٸن جايت, – وسى قاندى قىرعىننىڭ باسى-قاسىندا بولعان فينانس مينيسترٸ نوگارەنٸڭ ٶزٸ ينكۆيزيتسييانىڭ قولىنان قازا تاپقان كاتار ەٷلەتٸنەن شىققان دٸنبۇزار-ەرەتيكتٸڭ نەمەرەسٸ ەدٸ. شاماسى, ول كاتوليك دٸنٸنٸڭ بٸر تٸرەگٸن جويعاندا اتاسىنىڭ كەگٸن قۋعان.
الايدا تامپليەرلەردٸڭ ٶزٸن پەرٸشتە دەپ ايتۋ قيىن ەدٸ. ابىرويى بيٸك, ىقپالدى, باي وردەنگە ەركٸم-اق مٷشە بولعىسى كەلگەن, بۇل جەردە تالاي پىسىق, اۆانتيۋريست-الاياققا جول اشىق ەدٸ. وردەن شٸرٸپ قۇلاۋعا شاق تۇرعان. حريستيان ٶركەنيەتٸنٸڭ ساكرالدىق نەگٸزدەرٸنٸڭ, فينانس جٷيەسٸنٸڭ ساقشىسى تامپليەرلەر سەنورلارعا ٶسٸمگە (پروتسەنتكە) اقشا بەرگەنٸ, ياعني, ٶزدەرٸ كٷرەسۋگە, توقتاتۋعا تيٸس ٸسپەن ٶزدەرٸ اينالىسقانى بەلگٸلٸ. رىتسارلار وردەنگە مٷشەلٸككە الىنعاندا مٷمين, فاقىر بولامىز, نەپسٸدەن اۋلاق بولامىز دەپ انت بەرگەنٸمەن, شىنتۋايتىنا كەلگەندە بايلىققا, كٷنە مەن زيناعا بەلشەسٸنەن باتقان, ٶزدەرٸن زاڭنان جەنە حريستيان ەمٸرشٸلەرٸنەن بيٸك ساناعان.
بٸراق ەڭ قىزىعى سوت پروتسەسٸ كەزٸندە تامپليەرلەرگە «ۆاۆيلون سۇلتانىمەن» اندا-وداقتاس بولدىڭدار, بٷكٸل حريستيان جۇرتىن سونىڭ تابانىنىڭ استىنا سالىپ بەرەم دەپ انت بەردٸڭدەر دەگەن ايىپ تاعىلعان. ەرينە, بۇنداي ايىپ – اقىلعا سىيمايتىن ابسۋرد. الايدا, تامپليەرلەردٸڭ مۇسىلمان ەمٸرلەرٸمەن كٷندە قاتىناسىپ تۇرعانىن, ينكۆيزيتسييا تاياۋ شىعىستىڭ ساياسي كارتاسىن جاقسى بٸلگەندٸگٸن, جەنە داڭقتى وردەندٸ تٷبەگەيلٸ جويۋ ٷشٸن اقىلعا ەلدەقايدا قونىمدى ايىپ تاعۋعا (مىسالى, يسمايليت-اسساسيندەرمەن ياكي باسقا تەرروريستٸك ۇيىمدارمەن تٸل تابىستىڭدار دەپ نەگە ايىپتاماسقا) مٷددەلٸ ەكەنٸن ەسكەرەتٸن بولساق, وندا ينكۆيزيتسييانىڭ بۇل ايىپتاۋ جٷيەسٸنٸڭ باسقا بٸر استارى اشىلاتىنداي.
بٸز ٷشٸن اقىلعا سىيمايتىن ايىپتىڭ ول كەزدە ەلدەبٸر, بٸز ۇمىتقان سيمۆولدىق ماعىناسى بولعانى انىق. ونىڭ ٷستٸنە, تامپليەرلەر موڭعولداردى حريستيان ساناماعان كٷننٸڭ ٶزٸندە, ەڭ قاراپايىم ادامدىق مٷددەگە ساي, ولار موڭعول مەن مامليۋك سوعىسىندا بەيتاراپ ساياسات ۇستانۋ كەرەك ەدٸ, سەبەبٸ ولار موڭعولداردىڭ دا, مامليۋكتەردٸڭ دە بارىنشا قانسىراعانىنا مٷددەلٸ بولاتىن, سوندىقتان بۇل قانتٶگٸستە كٸم جەڭسە دە ولاردىڭ ۇپايى تٷگەل بولار ەدٸ. دەل سول سەتتە كٷشٸ سەل عانا ارتىقتاۋ مامليۋكتەردٸ قولداعان تامپليەرلەر ٶز اجالىنا جول اشتى. بۇل – وردەننٸڭ جاي عانا ازعاندىعىنىڭ بەلگٸسٸ ەمەس, بۇل ونىڭ ەلدەبٸر ەشكٸم بٸلمەيتٸن ٷشٸنشٸ جاقتىڭ قولىنداعى مىلقاۋ قارۋ بولعاندىعىن ايعاقتايتىن دەلەل.
وسىدان 700 جىل بۇرىن بولعان تامپليەرلەردٸڭ سوت پروتسەسٸ جايىندا باتىستا ەلٸ كٷنگە دەيٸن داۋ-داماي جٷرٸپ جاتىر, بۇل تاقىرىپقا قانشاما كٸتاپ جازىلدى. ەۋروپا مەن تاياۋ شىعىستاعى اقشا اينالىمى مەن قارجى جٷيەسٸن قاداعالاپ وتىرۋعا مٸندەتتٸ وردەننٸڭ قۇلاۋىن تاريحشىلار ەۋروپانىڭ, جەنە ودان كەيٸن بٷكٸل ەلەمنٸڭ دەستٷرلٸ ٶركەنيەتٸنٸڭ كٷيرەۋٸنە جول اشقان بەتبۇرىس وقيعا دەپ ەسەپتەيدٸ. وردەننٸڭ ازىپ-توزۋى ونىڭ تالايسىز اجالىنان بۇرىن باستالعان. حرام وردەنٸ ەۋروپانىڭ بٷكٸل ساكرالدىق ٶركەنيەتٸ سيياقتى ٸشتەن ٸرٸدٸ. تامپليەرلەردٸڭ وداقتاس موڭعولدارعا ٸستەگەن ساتقىندىعى, فرانتسۋز كورولٸ مەن ريم پاپاسىنىڭ ٸستەگەن ٸستەرٸ – وسىنىڭ اينىماس ايعاعى. ايىرباسشىلار (مەنيالى) بارلىق ىقپالدى ادامداردى ٶز قاراماعىنا الدى, ال قالعان تاريح – وسىنىڭ سالدارى عانا. ساكرالدٸك (كيەلٸ) فينانس جٷيەسٸ مەن دەستٷرلٸ ٶركەنيەتكە قارسى كٷشتەردٸڭ قالىپتاستىرعان فينانس جٷيەسٸنٸڭ اراسىندا مىڭداعان جىلدارعا سوزىلعان كٷرەس سوڭعىسىنىڭ جەڭٸسٸمەن اياقتالدى. جەنە كونترينيتسياتسييالىق كٷشتەر بۇل كٷرەستە ماگييانى ەمەس – ادامنىڭ پەندەلٸگٸ مەن ەلسٸزدٸگٸن شەبەر پايدالاندى. بۇل جٷيە كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن ساقتالىپ وتىر.
