«ۇلتتىق عىلىمي-تەحنيكالىق اقپارات ورتالىعى» اق جاس عالىمداردىڭ جۇمىسىن كٶپشٸلٸككە تانىستىرۋدا. بۇل جولى مۇنايمەن لاستانعان سۋ كٶزٸن تازارتاتىن سوربەنت ويلاپ تاپقان قازۇۋ-دٸڭ حيمييا فاكۋلتەتٸ, حيمييالىق فيزيكا جەنە ماتەريالتانۋ كافەدراسىنىڭ PhD دوكتورى كەڭەس قۇدايبەرگەنوۆپەن سۇحباتتاستىق.
– كەڭەس, سۋعا تٶگٸلگەن مۇناي مەن مۇناي ٶنٸمدەرٸنەن تازارتاتىن سوربەنتتٸ قالاي ويلاپ تاپتىڭىز? ەڭگٸمەنٸ وسىدان باستاساق.
– بۇل ٸسپەن دوكتورانتۋرادا وقىپ جٷرگەندە شىنداپ اينالىستىم. ەرينە, تاقىر جەردە ەشتەڭەنٸڭ پايدا بولمايدى. جالپى سوربەنتپمەن جۇمىس ٸستەۋدٸ ستۋدەنت كەزٸمنەن باستاعام.
سوربەنتتەر ەدەتتە ەر تٷرلٸ جەنە سۇيىق نەمەسە گاز تەرٸزدٸ زاتتاردى ٶز بويىنا سٸڭٸرٸپ الادى. قازٸر بٸز ٷشٸن سۋعا تٶگٸلگەن مۇناي مەن مۇناي ٶنٸمدەرٸن تازارتۋ ماڭىزدى مەسەلە. سۋدى تازارتاتىن جەڭٸل جەنە ارزان ٶنٸمدٸ شىعارۋدىڭ ماڭىزى زور ەكەنٸن تٷسٸنٸپ, جاڭا سوربەنتتٸ ويلاپ تابۋمەن 2009 جىلدان بەرٸ اينالىسا باستادىم. قازاقستان مۇناي ٶندٸرەتٸن نەگٸزگٸ ەلدەردٸڭ بٸرٸ. قارا التىندى ٶندٸرۋ, تاسىمالداۋ بارىسىندا قورشاعان ورتاعا بٸرشاما زالال كەلەدٸ. كەيدە مۇناي كٶپ كٶلەمدە سۋعا, جەرگە تٶگٸلەدٸ. مۇندايدا قورشاعان ورتانى سوربەنتپەن تازارتۋدىڭ مەنٸ زور.
قورشاعان ورتاعا جايىلعان مۇنايدى جويۋدىڭ بٸرنەشە تەسٸلٸ بار. كەسٸبي ماماندار ونى تەرمييالىق, مەحانيكالىق, بيولوگييالىق, فيزيكا-حيمييالىق ەدٸس دەپ بٸرنەشە تٷرگە بٶلەدٸ. مەنٸڭ باعىتىم فيزيكا-حيمييالىق, ونىڭ ٸشٸندە ادسوربتسييا دەپ اتالادى.
وتاندىق مۇناي كومپانييالارى ەكولوگييالىق مەسەلەلەردٸ شەشۋگە باعىتتالعان عىلىمي جوبالارعا كٶڭٸل بٶلمەيدٸ. ولاردى مۇنايدى مٷمكٸندٸگٸنشە كٶپ ٶندٸرۋگە باعىتتالعان عىلىمي جوبالار قىزىقتىرادى.
– سۋعا تٶگٸلگەن مۇنايدى كٷرٸش قاۋىزىنان جاسالىنعان سوربەنت ارقىلى تازارتقانىڭىزدى ەستٸدٸك...
