ٶتكەن اپتادا باسپاسٶزدە كەسٸپكەر قوناي ماسيپحاننىڭ باس پروكۋرور جاقىپ اسانوۆقا جازعان اشىق حاتى جارييالاندى. كەسٸپكەر حاتىندا اسقار تۋتۋباەۆ (تالدىقورعان قالاسى ەكٸمٸنٸڭ ورىنباسارى) پەن ونىڭ ٸنٸسٸ باقىتبەك تۋتۋباەۆتان قىسىم كٶرٸپ وتىرعانىن جازىپ, باس پروكۋروردان اراشا سۇراعان. 10 ناۋرىز كٷنٸ وسى ٸسكە قاتىستى العاشقى سوت وتىرىسى ٶتتٸ. وسى سوتقا ناقتىلى مەن-جايدى بٸلمەككە بٸر توپ جۋرناليست بارعان ەدٸ. بٸراق تۋتۋباەۆ پەن ونىڭ قورعاۋشىلارى جۋرناليستەردٸڭ سوت وتىرىسىنا قاتىسۋىنا قارسى بولدى. ولار جۋرناليستەرگە وسى مەسەلە تٶڭٸرەگٸندە پٸكٸر بٸلدٸرۋدەن قاشىپ, «اشىق حات جارييالانعان سايتتاردى جاپتىرىپ تاستايمىز» دەپ تە شٷيلٸكتٸ. بٸز سوتتان كەيٸن حات يەسٸمەن جولىعىپ, مەسەلەنٸڭ مەن-جايىن تەرەڭٸرەك بٸلمەككە تىرىسىپ كٶردٸك. ەگەر ەكٸنشٸ تاراپ دەل وسىنداي سۇحبات بەرۋگە كەلٸسەر بولسا, ولاردىڭ دا ۋەجٸن تىڭداۋعا ەزٸرمٸز. كەلەسٸ سوت وتىرىسى 15 ناۋرىز كٷنٸ ٸلە اۋداندىق سوتىندا ٶتەدٸ.
[caption id="attachment_24630" align="alignleft" width="275"]
اسقار تۋتۋباەۆ[/caption]
– قوناي ماسيپحان مىرزا, سٸزدٸڭ قر باس پروكۋرورى جاقىپ اسانوۆقا جازعان اشىق حاتىڭىزدى وقىدىق. وقيعانىڭ مەن-جايىمەن جٸتٸرەك تانىسۋ ٷشٸن ٶزٸڭٸزدەن سۇحبات العاندى جٶن ساناپ وتىرمىز. بٸزگە ناقتىلى بولعان جايدى ەگجەي-تەگجەيلٸ بايانداپ بەرسەڭٸز جٶن بولار ەدٸ.
– بۇل وقيعانىڭ باستالعانىنا 10 جىل بولدى. سوڭعى ەكٸ جىل بويى تەرگەۋ مەن سوت اراسىندا سالپاڭداۋمەن كەلەمٸن. تالايعا ٷمٸت ارتتىم. كەيبٸر بەلگٸلٸ تۇلعالاردىڭ ٶزٸ «بەرٸن ەدٸلدٸككە جەتكٸزبەي تىنبايمىز» دەپ ۋەدە بەردٸ... بٸراق, كٶبٸنٸڭ ويلاعانى مەنٸڭ ەدٸلدٸككە جەتۋٸم ەمەس, ٶزدەرٸنٸڭ قۋ قۇلقىنى ەكەنٸن كەش اڭعاردىم. اقشا, اقشا, تاعى دا اقشا كەرەك... سولارعا سەنەم دەپ, ونسىزدا شامالى قارجىمدى تٷگەتتٸم. اقىرى, امالدىڭ جوقتىعىنان باسپاسٶزگە جٷگٸنۋگە تۋرا كەلدٸ. سوندىقتان قانداي سۇراق بولسا دا جاۋاپ بەرۋگە ەزٸرمٸن.
– قازاقستانعا قاشان, نە ماقساتپەن كەلدٸڭٸز?
– 2004 جىلى كەلدٸم. ماقساتىم تاريحي وتانىمدى كٶرۋ, مٷمكٸن بولسا وسىندا قالۋ, ادال ەڭبەگٸممەن ٶمٸر سٷرۋ ەدٸ.
– ەستۋٸمٸزشە, ول جاقتا بەلگٸلٸ كەسٸپكەر اتانىپسىز. بۇل جاققا كەلگەن سوڭ دا بيزنەسپەن اينالىستىڭىز با?