كەت-بۇعانىڭ قۇپييا ميسسيياسى
وسى وقيعاداعى كەت-بۇعانىڭ ورنى قانداي ەدٸ? ول شىنىندى دا, ل.گۋميلەۆ ايتقانداي جاراتۋشىنىڭ تابىتىن قۇتقارۋعا بارا جاتقان سوڭعى حريستيان باھادٷرٸ مە ەدٸ? «سارى كرەست جورىعى» («جەلتىي كرەستوۆىي پوحود»), موڭعول يدەاليزمٸنٸڭ, قۇپييا كٷشتەردٸڭ جٷرگٸزگەن لاس فينانس ويىندارىنا جولىققان سەبەپتٸ جەڭٸلٸسكە ۇشىراعانى ما? ياحۋدي-حريستيان ەلەمٸنٸڭ ەلسٸرەپ بارا جاتقان ساكرالدٸك ٶركەنيەتٸ جەنە ەلەمدٸك بيلٸككە تالماي ۇمتىلىپ كەلە جاتقان ايىرباسشىلارمەن ەكٸ اراداعى كٷرەسٸ قالاي اياقتالۋى كەرەك ەدٸ? كٸم بٸلٸپتٸ. بٸراق بٸز بۇدان تيٸستٸ ساباق الۋىمىز كەرەك, قازاق ۇلتى ەلەمدە بولىپ جاتقان وقيعالاردى ريياسىز, سانالى تٷردە قابىلداپ, ەدەمٸ يدەيالاردىڭ تاساسىنداعى قۇپييا سەبەپتەر مەن تٷرلٸ مٷددەلەردٸڭ تارتىسىن اجىراتىپ ٷيرەنۋٸ كەرەك.
كەت-بۇعا مەن ونىڭ جاۋىنگەرلەرٸ بٶگدە بٸرەۋلەردٸڭ جٷرگٸزگەن ويىنىنداعى مىلقاۋ قارۋ ەمەس ەدٸ. بۇلاي دەۋگە ٷلكەن نەگٸز بار. ەرينە, ول نەستورياندىق ەدٸ, بٸراق ول ەڭ ەۋەلٸ قۇلاعۋ حاننىڭ قولباسشىسى بولاتىن, ساحارانىڭ پەرزەنتٸ بولاتىن. كەزٸندە ۆ.رۋبرۋك حان ورداسىنا كەلگەندە, باتۋ حاننىڭ ۇلى سارتاقتىڭ حريستيان ەكەنٸن بٸلە تۇرا ول قانداي دٸندە ەدٸ دەپ سۇرايدى. سوندا سارتاقتىڭ حاتشىسى: «ول حريستيان ەمەس, ول موڭعول» دەپ جاۋاپ بەرٸپتٸ. ەۋروپالىق ساياحاتشى, موڭعولدار ەتنوس پەن دٸننٸڭ اراسىن اجىراتپايدى دەپ بۇلقان-تالقان بولادى. ل.گۋميلەۆتٸڭ ايتىسىنا قاراعاندا, ەڭگٸمە مٷلدەم باسقا نەرسەدە – بايىرعى موڭعول دٸنٸ جايىندا ەدٸ. «بٸز, موڭعولدار بٸر جاراتۋشىعا عانا سەنەمٸز, ال ونىڭ ەمٸرٸن ٶز سەۋەگەيلەرٸمٸز ارقىلى بٸلەمٸز» دەيدٸ ەكەن موڭعولدار. سارتاققا بايلانىستى ايتىلعانداردىڭ كەت-بۇعاعا دا قاتىسى بار.
كٶشپەلٸلەر ٷشٸن حريستياندىق – جاپسارلاس باسقا دٸندەر, مىسالى, يسلام سيياقتى ٸلكٸ, بٸرتۇتاس دٸننٸڭ بٸر كەبٸ, تاريحي فورماسى عانا. كەزٸندە وسى ماقالانىڭ اۆتورلارىنىڭ بٸرٸ جولى تٷسٸپ ل. گۋميلەۆتٸڭ ٷيٸندە قوناق بولدى. ەڭگٸمە ونىڭ ٶزٸ جاقسى كٶرەتٸن ٶتكەن زامان قاھارماندارىنىڭ بٸرٸ – كەت-بۇعا نويان جايلى بولدى. لەۆ نيكولاەۆيچ, كەت-بۇعانىڭ قولباسشى عانا ەمەس, دەۋلەسكەر كٷيشٸ بولعانىن, ونىڭ شىعارمالارىنىڭ قازاق دالاسىندا كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن ورىندالىپ كەلگەنٸن ەستٸپ قايران قالعان. از-كەم ٷنسٸزدٸكتەن كەيٸن ول بىلاي دەگەن ەدٸ: «يە, ەرينە, كەت-بۇعا ساحارانىڭ پەرزەنتٸ عوي, ياعني, جاۋىنگەر دە, اقىن دا بولعان. ول زاماندا ٶمٸر مەن ٶنەر, ەپوس پەن مايدان دالاسىنداعى ەرلٸك بٸر-اق نەرسە ەدٸ عوي».
ۇلى عالىمنىڭ بۇل سٶزٸنەن دالانىڭ ۇلدارى – كٶشپەلٸلەرگە دەگەن اسقاق, ٸزگٸ ماحابباتى تانىلادى. بٸراق بۇل مەلٸمەتتٸ اياعىنا دەيٸن پايىمداي الماعانى بايقالادى. قوبىزشى كەت-بۇعا تەڭٸرٸنٸڭ كٷبٸرٸن ەستي الاتىن, تەڭٸرٸ دٸنٸندەگٸ ادام. ۇلى جىراۋ, ۇلى كٷيشٸ بولۋ – كٶشپەلٸ ٶركەنيەتتٸڭ ەزوتەريكالىق دەستٷرٸنە تەلٸنۋ, قانىق بولۋ دەگەن سٶز. شىڭعىس حاندى العا جەتەلەگەن كٶشپەلٸنٸڭ كٶنە تٷيسٸگٸ, كٶنە ميسسيياسى, كەت-بۇعانى دا جەتەلەگەن. ول, ٶزٸ دٷنيەگە كەلەردەن مىڭداعان جىل بۇرىن سالىنعان جولمەن جٷردٸ. عاجام مەن مىسىر, جەتكەن جەتٸستٸكتەرٸنەن مەيماناسى تاسىپ, اقىرسوڭىندا بٸر جاراتۋشىعا قارسى شىققان اتلانتيدادان تامىر تارتاتىن كونترينيتسياتسييانىڭ, كٸتابي سيقىرشىلىقتىڭ, دۋاحاندىقتىڭ, قۇدايدىڭ زاڭىن تەرٸسكە شىعاراتىن تٶمەن الحيمييانىڭ ەجەلگٸ قۇپييا ورتالىقتارى بولىپ سانالادى (وقىرمان بۇل سٶزدٸ دۇرىس تٷسٸنۋ ٷشٸن, جوعارىدا ايتىلعان يراننىڭ ەكٸ تٷرلٸ بەينەسٸ جايىنداعى پٸكٸرٸمٸزدٸ ەسٸنە سالامىز. بۇل پٸكٸردٸڭ مىسىرعا دا قاتىسى بار).