[caption id="attachment_8794" align="alignleft" width="477"]
– يە. سوربەنتتٸ كٷرٸش قاۋىزىنان, ياعني, اۋىلشارۋاشىلىعى داقىلىنىڭ قالدىعىنان دايىندايمىز. ەدەتتە مۇنايعا ارنالعان سوربەنتتەردٸ دايىنداۋدا عالىمدار ٶنٸمدٸ ەزٸرلەيتٸن شيكٸزات قورىنىڭ مول, ارزان بولۋىنا جەنە مۇنايدى بويىنا سٸڭٸرەتٸن قاسيەتٸنٸڭ جوعارى بولۋىنا مەن بەرەدٸ.
– بٸراق كٷرٸش قاۋىزى بٸردەن سوربەنتكە اينالمايدى عوي?
– كٷرٸش قاۋىزىن زەرتحانالىق جاعدايدا تەرمييالىق جەنە حيمييالىق ٶڭدەۋدەن ٶتكٸزگەننەن كەيٸن عانا قاجەتتٸ سوربەنتكە قول جەتكٸزەمٸز. بۇدان سوڭ كٷرٸش قاۋىزى عىلىم تٸلٸندە كٶمٸرتەكتەنگەن سوربەنت دەگەن اتاۋعا يە بولادى. سۋ بەتٸندە قالقىعان مۇنايعا زەرتحانالىق جولمەن الىنعان سوربەنتتٸ سەۋٸپ, سۋدى مۇنايدان تازارتۋعا بولادى. بٸزدەر كٷرٸش قاۋىزىنان جاسالعان سوربەنتتٸ سىناقتان ٶتكٸزگەندە 1 گرامم سوربەنت 15-18 گرامم مۇنايدى بويىنا سٸڭٸرٸپ, سۋدى جاقسى تازارتاتىنىنا كٶز جەتكٸزدٸك. سوربەنت ٶزٸنٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن كٶرسەتتٸ. شيكٸزاتتى ٶڭدەمەگەن جاعدايدا, ياعني, تازا كٷرٸش قاۋىزىنىڭ 1 گراممى سۋ بەتٸندەگٸ مۇنايدىڭ 1-2 گرامىن عانا بويىنا سٸڭٸرەتٸنٸن بايقادىق. كٷرٸش قاۋىزى شەمٸشكەنٸڭ سىرتقى قابىعى سيياقتى قاتتى. ال ونى تەرمييالىق ٶڭدەۋدەن ٶتكٸزگەننەن كەيٸن شيكٸزات كريستالدىق فازادان امورفتى فازاعا اۋىسىپ, سوربتسييالىق قاسيەتٸ جوعارى سوربەنتكە اينالادى. ونىڭ سوربتسييالىق قاسيەتٸنٸڭ جوعارىلاۋى كٷرٸش قاۋىزىندا كٷردەلٸ ٶڭدەۋدەن كەيٸن كٶپ مٶلشەردە ماكروكەۋەكتەردٸڭ پايدا بولۋىمەن تٷسٸندٸرٸلەدٸ. وسى ماكروكەۋەكتەردٸڭ كٶمەگٸمەن سۋعا تٶگٸلگەن مۇنايدى بويىنا سٸڭٸرٸپ, لاستانعان سۋلاردى تازارتۋدا جوعارى تيٸمدٸلٸك كٶرسەتەدٸ. ال شيكٸزاتتا مۇنداي كەۋەكتەر بولمايدى.
– سۋ دا, مۇناي دا سۇيىق زات. سوندا كٷرٸش قاۋىزىنان جاسالىنعان سوربەنت مۇنايدى سٸڭٸرەتٸن قاسيەتكە قالاي يە بولادى?