– 2000 جىلدان باستاپ جەكە كەسٸپپەن اينالىستىم. وعان دەيٸن مۋزىكانت مامان رەتٸندە قىزمەت اتقارعام. اتامەكەنگە كٶشٸپ كەلگەندە دە كەسٸپكەرلٸكتٸ تاستاعام جوق. قايتا جاڭا مٷمكٸندٸكتەر اشىلدى. ەكٸ ەل اراسىنداعى ساۋداعا بٸردەن ارالاسىپ كەتتٸم. ودان بۇرىن ٷرٸمجٸ قالاسىنا بارىپ, ساۋدا ٸستەگەن بٸراز كٸسٸلەرمەن دە تانىسىپ ٷلگەرگەن ەدٸم. بۇل جاققا كەلگەن سوڭ ولارمەن ەتەنە ارالاسا باستادىم.
– قىتايدا جٷرگەندە قايىرىمدىلىق شارالارىن قولعا الىپتى, ەل-جۇرتقا كٶمەكتەسٸپتٸ دەيدٸ كەيبٸر تانىستارىڭىز. راس پا?
– ٸستەگەن ازىن-اۋلاق شارۋانى ايتىپ ماقتانعىم كەلمەيدٸ. مەن سٶزگە شورقاق جانمىن. ٶزٸمنٸڭ تۋعان جەرٸم كٷنەس اۋدانى اققوي اۋىلىنان مەشٸت سالدىردىم. ٶنەر جۇلدىزدارىنا, سپورتشىلارعا دا قولىمنان كەلگەن كٶمەكتٸ اياعام جوق. وسى جاقتاعى بەلگٸلٸ سپورت ماماندارى مەن كٶمەككە زەرۋ جاندارعا دا شاما-شارقىمشا قارجىلاي كٶمەكتەسكەنمٸن. ونىڭ بەرٸن ايتىپ جاتۋدىڭ رەتٸ جوق شىعار.
– اشىق حاتىڭىزدا اتى اتالعان اسقار تۋتۋباەۆپەن قاي كەزدە تانىستىڭىز?
– ۇمىتپاسام, 2003 جىلى بولسا كەرەك. اسقار ٷرٸمجٸدە جٷر ەكەن. ساۋدا جاسايدى. سول كەزدە تانىستىم.
– 2004 جىلى ەلگە كەلگەن سوڭ اسقار تۋتۋباەۆپەن كەزٸكتٸڭٸز بە?
– يە, ول ماعان بٸرٸگٸپ كٸرپٸش زاۋىت اشساق دەگەن ۇسىنىس جاسادى. مەن بٸردەن كەلٸستٸم. كٸرپٸش زاۋىتىنىڭ بٷكٸل تەحنيكاسىن الىپ كەلدٸم. زاۋىتتى قۇراستىراتىن, جٷرگٸزەتٸن مامانداردى دا شاقىرىپ, ٸسكە قوسىلعانعا دەيٸنگٸ بارلىق شارۋالاردى ويداعىداي ٸستەدٸم.
– زاۋىتتىڭ قارجىسىن كٸم شىعاردى?
– نەگٸزگٸ بٶلٸگٸن اسقار تۋتۋباەۆ شىعاردى. مەن سول جىلى 3 زاۋىت ەكەلدٸم. شامالعاننان دا كٸرپٸش زاۋىتىن قۇردىق. قالعان ەكەۋٸنە اسقاردىڭ قاتىسى جوق.
– زاۋىتتا ٷلەسٸڭٸز بولدى ما?
– اۋىزشا كەلٸسٸم بويىنشا تٷسكەن پايدانىڭ بەلگٸلٸ بٸر بٶلٸگٸن بەرەتٸن بولىپ ۋەدە ەتكەن. 2006 جىلى زاۋىتتى باسىبٷتٸن اسقاردىڭ ٶزٸ الدى.
– وسى كەزدە رەنٸش بولعان جوق پا?
– ازداعان رەنٸش بولدى. بٸراق ٷلكەن داۋ-داماي, بٸرٸمٸزدٸ بٸرٸمٸز قارالاۋ بولمادى.
– اسقار تۋتۋباەۆپەن ودان كەيٸن دە ارالاسىپ تۇردىڭىز با?
– يە. مەن اسقار ارقىلى ونىڭ اينالاسىنىڭ بەرٸمەن ارالاستىم دەسەم دە بولادى. ٷرٸمجٸگە ونىڭ دوستارى, تانىستارى بارسا, مەنٸ ٸزدەيتٸن. كەيبٸرٸ بيزنەسپەن, ەندٸ بٸرٸ جەكە شارۋالارىمەن بارادى.
[caption id="attachment_24634" align="alignright" width="308"]
باقىتبەك تۋتۋباەۆ[/caption]
– باقىتبەك تۋتۋباەۆتى بۇرىننان تانيسىز با?