«جابايى» كٶشپەلٸلەر ٸزگٸلٸك تۇرعىسىنان العاندا ٶزٸنٸڭ «مەدەنيەتتٸ» دۇشپاندارىنان ەلدەقايدا بيٸك ەدٸ. سەميت پايعامبارلارىنىڭ ايانىندا ايتىلعان, وتىرىقشى حالىقتار كٷندەلٸكتٸ بۇزىپ وتىراتىن كٸسٸلٸك سالتتارى, كٶشپەلٸلەر ٷشٸن ايتۋدى, تالقىلاۋدى, نەگٸزدەۋدٸ, فەلسافانىڭ تاقىرىبىنا اينالدىرۋدى كەرەك ەتپەيتٸن تابيعي, ٶز ٶزٸنەن بولۋعا تيٸستٸ نەرسە سانالادى. كٶشپەلٸلٸكتٸڭ دەۋٸرلەگەن كەزٸندە ادالدىق پەن نامىس ارحەتيپٸنە نەگٸزدەلەتٸن ەسكەري مورال وسىنداي بولاتىن. مىسالى, كٶشپەلٸلەر گوموسەكسۋاليزمدٸ تابيعات زاڭىنا, جاراتۋشىعا قارسى ٸس, قييانات دەپ ساناعان. XX عاسىردىڭ ٶزٸندە قازاقتار وسىنداي قىلىق ٷستٸندە بايقالىپ قالعان تٶرت تٷلٸك مالدى دا, جابايى اڭدى دا ايامايتىن بولعان. ولاردىڭ ەتٸن تٸپتٸ, يتكە دە جەگٸزبەگەن, ٶرتەپ جٸبەرەتٸن بولعان. موڭعولداردىڭ, جاۋلاعان قالالاردا ەڭ ەۋەلٸ, قۇران مەن بيبلييانىڭ تىيىم سالعانىنا قاراماستان شىعىس پەن باتىستا قاپتاپ كەتكەن گوموسەكسۋاليستەردٸڭ بىلاپىتحانالارىنقيراتقاندارى بەلگٸلٸ.
مەتا-تاريحي دەڭگەيدەن الىپ قاراعاندا كەت-بۇعانىڭ جورىعى بولماي قويمايتىن نەرسە ەدٸ. بۇل, جاراتۋشىنىڭ ٶسيەتتەرٸنەن بارعان سايىن الشاقتاپ بارا جاتقان «كٸتابي نەسٸلدٸ» جٶنگە سالۋدى عانا ەمەس, بۇل ەڭ ەۋەلٸ ايىرباسشىلاردىڭ بيلٸگٸن تەجەپ, دٷنيەنٸ ازىپ-توزۋدان, كٷيرەۋدەن ساقتاۋدى كٶزدەگەن جورىق بولاتىن.
بۇل جورامالىمىزدىڭ نەگٸزٸ نەدە?
دٷنيەدەگٸ ٸلكٸ تەرتٸپ پەن جاراسىمدى ساقتاپ وتىرۋعا جاراتىلعان, تەڭٸرٸنٸڭ ٶز ەسكەرٸ اتانعان كٶشپەلٸلەر, كونترينيتسياتسييالىق ورتالىقتاردىڭ ەۆرازييالىق دەستٷرلٸ ٶركەنيەتتەردٸ كٷيرەتۋگە باعىتتالعان وسىنشاما كەڭ كٶلەمدٸ, جٷيەلٸ ەرەكەتٸنە جاۋاپ قايتارماۋى مٷمكٸن ەمەس ەدٸ.
«جىلان قايىس» ەسكەري ينيتسياتسييالىق ىرىمىنىڭ فورماسى ونىڭ بٸرەگەيلٸگٸ مەن كٶنەلٸگٸ جايىندا حابار بەرەدٸ. كٶشپەلٸ جاۋىنگەرگە قارۋ-جاراقپەن بٸرگە تاپسىرىلاتىن ميسسييانى, كٶنە تەكستەر «جولدان تايعان پەرٸشتەلەر» اتاندىرعانداردىڭ قۇدايعا قارسى, انتيساكرالدٸك ميسسيياسىمەن سالعاستىرماۋ مٷمكٸن ەمەس (بۇلاردىڭ, كونترينيتسياتسييالىق نەسٸلدەرگە ماگييانى, تەمٸرشٸلٸكتٸ, قارۋ-جاراق جاساۋدى ٷيرەتكەنٸ بەلگٸلٸ). مەدەنيەتتانۋشىلار اتاپ كەتٸپ وتىراتىن, تٷرلٸ حالىقتاردىڭ ميفولوگيياسىنداعى ۇستالىق, تەمٸرشٸلٸك ٶنەرگە دەگەن امبيۆالەنتتٸ (ەكٸ تٷرلٸ) قاتىناسى, وسى ٶنەردٸڭ تٷرلٸ قولداردان الىنعاندىعىمەن, دەلٸرەك ايتقاندا, تٷرلٸ نەسٸلدٸڭ ٶنەردەن تٷرلٸ مۇرات ٸزدەيتٸندٸگٸمەن تٷسٸندٸرۋگە بولادى.
جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ماتەريالدىق يگٸلٸكتەر مەن اقشانىڭ اينالىسىن قاداعالاۋ ەسكەري ەۋلەتتٸڭ ەرەكشە بٸر توبىنىڭ فۋنكتسيياسى بولىپ سانالادى, دەمەك, كونتينەنتالدٸك ماسشتابتا بۇل تٷرٸك-موڭعول كٶشپەلٸلەرٸنٸڭ مٸندەتٸ بولىپ تابىلادى دەپ جورامالداۋعا بولادى. كٶشپەلٸلەردٸڭ ٷنەمٸ جٸبەك جولى – ەۆرازييانىڭ بار قازىنا يگٸلٸگٸنٸڭ جىلجيتىن جولىنىڭ بيلٸگٸنە ۇمتىلىپ وتىرۋىن وسىلايشا عانا تٷسٸندٸرۋگە بولادى.
