كاسپيي تەڭٸزٸ بٷگٸندە ەكولوگييالىق اپاتتىڭ تابالدىرىعىندا تۇر. جاقىندا ەلەمگە ەيگٸلٸ Nature باسپاسىنا قارايتىن عىلىمي باسىلىم — Communications Earth & Environment وسى تاقىرىپقا ارنالعان كٶلەمدٸ زەرتتەۋٸن جارييالاپ, تەڭٸزدٸڭ ەكولوگييالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك تاعدىرىنا تٸكەلەي ەسەر ەتەتٸن ناقتى دەرەكتەردٸ ورتاعا سالدى. عالىمدار كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ سوڭعى جيىرما جىلداعى احۋالىن تەرەڭ زەردەلەپ, بۇل مەسەلەنٸڭ تەك ايماقتىق ەمەس, عالامدىق دەڭگەيدەگٸ ەكولوگييالىق اپاتقا اينالىپ بارا جاتقانىن ەسكەرتەدٸ, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
زەرتتەۋگە سٷيەنسەك, كاسپيي تەڭٸزٸ كەيٸنگٸ 20 جىلدا ايتارلىقتاي تارتىلعان. عالىمداردىڭ ەسەبٸ بويىنشا, 2001 جىلدان 2024 جىلعا دەيٸن كاسپييدٸڭ سولتٷستٸك-شىعىس بٶلٸگٸ جاعالاۋىنان 56 شاقىرىمعا دەيٸن شەگٸنگەن. بۇل تەك كارتاداعى ٶزگەرٸس قانا ەمەس, تابيعاتتاعى تٸرشٸلٸككە, تەڭٸز جاعالاۋىندا ورنالاسقان قالالار مەن ەلدٸ مەكەندەرگە تٸكەلەي ەسەر ەتەتٸن تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸستەرگە الىپ كەلۋدە.
تەڭٸز دەڭگەيٸنٸڭ تٶمەندەۋٸنٸڭ باستى سەبەبٸ – كليماتتىڭ جاھاندىق ٶزگەرٸسٸ. جىل سايىن جاۋىن-شاشىن ازايىپ, اۋا تەمپەراتۋراسى كٶتەرٸلٸپ كەلەدٸ. مۇنداي كليماتتىق ٶزگەرٸس كاسپيي سەكٸلدٸ تۇيىق تەڭٸزدەرگە ەرەكشە ەسەر ەتەدٸ. سۋ بەتٸنٸڭ تەز بۋلانۋى مەن ٶزەندەردەن قۇيىلاتىن سۋدىڭ ازايۋى – تەڭٸزدٸڭ باستى پروبلەماسى.
زەرتتەۋ نەتيجەسٸ تەڭٸز سۋىنىڭ 5-10 مەترگە تٶمەندەۋٸ كاسپيي ەكوجٷيەسٸنٸڭ كٷردەلٸ بۇزىلۋىنا الىپ كەلەتٸنٸن كٶرسەتكەن. مىسالى, سولتٷستٸك كاسپييدە مەكەن ەتەتٸن يتبالىقتار ٷشٸن ماڭىزدى تٸرشٸلٸك ورتاسى, قۇستاردىڭ ميگراتسييا جولدارى, سونداي-اق بەكٸرە تۇقىمداس بالىقتاردىڭ ۋىلدىرىق شاشاتىن جەرلەرٸ بٸرتٸندەپ جويىلىپ جاتىر. مۇنداي جاعداي تەڭٸز ەكولوگيياسىنا عانا ەمەس, سول ماڭداعى حالىقتىڭ ەكونوميكالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك جاعدايىنا دا قاۋٸپ تٶندٸرەدٸ.
تەڭٸز دەڭگەيٸنٸڭ تٶمەندەۋٸ قورىقتار مەن ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتارعا دا تٸكەلەي ەسەر ەتەدٸ. بٷگٸندە كاسپيي تەڭٸزٸ اۋماعىندا ەكولوگييالىق ماڭىزى بار 15 ارنايى قورعالاتىن اۋماق انىقتالعان. عالىمداردىڭ بولجامى بويىنشا, ەگەر تەڭٸز دەڭگەيٸ تاعى 5 مەترگە تٶمەندەسە, قازٸر قورعالاتىن اۋماقتاردىڭ تەڭ جارتىسى قۇرعاپ, ەكولوگييالىق ماڭىزىن جوعالتادى. بۇنىڭ سوڭى بيوەرتٷرلٸلٸكتٸڭ كٷرت ازايۋىنا الىپ كەلۋٸ مٷمكٸن.