– ول اسقاردىڭ تۋعان ٸنٸسٸ. مەن اسقارمەن جاقسى ارالاسقاندىقتان, ونى دا تانيمىن. ٷرٸمجٸگە ساۋدا جاساپ بارىپ جٷرەتٸن. ەكەۋارا ارالاستىعىمىز كٶپ بولعان جوق.
– سٸزدٸڭ باسىڭىزدى داۋعا قالدىرعان مەسەلە 2007 جىلى قىتايدان تسەمەنت ەكەلۋگە العان 60 000 اقش دوللارى ەكەن. ونى كٸمنەن الدىڭىز?
– 2007 جىلدىڭ جاز كەزٸ بولاتىن. اسقار حابارلاسىپ, وسىنشا قارجىعا تسەمەنت ەكەلٸپ بەرۋٸمدٸ سۇرادى. مەن كەلٸستٸم. اقشانى اسقاردىڭ قولىنان الدىم.
– سٸزدٸڭ ٷستٸڭٸزدەن ارىز بەرگەن باقىتبەك تۋتۋباەۆ ەكەن. ونىڭ سٶزٸنشە, سٸزگە اقشانى باقىتبەك بەرٸپتٸ. سولاي ما?
– جوق. اقشانى اسقاردان الدىم. ورتامىزدا ەشكٸم بولمادى. ەگەر مەن اقشانى باقىتبەكتەن العان بولسام, 2009 جىلى جازعان قولحاتىمدا نەگە اقشانى اسقاردان الدىم دەپ كٶرسەتتٸم? مەنٸڭشە, اسقار تۋتۋباەۆ قازٸر مەملەكەتتٸك قىزمەتكەر بولعاندىقتان, ٸنٸسٸ ارقىلى مەنٸ سوتقا بەرٸپ وتىر.
– اقشانى الىپسىز. ونى مويىنداپ وتىرسىز. ەندەشە, بۇل داۋ قايدان تۋىندادى?
– اقشانى العان سوڭ 20 كٷن ٶتەر-ٶتپەستەن اسقار حابارلاسىپ, تسەمەنتتٸڭ ارزانداپ كەتتٸ, تسەمەنت كەرەك ەمەس, اقشانى دەرەۋ قايتار دەپ بۇيرىق بەردٸ. مەن ول كەزدە تسەمەنتتٸڭ اقشاسىن زاۋىتقا تٶلەپ, ۆاگونعا زاكاز بەرٸپ قويعان ەدٸم. ول اقشانى قايتارۋ قيىن ەكەنٸن ايتتىم. ول كٶنبەدٸ. وسىدان رەنٸش باستالدى.
– 2009 جىلى ٸنٸسٸ باقىتبەككە اعاسى اسقاردان العان 60 مىڭ دوللاردى ەكٸ بٶلٸپ قايتارىپ بەرۋگە كەلٸسەتٸنٸڭٸزدٸ ايتىپ, قولحات جازىپ بەرٸپسٸز. نەگە بۇل اقشانى ۋاقتىلى قايتارمادىڭىز?
– شىنىمدى ايتسام, دەل سول 2008 جىل مەنٸڭ قارىزدى قايتارۋعا مٷمكٸندٸگٸم بولمادى. ونىڭ ٷستٸنە ولاردىڭ ايعاي-اتتانى دا جىنىما تيدٸ. ەرەگەس بولدى...
– قولحات بەرگەن كەزدە باقىتبەك تۋتۋباەۆ ٶزٸ جالعىز بولدى ما?
– جوق. قاسىندا بەلگٸلٸ بٸر ادامدار بولدى...
– اقشانى ايتقان ۋاقىتىڭىزدا قايتاردىڭىز با?
– ايتقان ۋاقىتىمنان بۇرىن قايتاردىم. ٷشارالدىق باحا دەگەن جٸگٸت بار ەدٸ. وسىنداي شارۋالاردى بٸتٸرەتٸن. ىقپالدى جٸگٸت. سول بٸر كٷنٸ حابارلاسىپ, ٶزٸنە اسقاردىڭ جٸگٸتتەرٸ كەلگەنٸن, قارىز اقشاسىن قايتارىپ بەرۋدٸ تەزدەتۋٸمدٸ سۇرادى. مەن قىتايداعى التاي ايماعى جەمەنەي اۋدانىندا جٷرگەم. بٸر اپتادان كەيٸن ٷرٸمجٸگە بارعاندا بەرەتٸنٸمدٸ ايتتىم. تۋرا بٸر اپتا ٶتكەندە ول حابارلاستى. مەن اقشانىڭ دايىن ەكەنٸن جەتكٸزدٸم. ٷش جٸگٸت دجيپپەن كەلٸپ الىپ كەتتٸ. ولاردىڭ اتى-جٶنٸن دە سۇراماپپىن. باحاعا حابارلاسىپ, كەلگەن جٸگٸتتەرگە اقشانى تولىق بەرگەنٸمدٸ ايتتىم. ول وسىمەن اسقار تۋتۋباەۆتىڭ مەسەلەسٸ شەشٸلگەنٸن جەتكٸزدٸ. دەل سول كەزدە اسقارعا تەلەفون شالىپ, اقشانى باحانىڭ جٸگٸتتەرٸ الىپ كەتكەنٸن حابارلاعام.