ەرينە, بٸزدە قولمەن قويعانداي دەرەك جوق, جەنە دە بولا قويار ما ەكەن. بٸراق جازبا مەلٸمەتتەن كەندە ەمەس ەۋروپالىق ٶركەنيەتتٸڭ ٶزٸندە, اقشا سالاسىنا رۋحاني كونترول جاساپ وتىرعان تامپليەرلەردٸڭ رٶلٸ جاناما دەرەكتەر ارقىلى عانا تٷسٸندٸرٸلەدٸ. جورامالىمىزعا دەلەل رەتٸندە, ساحارانىڭ كٶشپەلٸ ٶركەنيەتٸنٸڭ جالپىلىق سيپاتى مەن اقشانىڭ ساكرالدٸك تابيعاتىنا, التىنعا دەگەن قاتىناسىن اتاپ كەتكٸمٸز كەلەدٸ. ورتالىق ازييانىڭ كٶشپەلٸلەرٸ جاي عانا كشاترييلەر ەمەس ەدٸ, ولاردىڭ مٸنەزٸندە ابىزدارعا (براحماندارعا) تەن بولمىس سىرىنا شومۋشىلىق, كٷيكٸلٸكتەن, بايلىقتان, جالپى فەنيلٸك كەرەكتەن بيٸك قاسيەتتەر بار ەدٸ, ياعني, كٶشپەلٸلەر ەسكەري- رۋحاني وردەننٸڭ سيپاتتارىنا يە بولاتىن. كٶنە تاريحشىلاردىڭ ٶزدەرٸ كٶشپەلٸلەردٸڭ التىنعا دەگەن سالعىرتتىعىن, سەلقوستىعىن بايقاپ, اتاپ كەتكەن.
بۇعان قوسارىمىز: ساحارا قۇيما التىنعا قاشاندا باي بولعان, كٶشپەلٸلەر التىندى باعالاعان, ودان قانشاما باعالى مٷلٸكتەر دايىندايتىن بولعان (ساكرالدٸك سيمۆوليكامەن بەزەندٸرٸلگەن بۇل التىن «سكيف التىنى» دەپ اتالادى). حح عاسىرعا دەيٸن قازاقتار ساحارانىڭ التىن تامىرلى ٶزەندەرٸ جايىندا جاقسى حاباردار بولعان. ولار التىندى تٶمەندەگٸدەي امالمەن ٶندٸرگەن: جازدىڭ باسىندا ٶزەننٸڭ تابانىنا كەپتٸرٸلگەن, جٷنٸ قالىڭ قوي تەرٸسٸن تٶسەپ اۋىر تاستارمەن باستىرىپ كەتەدٸ. بٸراز ۋاقىت ٶتٸپ, سۋدىڭ بەتٸ كٶپٸرشي باستاعاندا جيدٸگەن تەرٸنٸ سۋدان الىپ قايىرا كەپتٸرەدٸ. سودان سوڭ تەرٸنٸڭ جٷنٸن قىرقىپ الىپ وتقا جاعادى. وسى وپەراتسييالاردىڭ نەتيجەسٸندە بٸر تەرٸدەن كەيدە بالانىڭ جۇدىرىعىنداي, كەيدە بٸر تايتۇياق التىن تٷسەدٸ ەكەن. ەرينە, بۇل قوسپاسى بار التىن, كەيٸننەن ۇستاعا, زەرگەرگە بەرٸلەدٸ, ساف التىنعا اينالدىرىلادى. حٸح عاسىردىڭ اياعى مەن حح عاسىردىڭ باسىندا, قازاقتار كەرەك بولعاندا مۇنداي التىندى ورىستىڭ التىن پرييسكتەرٸنە ٶتكٸزٸپ, ورنىنا اقشا الاتىن بولعان.
التىن جايىندا ەلدٸڭ بەرٸ بٸلگەن دەسەك ٶتٸرٸك ايتقاندىق بولماس. بٸراق ول بەلگٸلٸ بٸر جاعدايدا عانا (قىز ۇزاتىپ, جاساۋىنا التىن- كٷمٸس بٸلەزٸك سوعۋ, تويداعى سايىسشىلارعا جامبى قۇيۋ كەرەك بولعاندا) ٶندٸرٸلەتٸن بولعان. وسىنداي وڭايعا تٷسەتٸن التىن جايى باسقا ەلدە, نەمەسە قازٸرگٸ قازاقستاندا بەلگٸلٸ بولسا, قانداي «التىن بەزگەگٸنٸڭ» («زولوتايا ليحورادكا») ٶرشيتٸنٸن ەلەستەتۋ قيىن ەمەس. كٶشپەلٸلەردٸڭ التىنعا «نەمقۇرايدى» بولۋى, شىنتۋايتىندا ولاردىڭ التىندى ساكرالدٸك مەتالل دەپ باعالاۋىن, جەنە ولاردىڭ بويىندا, ەلسٸز ادامنىڭ بويىندا بولاتىن تٶمەن ينستينكتتەردٸڭ جوقتىعىن كٶرسەتەدٸ.
ال, التىن جينايتىن تەرٸ – بۇل سول باياعى, ايداھارلار كٷزەتەتٸن, ياسون باستاعان ارگوناۆتتار باسىن بەيگەگە تٸگٸپ, سوناۋ ەللادادان كولحيداعا, كاۆكازعا ٸزدەپ كەلەتٸن «التىن تەرٸ» («زولوتوە رۋنو»), ميفولوگييادا بيٸك رۋحاني اياننىڭ, قاتەرلٸ, اۋىر رۋحاني ەرلٸكتٸڭ سيمۆولى بولعان التىن تەرٸ. كٶنە گرەك تاريحشىلارىنىڭ التايداعى «التىن كٷزەتكەن قۇزعىندار» («گريفونى ستەرەگۋششيە زولوتو») جايلى ايتقان اڭىزدارى ٶزٸنٸڭ ارنايى زەرتتەۋشٸسٸن كٷتٸپ تۇر.
ەڭگٸمە ميفولوگييا جايىنا اۋىسقان ەكەن, بۇل جەردە ساۋدانى, جولعا شىققان جولاۋشىنى جەلەپ-جەبەيتٸن پٸر, وليمپتەگٸ قۇدايلار مەن جەردەگٸ ادامداردىڭ اراسىنا دەنەكەر بولاتىن مەركۋرييدٸڭ قولىنداعى اساسى – كادۋتسەي جايلى ايتپاي كەتۋگە بولماس. وسى ۋاقىتقا دەيٸن ەدٸل ساۋدا مەن ايىرباستىڭ, داۋ-دامايدىڭ بەيبٸت شەشٸمٸنٸڭ سيمۆولى بولىپ ساقتالعان بۇل اسا ەۋباستا گيپەربورەيلٸك كٷن قۇدايى اپوللوننىڭ مال باعاتىن اعاش تاياعى بولعان, بۇل تاياقتىڭ گرەكشە اتى «كەريۋكەي». قازاقتار جىلقىشىنىڭ تاياعىن قۇرىق دەيتٸنٸ بەلگٸلٸ.