– ويىڭىز ورىندى. ەدەتتە سۋ مەن مۇنايدى ارالاستىرعاندا ٶزارا ارالاسپايتىنىن بايقايمىز. نەلٸكتەن? ٶيتكەنٸ, مۇناي مەن سۋدىڭ تىعىزدىعى جەنە پوليارلىق قاسيەتٸ ەر تٷرلٸ. سول سەبەپتٸ ەكٸ سۇيىقتىق بٸر-بٸرٸمەن ارالاسپايدى. كٷرٸش قاۋىزىن تەرمييالىق ٶڭدەۋدەن كەيٸن, ونى گيدروفوبتاۋعا تۋرا كەلەدٸ. مۇنداي ٶڭدەۋدەن كەيٸن سوربەنت بويىنا تەك قانا مۇنايدى سٸڭٸرەتٸن قاسيەتكە يە بولادى. سۋعا تٶگٸلگەن مۇنايدى تازارتاتىن سوربەنتتەرگە قويىلاتىن تاعى بٸر تالاپ, ولار سۋعا باتپاي بەتٸندە قالقىپ جٷرۋٸ شارت. وسى تۇرعىدان كٷرٸش قاۋىزىنان جاسالعان سوربەنت ٶزٸنٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن تانىتتى.
قازٸر ٶزگە ەلدەردە جاسالعان كەيبٸر سوربەنتتەر بويىنا مۇنايدى جاقسى سٸڭٸرگەنٸمەن سۋ تٷبٸنە باتىپ, بٸرقاتار قيىندىقتار تۋعىزۋدا. ال وتاندىق سوربەنت سۋعا باتپايدى. ٶيتكەنٸ كٷرٸش قاۋىزى ٶتە جەڭٸل.
– مۇنايدى بويىنا سٸڭٸرگەن سوربەنتتەردٸ جيناپ الىپ, كەدەگە اسىرۋعا بولا ما?
– ولاردان قارا التىندى بٶلٸپ الۋ ماڭىزدى مەسەلە. وسى تۇرعىدان العاندا بٸزدٸڭ جوبا بٸرشاما جەتٸلدٸرۋدٸ قاجەتسٸنەدٸ. كٷرٸش قاۋىزىنان جاسالعان سوربەنتتٸ مەحانيكالىق جولمەن سىعىپ, بويىنداعى مۇنايدى ايىرىپ الۋعا بولادى. بٸراق مۇندايدا سوربەنتتٸ بٸرنەشە رەت پايدالانۋ قاسيەتٸ تٶمەندەيدٸ. ەدەتتە سوربەنتتٸ بٸر رەت ەمەس, بٸرنەشە رەت پايدالانادى. ەزٸر بٸز كٷرٸش قاۋىزىنان جاسالعان سوربەنتتٸ ٷش-تٶرت رەت پايدالانۋدىڭ مٷمكٸندٸگٸن قاراستىرىپ جاتىرمىز. مەسەلە وڭ شەشٸمٸن تاپسا, مۇنداي سوربەنتتٸ ٶندٸرٸستٸك دەڭگەيدە ٶندٸرۋ مٷمكٸندٸگٸنە جول اشىلادى.
قازٸر قورشاعان ورتانى قورعاۋ سالاسىندا سينتەتيكالىق سوربەنتتەر قولدانىلىپ جٷر. ولاردى سىعىپ, بويىنداعى مۇنايدى بٶلٸپ العاننان كەيٸن سينتەتيكالىق سوربەنتتەر بٸردەن ٶز قالپىنا كەلەدٸ. بٸراق بۇلار ٶتە قىمبات. ال بٸزدٸڭ سوربەنتتٸ سىققاندا ونىڭ قۇرىلىمى ٶزگەرٸپ, مۇناي سٸڭٸرۋ دەڭگەيٸ تٶمەندەپ كەتەدٸ.
قازاقستان مۇناي ٶندٸرەتٸن نەگٸزگٸ ەلدەردٸڭ بٸرٸ. قارا التىندى ٶندٸرۋ, تاسىمالداۋ بارىسىندا قورشاعان ورتاعا بٸرشاما زالال كەلەدٸ. كەيدە مۇناي كٶپ كٶلەمدە سۋعا, جەرگە تٶگٸلەدٸ. مۇندايدا قورشاعان ورتانى سوربەنتپەن تازارتۋدىڭ مەنٸ زور.