عىلىمي زەرتتەۋدە تەڭٸز دەڭگەيٸنٸڭ تٶمەندەۋٸ كاسپيي ماڭىنداعى ەلدەردەگٸ ماڭىزدى ينفراقۇرىلىمدارعا – پورتتارعا, مۇناي-گاز ٶندٸرٸسٸ كەشەندەرٸنە جەنە كەمە قاتىناستارىنا تٸكەلەي ەسەر ەتەتٸنٸ انىق ايتىلعان. اتاپ ايتساق, اقتاۋ پورتى, باكۋ جەنە تٷرٸكمەنباشى سەكٸلدٸ ماڭىزدى لوگيستيكالىق ورتالىقتار جاعالاۋدان بٸرنەشە شاقىرىمعا الشاقتاپ, قازٸرگٸ ورنىنان باسقا جەرلەرگە كٶشٸرٸلۋٸ تيٸس بولۋى مٷمكٸن. تەڭٸز دەڭگەيٸ تاعى تٶمەندەيتٸن بولسا, كاسپييدٸڭ سولتٷستٸك بٶلٸگٸ, ەسٸرەسە قازاقستاننىڭ اتىراۋ جەنە ماڭعىستاۋ ٶڭٸرلەرٸ تەڭٸزدەن جٷزدەگەن شاقىرىمعا دەيٸن الىستاپ كەتۋٸ مٷمكٸن. مۇنىڭ سوڭى تەڭٸز ارقىلى جٷرگٸزٸلەتٸن ساۋدا, مۇناي-گاز ٶندٸرۋ جۇمىستارىن تٷبەگەيلٸ قايتا جوسپارلاۋعا مەجبٷر ەتەدٸ.
زەرتتەۋ اۆتورلارى تابيعاتتى قورعاۋ تەسٸلدەرٸن قايتا قاراۋدى ۇسىنادى. قازٸر قورىقتار مەن تابيعي اۋماقتاردىڭ شەكاراسى ناقتى بەكٸتٸلگەن بولسا, ەندٸ ول ديناميكالىق, ياعني سۋدىڭ دەڭگەيٸنە قاراي ٶزگەرٸپ وتىراتىن, موبيلدٸ بولۋى تيٸس دەيدٸ عالىمدار. ٶيتكەنٸ تەڭٸز دەڭگەيٸنٸڭ ٶزگەرۋٸ تۇراقتى قۇبىلىسقا اينالىپ بارادى, ال ونى توقتاتۋ ٶتە قيىن.
كاسپيي ماڭىنداعى ەكوجٷيەنٸڭ ٶزگەرۋٸنٸڭ ەلەۋمەتتٸك سالدارى دا نازاردان تىس قالماۋى تيٸس. كەسٸپتٸك بالىق اۋلاۋمەن كٷن كٶرٸپ وتىرعان سولتٷستٸك كاسپييدەگٸ ەلدٸ مەكەندەردٸڭ تٸرشٸلٸگٸ توقىراپ قالۋى ىقتيمال. سەبەبٸ تەڭٸز دەڭگەيٸ تٶمەندەگەن سايىن بالىق شارۋاشىلىعىنا جارامدى اۋماقتار دا تارىلىپ, بالىقشىلار كەسٸبٸنەن ايىرىلىپ قالۋى ەبدەن مٷمكٸن.
اۆتورلار مەسەلەنٸڭ شەشٸمٸن كەشەندٸ تٷردە قاراستىرۋدى ۇسىنادى. بۇعان دەيٸنگٸ قورشاعان ورتانى قورعاۋعا ارنالعان ايماقتاردىڭ تۇراقتى شەكاراسىن قايتا قاراپ, سۋ دەڭگەيٸنٸڭ ٶزگەرٸسٸنە تەز بەيٸمدەلەتٸن جاڭا جٷيە قالىپتاستىرۋ قاجەت دەيدٸ. بۇل ٷشٸن بەس مەملەكەت – قازاقستان, ەزەربايجان, رەسەي, تٷرٸكمەنستان جەنە يران اراسىندا تيٸمدٸ ترانسشەكارالىق ەرٸپتەستٸك پەن تۇراقتى ديالوگ ورناتىلۋى كەرەك.
ساراپشىلار بۇل مەسەلەگە ەلەمدٸك قاۋىمداستىقتىڭ دا ەرەكشە نازار اۋدارۋىن سۇرايدى. سەبەبٸ كاسپيي تەڭٸزٸندەگٸ ەكولوگييالىق اپات تەك وسى ٶڭٸردٸڭ عانا ەمەس, تۇتاس ەۋرازييا قۇرلىعىنىڭ كليماتى مەن ەكوجٷيەسٸنە ەسەر ەتەتٸن عالامدىق ماڭىزداعى پروبلەماعا اينالىپ كەلەدٸ. ەگەر بۇل مەسەلە قازٸردەن قولعا الىنباسا, ونىڭ سالدارى ەلدەقايدا اۋىر بولۋى ىقتيمال.
وسى زەرتتەۋ ماتەريالىن دايىنداعان Communications Earth & Environment جۋرنالى بۇل مەسەلەگە ەلەم ەلدەرٸنٸڭ ٷكٸمەتتەرٸ مەن حالىقارالىق ەكولوگييالىق ۇيىمداردىڭ نازارىن اۋدارۋ ماقساتىندا عىلىمي نەگٸزدەلگەن ناقتى دەرەكتەر ۇسىندى. ال كاسپيي ماڭىنداعى مەملەكەتتەرگە وسى دەرەكتەرگە سٷيەنە وتىرىپ, بولاشاققا باعدارلانعان ەكولوگييالىق ستراتەگييا ەزٸرلەۋ ۇسىنىلىپ وتىر. سەبەبٸ تابيعي اپاتتار مەن ەكولوگييالىق مەسەلەلەردٸڭ الدىن الۋدىڭ بٸردەن-بٸر جولى – ۋاقىتىلى ەرٸ جٷيەلٸ ەرەكەت ەتۋ.