تٷرٸك-مونعول كٶشپەلٸلەرٸ تاستى باسقا بولمىستان بۇرىن جاراتىلعان, تەڭٸرٸنٸڭ جەردەگٸ بٸر كەبٸ دەپ, ادام مەن بولمىستىڭ بيٸك باستاۋىنىڭ سيمۆولى, كەلٸسٸم مەن انتتىڭ كيەسٸ دەپ ۇققان. تاسقا بۇلايشا تابىنۋ, زامانىندا, بٷكٸل ادامزاتقا ورتاق دەستٷر بولعان. بۇنى زورواستر دٸنٸندەگٸلەردٸڭ جايىلىم يەسٸ ميتراعا, ريمدٸكتەردٸڭ ەترۋسكتەردەن مۇرالانعان دەستٷرٸ, يەلٸكتەردٸڭ اراسىنداعى مەجە تاس («تەرمين»), جەنە مۇسىلمانداردىڭ قارا تاس قاعباعا تابىنۋىنان كٶرۋگە بولادى. ياعني, جاۋىنگەر كٶشپەلٸ ٷشٸن كەلٸسٸمدٸ ادال ساقتاۋ, جەنە ساۋدا مەن ايىرباستىڭ ادالدىعى ساكرالدٸك قاتارداعى قۇندىلىقتار سانالعان.
قازاقتىڭ دەستٷرلٸ مەتاللۋرگيياسىنىڭ تەحنولوگيياسى مەن تەرمينولوگيياسىنا زەر سالا وتىرىپ, كٶشپەلٸلەردە الحيمييانىڭ بولعانىن شامالاۋ قيىن ەمەس. ماگييا ماعىناسىنداعى, قۇدايعا قارسى امالمەن بايۋدى كٶزدەيتٸن الحيمييا ەمەس, ٶلٸمنٸڭ سىنىنان ٶتكٸزۋ ارقىلى ادامنىڭ جەنە زاتتاردىڭ تٷپكٸ تابيعاتىن اشاتىن ساكرالدٸك رۋحاني پراكتيكا ماعىناسىنداعى الحيمييا. كٶشپەلٸلەردٸڭ ەسكەري سەرٸكتەستٸكتەرٸندەگٸ ينيتسياتسييانىڭ شەبەرٸ – وسى الحيمييانى مەڭگەرگەن ۇستا, دارحان بولىپ تابىلادى, ياعني, كيەلٸ قارۋ مەن اقشا جاسالاتىن, ەشەكەي سوعىلاتىن مەتالدىڭ سيمۆوليزمٸ ورتالىق ازيياداعى كٶشپەلٸلەردٸڭ ەسكەري وداقتارىنا جات ەمەس ەدٸ. ەسٸكتەن تابىلعان التىن ادام – وسىنىڭ ايعاعى. سونداي- اق شىعىس پەن باتىستا بٸردەي جٷرگەن تيىننىڭ «دينار» اتالۋى دا تەگٸن ەمەس (بۇل سٶزدٸڭ ساكرالدٸك ەتيمولوگيياسىن جوعارىدا سٶز ەتكەنبٸز).
ٶز ميسسيياسىن ورىنداۋ بارىسىندا, كٶشپەلٸلەر تەك ساكرالدٸك مەلٸمەتكە عانا ەمەس, كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردٸڭ تەجٸريبەسٸنە دە سٷيەنگەن, سەبەبٸ ولار جٸبەك جولىنىڭ تٸرشٸلٸگٸنە قاتىسىپ وتىرعان. موڭعولداردىڭ وداقتاستارى, ينفورماتورلارى مەن تىڭشىلارى ۇيعىر جەنە مۇسىلمان كٶپەستەرٸ بولعانى بەلگٸلٸ (بۇل ٸسكە باتىستىق جەنە قىتاي ەرٸپتەستەردٸڭ دە قاتىسۋى عاجاپ ەمەس). كٶپتەگەن اۆتورلار, موڭعولداردىڭ ەسكەري وپەراتسييالارعا ۇزاق دايىندالاتىنىن, بولاشاقتا جاۋلاماق ەلدەردٸڭ جولدارىن, كليماتىن, ساياسي جەنە ەكونوميكالىق احۋالىن قاپىسىز زەرتتەيتٸنٸن ايتادى.
كٶشپەلٸلەر ەجەلدەن دالالىق بارلاۋدىڭ (پولەۆايا رازۆەدكا) عانا ەمەس, ينتەللەكتۋالدىق بارلاۋدىڭ دا (ينتەللەكتۋالنايا رازۆەدكا) تەسٸلدەرٸن مەڭگەرگەن. قىتاي رىنوگىنىڭ كونيۋنكتۋراسىن بايىپتاي وتىرىپ, كٶشپەلٸلەر, قىتاي ارميياسىنىڭ قاشان جەنە قاي تاراپقا اتتاناتىنىن, جورىققا قانشا ادام قاتىساتىنىن شامامەن ەسەپتەپ شىعاراتىن بولعان. ەرينە, بۇل جەردە كٶشپەلٸلەردٸڭ ٶزدەرٸنە عانا تەن تٸل الۋدىڭ امالدارىن دا (مىسالى, سەۋەگەي باقسىلاردىڭ كٶمەگٸمەن) ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.
ەرەندجەن حارا-داۆان ٶزٸنٸڭ «چينگيس-حان كاك پولكوۆودەتس ي گوسۋدارستۆەننىي دەياتەل» اتتى كٸتابىندا مىنانداي دەرەك كەلتٸرەدٸ: وڭتٷستٸك قىتايمەن اراداعى سوعىستا سٷبٷتاي باحادٷردٸڭ ۇلى ۋريانح قادانعا 100 مىڭ ەسكەردٸ باستاپ, قىتايدى تۋ سىرتىنان اينالىپ ٶتٸپ, سولتٷستٸكتەگٸ نەگٸزگٸ مونعول ارميياسىمەن بٸرگە وڭتٷستٸكتەن شابۋىلعا شىعۋ تاپسىرىلادى. اينالما مانەۆرگە 5 جىل ۋاقىت كەتٸپتٸ. موڭعول ارميياسى ەشكٸمنٸڭ كٶزٸنە تٷسپەي, قيىر شىعىس پەن شىعىس تيبەت ارقىلى جٷرٸپ, جولشىباي تونكين مەن اننام كورولدٸكتەرٸن باعىندىرىپ ٷندٸ-قىتايعا ٶتەدٸ. ۇرىستاردا جەنە تروپيكالىق اۋرۋلاردان 80 مىڭ جاۋىنگەر ٶلٸپتٸ. ولاردىڭ ورنىن ٷندٸ- قىتايدىڭ جەرگٸلٸكتٸ حالقىنان جاساقتالعان جاياۋ ەسكەر تولتىرادى.