– بۇل مەسەلەنٸ شەشۋدٸڭ جولدارى بار ما?
– مۇناي كومپانييالارى جوباعا قىزىعۋشىلىق تانىتتى ما?
– وتاندىق مۇناي كومپانييالارى ەكولوگييالىق مەسەلەلەردٸ شەشۋگە باعىتتالعان عىلىمي جوبالارعا كٶڭٸل بٶلمەيدٸ. ولاردى مۇنايدى مٷمكٸندٸگٸنشە كٶپ ٶندٸرۋگە باعىتتالعان عىلىمي جوبالار قىزىقتىرادى. سوندىقتان بٸزدٸڭ جوباعا قىزىعۋشىلىق تانىتقان كومپانييا بولعان جوق.
– قازٸر ەلەم عالىمدارى قانداي زاتتاردان سوربەنت جاساپ جاتىر?
– دٷنيەجٷزٸ عالىمدارى مۇنايمەن لاستانعان سۋدى تابيعي قالدىقتارمەن, ياعني, جاڭعاق قابىعى, اعاش پەن بانان قابىعى, بيداي ساباعىنان دايىنداعان. ورىس عالىمدارىنىڭ گرافيتتەن جاساعان سوربەنتتەرٸ بويىنا كٶپ مٶلشەردە مۇنايدى سٸڭٸرەتٸن قاسيەتٸمەن ەرەكشەلەنۋدە. و باستا گرافيتتەن جاسالعان 1 گرامم سوربەنت 40 گرامم مۇنايدى بويىنا سٸڭٸرەتٸنٸن ەستٸگەندە تاڭقالعانمىن. كەيٸن ونىڭ راستىعىنا كٶزٸم جەتتٸ. سوندىقتان قازٸرگٸ تاڭدا سۋ بەتٸنە مۇناي تٶگٸلگەندە, كٶپتەگەن مۇناي كومپانييالارى گرافيتتەن جاسالعان سوربەنتپەن سۋدى تازارتىپ جٷر. گرافيتتەن دايىندالاتىن سوربەنتتٸڭ كەمشٸن تۇستارى دا بار. ول جەڭٸل. سوندىقتان لاستانعان ايماققا تٸكۇشاقپەن سەپكەندە جەلدٸڭ ەسەرٸنەن ايدالاعا شاشىلىپ كەتەدٸ.ەكٸنشٸدەن قۇنى قىمبات.
– سوربەنت تەرمييالىق جاعدايدا ٶڭدەلەتٸنٸن بٸلدٸك. بۇل شيكٸزاتتى جوعارى تەمپەراتۋرادا قىزدىرۋ دەگەن سٶز. مۇنداي جاعدايدا شيكٸزات كٷلگە اينالىپ كەتپەي ما?
– تەرمييالىق ٶڭدەۋ بارىسىندا ارنايى پەشتەر مەن رەاكتورلار قولدانىلادى. شيكٸزات اتموسفەرالىق جاعدايدا قىزدىرىلمايتىندىقتان ول كٷل بولماي كٶمٸرتەكتٸ ماتەريالعا اينالادى. بۇدان سىرت شيكٸزاتتى ٶرتەۋ بارىسىندا تٷرلٸ گازدار پايدالانامىز. سونىڭ ارقاسىندا قۇرىلىمى كٶمٸرتەگٸ اتومدارىنان قۇرالعان كەۋەكتەنگەن ٶنٸم الىنادى. ونىڭ كەۋەكتەرٸن تەك ەلەكتروندى ميكروسكوپتىڭ كٶمەگٸمەن كٶرۋگە بولادى.
ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
سۇحباتتاسقان نۇرلان جۇماحان.
...