ۋريانح-قاداننىڭ شەرٸگٸ مىڭداعان كيلومەتر سولتٷستٸكتە جاتقان موڭعولدىڭ باس ەسكەرٸمەن بٸرگە شابۋىلعا شىعادى. بۇل قالاي مٷمكٸن بولعان? قىتايدىڭ قۇپييا پوليتسيياسىنىڭ دامىعاندىعى سونداي, بٸردە بٸر جانسىز, يا تىڭشى يمپەرييانىڭ جەرٸن كەسٸپ ٶتە الماس ەدٸ. كٶگەرشٸن پوشتاسىن پايدالانۋ دا مٷمكٸن ەمەس: قىتايدىڭ بٷكٸل تەرريتوريياسى شارشىلارعا بٶلٸنگەن, ەر شارشىنى ارنايى دايىندىقتان ٶتكەن قارشىعالار قاداعالاپ وتىرار ەدٸ. سوندىقتان, كٶشپەلٸلەردٸڭ مەلٸمەت الۋ تەسٸلدەرٸن باسقا تاراپتان زەردەلەگەن جٶن.
كەت-بۇعانىڭ سوڭعى جورىققا اتتانعاندا ناقتى قانداي تاپسىرما العانىن بٸلۋ, ەرينە, مٷمكٸن ەمەس, بٸراق بٸز, شىڭعىس حان وياتقان نامىس پەن اسپانداعى بيٸك يەگە دەگەن ادالدىقتىڭ ارقاسىندا ٶزٸنەن ەلدەنەشە ەسە كٶپ جاۋدى قيراتا جەڭگەن, بٸر عاسىرعا تولمايتىن ۋاقىتتىڭ ٸشٸندە كونتينەنتتٸڭ ەتنيكالىق جەنە ساياسي كارتاسىن قايتادان سىزىپ شىققان, ەلەمدٸك تاريحتىڭ كەڭٸستٸگٸن قايتادان جاراتقان ەر بابالارىمىزدىڭ اتىنا از دا بولسا لايىق بولعىمىز كەلسە, وندا بٸز ٶزٸمٸزگە تەلٸنگەن جابايى, پريميتيۆ ستەرەوتيپتەردەن ارىلۋىمىز كەرەك.
كەت-بۇعا ٶزٸنٸڭ اسىل ارمانىنا جەتە الماعانىمەن, ەيتسەدە جٸبەك جولىنىڭ كٶپ بٶلٸگٸ شىڭعىس حان ۇرپاقتارىنىڭ قولىنا كٶشتٸ. ولاردىڭ قۇپييا جاۋلارى ٶزدەرٸنٸڭ جوسپارلارىن ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن باسقا جول ٸزدەۋگە مەجبٷر بولدى. وسىلايشا تەڭٸزشٸلٸك دامىدى. ۇلى گەوگرافييالىق «جاڭالىقتار» مەن جەر شارىن اينالعان ۇلى ساياحاتتار زامانى باستالدى. رەسمي «تاريحشىلار» بۇنى ٶزٸنٸڭ ينتۋتسيياسىنا جەنە جەردٸڭ دٶڭگەلەك ەكەنٸنە سەنگەن جەكەلەگەن ادامداردىڭ كٶزسٸز ەرلٸگٸ دەپ تٷسٸندٸرەدٸ. بٸراق امەريكا قۇرلىعى مەن ەسكٸ دٷنيە (ستارىي سۆەت) اراسىندا ەجەلدەن بەرٸ ٷزدٸكسٸز قاتىناس بولعاندىعىن دەلەلدەيتٸن دەرەكتەر جەتكٸلٸكتٸ. ٶزٸنٸڭ ەيگٸلٸ ساياحاتىنا اتتانىپ بارا جاتقان كولۋمبتىڭ قولىندا اتلانتيكا مەن امەريكانىڭ اتلانتيكالىق جاعالاۋىنىڭ (گرەنلاندييادان باستاپ, انتاركتيداعا دەيٸنگٸ ارالىق) ەگجەي-تەگجەيلٸ كارتاسى بولعان. بۇل مەلٸمەتتەر سان عاسىر جاسىرۋلى جاتقان, اقىرىندا بەلگٸلٸ بٸر ادامدار كٶشپەلٸلەردٸڭ قارىمى جەتپەيتٸن جاڭا جولدار, جاڭا جەرلەر اشۋ كەرەك دەپ شەشكەندە, تىعۋلى جاتقان جەرٸنەن جارىققا شىعارىلعان. جاڭا دٷنيەنٸڭ (نوۆىي سۆەت) «اشىلۋى» ەلەمنٸڭ قۇپييا بيلەۋشٸلەرٸنٸڭ ەمٸرٸن كٷشەيتتٸ, بايلىعىن كٶبەيتتٸ. بٸراق جاڭا دٷنيەنٸڭ بايىرعى تۇرعىندارى ٷشٸن گەنوتسيد, قورلىق پەن قۇلدىق, توناۋ مەن تالاۋدىڭ زامانى كەلدٸ.
دەۋٸر سوڭىنداعى كٶشپەلٸ رۋح.
كەت-بۇعانىڭ جالعىز بالاسى باتىل ەسٸمدٸ وعلان, ەكەسٸ پالەستينا جورىعىندا جٷرگەن كەزدە, جۇمباق ٶلٸممەن ٶلگەن. ۇلىنىڭ ٶلگەنٸن ەستٸگەن كەت-بۇعا «سىنعان بۇعى» دەگەن قايعىلى كٷي شىعارىپتى. بٸز ٷشٸن بۇل تراگەدييانىڭ اۋىزەكٸ دەستٷردە قالاي ينتەرپرەتاتسييالانعاندىعى قىزعىلىقتى. «سىنعان بۇعى» كٷيٸنٸڭ اڭىزى تٶمەندەگٸدەي: ساحاراعا ەلدەبٸر ەلدەن ساۋدا كەرۋەنٸ كەلەدٸ. كەرۋەندە ايداي سۇلۋ بٸر قىز بار ەكەن. باتىل سونى كٶرٸپ قۇمارلانادى. قىز, كەشكە ٶزەننٸڭ بويىنداعى قامىس ٸشٸندە كەزدەسەيٸك دەيدٸ. بۇل قىز سۋ ەلٸ پاتشاسىنىڭ قىزى ەكەن, جٸگٸتتٸ سۋ استىنا سٷيرەپ كەتپەك بولادى. بٸراق جٸگٸت قاتتى قارسىلىق قىلادى, اقىرىندا قىز ونى قاپييادا ساداقپەن اتىپ ٶلتٸرەدٸ. قايعىلى حاباردى كەت-بۇعا مىسىر ەمٸرٸنٸڭ سارايىندا ماساتتانىپ وتىرعاندا ەستٸپتٸ.
اڭىز وسىدان 7 عاسىر بۇرىن بولعان وقيعانى قالاي تالداعانىمەن قىزىقتى. بۇعى – گيپەربورەيلٸك, سوليارلٸك سيمۆول, «سىنعان بۇعى» - ساتقىندىقتىڭ سالدارىنان سۋ ەلٸ اتلانتيدانىڭ ساۋداگەرلەرٸنەن جەڭٸلگەن كٶشپەلٸ ٶركەنيەت. اڭىز بويىنشا شىڭعىس حان مىسىردا جٷرگەن قولباسشىسىنا قارالى حابار جٸبەرەدٸ. شىڭعىس حاننىڭ جانىندا جٷرگەن جىراۋ – باسقا كەت-بۇعا. بٸراق اڭىزدىق سيمۆولدىڭ ماعىناسى شىن ٶمٸردٸڭ ۇساق-تٷيەك دەرەكتەرٸنەن ٷستەم تۇر. اڭىز كٶشپەلٸ ٶركەنيەتتٸڭ كٷيرەگەنٸن, قاھارمان عاسىردىڭ كٷنٸنٸڭ باتقانىن, ساكرالدٸك قۇندىلىقتاردىڭ ەندٸگٸ جەردە بولاشاعى جوق ەكەنٸن بايان ەتەدٸ. الايدا, اڭىزدىڭ اياعىندا ەدٸلەتتەن ٷمٸت پايدا بولادى: شىڭعىس حان سۋ ەلٸنٸڭ ساۋداگەرلەرٸنە قىزدى الىپ كەلۋدٸ جارلىق قىلادى دا, باسىن شابادى.
«وسىدان كەيٸن دەگەنٸمٸز, وسىنىڭ سالدارىنان دەگەن سٶز ەمەس» دەيتٸن لوگيكالىق قاعيدا بار, ياعني, ۋاقىت اياسىنداعى بٸرٸزدٸلٸك ەلٸ سەبەپ-سالدارلىق بايلانىس ەمەس. كٶپتەگەن مۇسىلمان اۆتورلار ورتاعاسىرلىق يسلام ٶركەنيەتٸنٸڭ ٶشۋٸن موڭعول شاپقىنشىلىعىنىڭ سالدارى دەپ ەسەپتەيدٸ. ولاي بولسا ونداعان جىلدارعا سوزىلعان كٷيزەلٸستەن كەيٸن, يسلام مەملەكەتتەرٸ نەگە تازارىپ, جاسارىپ-جاڭعىرىپ دٷنيەگە قايتا كەلمەدٸ, يسلام ٶركەنيەتٸ اياسىنداعى ساۋدا مەن ينتەللەكتۋالدىق ايىرباس نەگە توقتاپ قالدى دەگەن ساۋال تۋادى. كٶشپەلٸلەر تاراپىنان بولاتىن قاۋٸپتەن بوي تارتقان سەبەپتٸ, جٸبەك جولىنىڭ قۇپييا ەمٸرشٸلەرٸ – بانكيرلەر, بۇل جولدىڭ ەندٸ بولاشاعى جوق دەپ شەشكەندٸكتەن وسىلاي بولعان جوق پا ەكەن? بانكيرلەر, بۇل تەرريتورييانى ەلەمدٸك اينالىستان شىعارىپ تاستاۋ كەرەك دەپ شەشتٸ.
يسلام ەلەمٸ ەليتاسىنىڭ, ەسٸرەسە, حورەزم بيلەۋشٸلەرٸنٸڭ كٷنەسٸ موڭعولداردان ەشبٸر كەم ەمەس, سەبەبٸ ولار پايعامباردىڭ ايتىپ كەتكەن ٶسيەتٸن بۇزدى, كٶشپەلٸ حالىقتاردىڭ ارى مەن وجدانىن تاپتاماق بولدى. كٸم بٸلەدٸ, بۇل ٶسيەت اياعىنا دەيٸن ورىندالعاندا يسلام دٷنيەسٸ مەن كٶشپەلٸلەر بٸر-بٸرٸمەن ۇعىنىسۋعا مٷمكٸندٸك الار ما ەدٸ, ورتاق جاۋعا بٸرگە تٸزە قوسىپ شابار ما ەدٸ. بٸر كەزدە كٶشپەلٸلەر جايىندا «قىساس ەفسانانى» ويلاپ شىعارعاندار, ەندٸ سول ٷردٸستٸ پايدالانىپ يسلام تەرروريزمٸ مەن فۋندامەنتاليزمٸنٸڭ قۇبىجىق بەينەسٸن سومداپ جاتىر.
بولعان تاريحتىڭ ساكرالدٸك سەبەپتەرٸن انىقتاۋعا ٶرەسٸ جەتپەگەندٸكتەن مەسەلەنٸ بٸرجاقتى عانا قوياتىن كەلەڭسٸز ديسكۋسسييالار اقىرسوڭىندا ۇلتتى رۋلىق-تايپالىق جٸككە بٶلٸپ تىنادى. ەرينە, وتىراردىڭ بيٸك مەدەنيەتٸنە, ونى قورعاعانداردىڭ ەرلٸگٸنە باس يمەۋ مٷمكٸن ەمەس, بٸراق ەلەمدە ەشكٸم تەڭ كەلمەگەن موڭعولداردى توقتاتقان بيبارىس مامليۋكتەرٸنٸڭ ەرلٸگٸ ودان دا اسقان. ولار كٶشپەلٸگە كٶشپەلٸ عانا تەڭ كەلەتٸنٸن دەلەلدەدٸ. قىپشاق مامليۋكتەرٸ ٶزدەرٸن, ٶزدەرٸنٸڭ جاڭا وتانىن جەنە بٷكٸل مۇسىلمان ٶركەنيەتٸن موڭعولداردان دا, ەۋروپالىق كرەستشٸلەردەن دە قورعادى. تاريح شارتتى رايدا جازىلمايدى, بٸراق, بٸزدٸڭ بابالارىمىز, ساحارانىڭ ارىس ۇلدارى بٸر-بٸرٸمەن تٸزە قوسىپ ورتاق مٷددە ٷشٸن كٷرەسسە قالاي بولار ەدٸ دەگەن وي ساناعا ەرٸكسٸز ۇيالايدى...
پايعامباردىڭ ەسكەرٸن القاعان, كٶشپەلٸ مەجٷسي ارابتاردى از ۋاقىتتا جارتى دٷنيەنٸڭ بيلٸگٸنە جەتكٸزگەن رۋح موڭعول تٷمەندەرٸنەن دە القاعان. بۇنى مويىنداماعان ادام گەنوتەيزمگە نەمەسە دۋاليزمگە ۇرىنار ەدٸ (قازاقتىڭ بٸر فيلوسوفى قييالداپ وتىرىپ, «اللا – ارابتاردىڭ ەگرەگورى, ال تەڭٸرٸ – تٷرٸكەردٸڭ ەگرەگورى» دەگەن «تۇجىرىمعا» دا جەتٸپتٸ عوي).
تاريح جايىندا تولعانعاندا, بٸز بابالارىمىزدىڭ باسقا دٷنيەدە ٶمٸر سٷرگەنٸن, جەنە بٸزدەن ايىرىمى كٶپ, باسقا ادامدار بولعاندىعىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك. جاۋىنگەر جولىمەن جٷرگەن ادام ٷشٸن ٶمٸر مەن ٶلٸمنٸڭ ماعىناسى مٷلدەم باسقا ەدٸ. ول ەر بولىپ كەزدەسكەن جاۋدى قۇرمەتتەگەن, سەبەبٸ, ٶزٸ تەڭدەس ەرمەن بەلدەسكەن جاۋىنگەر رۋحاني ٶرگە شىعار ەدٸ, ٶز ٶزٸنەن اسار ەدٸ. حح عاسىرداعى تەڭدەسٸ جوق نومادولوگ ل.گۋميلەۆتٸڭ ٶزٸ, جەمٷكە مەن تەمٸرشەنٸڭ (بولاشاق شىڭعىس حاننىڭ) جاۋلىق-دوستىعىن تٷسٸنبەگەن كٷيٸ كەتتٸ. جەمٷكە ٷنەمٸ ٶزٸنٸڭ انداسىنا قارسى باسقا تايپالاردىڭ كٷرەسٸن ۇيىمداستىرىپ, ونى ٶزٸ باسقارىپ وتىرعان. بٸراق جەڭٸسكە, بيلٸككە بٸر قادام قالعان شەشۋشٸ سەتتە ول تەمٸرشەنٸ بوساتىپ قويا بەرەتٸن بولعان, تٸپتٸ ونىڭ بيلٸگٸنٸڭ كٷشەيۋٸنە ىقپال ەتٸپ وتىرعان. اقىرسوڭىندا ۇلى حان دەپ تانىلعان شىڭعىس ٶزٸنٸڭ انداسىن ٶلٸمگە كەستٸ.
كٶپتەگەن زەرتتەۋشٸلەر بۇل حيكايانى پايىمداماق ەرەكەتٸندە, جەمٷكە تەمٸرشەنٸڭ جاۋ اراسىندا جٷرگەن قۇپييا جانسىزى, ۋاقىتى كەلگەندە راحمەتٸ جوق قاتىگەز شىڭعىس حان ٶزٸنٸڭ انداسىن ٶلتٸرۋگە بۇيىردى, سەبەبٸ ونى ەندٸگٸ جەردە جانسىز ەتٸپ ۇستاۋدىڭ مەنٸ جوق, ال وردادا كەڭەسشٸ بولىپ وتىرسا جەڭٸمپاز ەمٸرشٸگە كٶلەڭكەسٸ تٷسە بەرەر ەدٸ دەگەن قورىتىندىعا كەلگەن. بۇل ينتەرپرەتاتسييا, ٶتكەن زامان قاھارماندارىنىڭ ٸس-ەرەكەتٸن بٷگٸنگٸ ٶلشەممەن ٶلشەگەندە قالاي وڭاي قاتەلەسۋگە بولاتىنىن كٶرسەتەدٸ. كٶشپەلٸلەر ەر بولعان جاۋدى جاي عانا قۇرمەتتەمەگەن, ولار ەر بولىپ كەزدەسكەن دۇشپاننىڭ قولىنان ٶلگەن جاۋىنگەر دٷنيەگە قايىرا كەلگەندە, العاشىندا قىرشىن كەتكەن رۋح بۇرىنعىدان دا بيٸك ٶرگە شىعادى دەپ ەسەپتەگەن. سوندىقتان, كٶشپەلٸ ەتيكانىڭ ەزورەتيكالىق دەڭگەيدەگٸ يمپەراتيۆٸ «جاۋىڭنىڭ ەر بولعانىن تٸلە, جاۋىڭدى ەر قىلىپ تەربيەلە, ٶلسەڭ ەر قولىنان ٶل, ەر قولىنان ٶلگەن – ەڭ بيٸك ابىروي» دەگەندٸ ۋاعىزدايدى. مٸنە جەمٷكەنٸڭ ەرەكەتٸ – وسىنىڭ ايعاعى. ول, موڭعول شەجٸرەسٸ جەتكٸزگەندەي, شىڭعىس حاننىڭ قولىنان ٶلٸم تٸلەگەندە – شىن جٷرەكتەن تٸلەگەن.
جاۋىنگەردٸڭ كەۋدەسٸندە اقىنجٷرەك تۋلاي سوققان ۋاقىت, سايىن ساحارانىڭ دٷبٸرلٸ دەۋرەنٸ ىقىلىم عاسىردا, كٶز جەتپەيتٸن الىستا, باسقا دٷنيەدە قالدى.
سەيگٷلٸك پەن نايزانىڭ ورنىن بانك ەسەپشوتى مەن وت قارۋ باساتىن زاماننىڭ كەلە جاتقانىڭ تٷيسٸنگەن قازاقتىڭ ۇلتتىق ەليتاسى, «ياسانىڭ» ٶسيەتٸنە كەرەعار, وتىرىقشىلىق ٶمٸر سالتىنا, جەر ٶڭدەۋگە كٶشۋ كەرەك ەكەنٸن تٷيسٸندٸ. قازاقتىڭ سوڭعى ۇلى حانى ەبٸلمانسۇر – ابىلاي – ەبٸل – اۆەلدٸڭ بۇل, جاڭا دٷنيە, جاڭا تەرتٸپتٸڭ تالابىنان تۋىنداعان پراگماتيكالىق جوسپارلاردى ورىنداي الماي ارماندا كەتۋٸندە سيمۆولىق ماعىنا بار. اعىنى قاتتى تاريح قازاقتىڭ جولىن كەستٸ, حان ارمانى ورىندالمادى. قازاق جەرٸندەگٸ جاڭا قالا, جاڭا مەدەنيەت مٷلدەم باسقا سەبەپتەردەن ٶرٸستەدٸ...
كٶشپەلٸ رۋح تىم نەزٸك سۋبستانتسييا, ونى تاس قابىرعادا ۇستاپ وتىرۋ مٷمكٸن ەمەس. ارتقا, ٶتكەن زامانعا, ٶز بولمىسىمىزدىڭ باستاۋىنا كٶز تٸككەن بٸز, ٶزٸمٸز تٷسٸنە المايتىن ۇلىلىقتى, دانالىق پەن قاسيەت-قيەنٸ ەمٸس-ەمٸس قانا سەزگەندەي بولامىز.
سوڭعى جىراۋلاردىڭ ٶلەڭ جولدارى كٶڭٸلٸمٸزدە, جٷرەگٸمٸزدە, ۇلى دٷنيەمەن, بٸزگە جات بولىپ كەلمەسكە كەتكەن دٷنيەمەن قوشتاسۋىمىزدىڭ قامرىقتى, قاسٸرەتتٸ كٷيٸندەي بولىپ شەرتٸلەدٸ. جاساندى دٷنيەنٸڭ جاساندى نۇرىنىڭ استىندا كٷن كەشٸپ جاتقان بٸزگە تەك تٶزٸم مەن سەنٸم عانا بۇيىرىپتى.
دەرەككٶز: www.otuken.kz