– قولحاتتى نەگە قايتارىپ المادىڭىز?
– اڭعالدىعىم, سەنگٸشتٸگٸمنٸڭ كەسٸرٸ. ول كەزدەگٸ ساۋدانىڭ كٶبٸ زاڭسىز جاسالۋشى ەدٸ. بٸرٸمٸزدەن بٸرٸمٸز اقشانى قولحاتسىز الىپ, ۋاقتىلى قايتارىپ جٷرە بەرەتٸنبٸز. سونداي-اق, باحا سٶزٸندە تۇراتىن ازامات ەدٸ. ول ارالاسقان شارۋا بۇلاي ۋشىعادى دەپ ويلاعان جوقپىن. اسقار ەكەۋمٸز ودان بۇرىن دا تالاي اقشا الىپ, اقشا بەرٸسكەنبٸز. العان اقشاسىن المادىم دەپ ايتادى دەگەن وي ٷش ۇيىقتاسام تٷسٸمە كٸرمەدٸ.
ايتپاقشى, ول قولحات لاتىنشا «جاڭاشا ەرٸپپەن» جازىلعان. قىتايدا 1970 جىلدارى لاتىن الفاۆيتٸمەن جازاتىنبىز. مەكتەپتٸ سول جازۋمەن بٸتٸرگەم. مەن سول قارٸپتەرمەن اسقاردان تسەمەنت جەتكٸزٸپ بەرۋ ٷشٸن 60 مىڭ دوللار العانىم راس. ول اقشانى ەندٸ مىنشا ۋاقىتتا قايتارىپ بەرەمٸن دەگەن نەگٸزدە قولحات بەردٸم. ەگەر باقىتبەكتەن العان بولسام, وندا سول جولى مەنەن قولحاتتى نەگە ٶز اتىنا جازدىرمادى? وسىدان-اق بۇل داۋ اسقار ەكەۋمٸزدٸڭ ارامىزداعى كيكٸلجٸڭ ەكەنٸن ەيگٸلەپ تۇرعان جوق پا?
– ٷشارالدىق باحانى بۇرىننان تانۋشى ما ەدٸڭٸز?
– 2008 جىلى تانىسقام. ۋەدەسٸندە تۇراتىن, اينالاسىنا ەكٸ سٶيلەمەيتٸن جٸگٸتتەردٸ توپتاستىرعان ازامات ەدٸ.
– ال بۇل داۋ قايتادان قاي جىلى باستالدى?
– 2015 جىلى 15 سەۋٸردە الماتىداعى «اپورت» ساۋدا ورتالىعىنا بارعانمىن. سول جەردە مەنٸ پوليتسييالار ۇستاپ ەكەتتٸ. نە بولدى دەسەم, ەشتەڭە ايتپايدى. ەڭ سوڭىندا گرەس-تەگٸ (ٸلە اۋدانى) پوليتسييا بٶلٸمشەسٸنە الىپ كەلدٸ. سول كەزدە باقىتبەك تۋتۋباەۆتى كٶردٸم. ول «سەن ماعان قارىزسىڭ. وسى كەتكەنٸڭ كەتكەن. سەنٸ تٷرمەدەن ەشكٸم قۇتقارا المايدى» دەپ ايعايعا باستى. سوندا ٷش كٷن تەرگەۋدە وتىردىم. ولار مەنٸڭ 2009 جىلى بەرگەن قولحاتىم نەگٸزٸندە ٷستٸمنەن ارىز جازىپتى. باقىتبەك تۋتۋباەۆ تەرگەۋشٸنٸڭ كٶزٸنشە مەنٸ ۇرىپ-سوعىپ, 92 مىڭ دوللارعا قارىزبىن دەپ قولحات جازىپ بەر دەدٸ. امالسىز سونىڭ ايتۋى بويىنشا جازىپ بەردٸم. ٷش كٷننەن سوڭ كەپٸلدٸككە مٸنٸپ جٷرگەن دجيپ ماشينامدى جەنە قىتاي پاسپورتىن قويىپ بوساپ شىقتىم. سودان بەرٸ ەكٸ جىل ٶتتٸ. تەرگەۋدەن كەيٸن ٸس سوتقا جەتتٸ.
– باقىتبەك تۋتۋباەۆتىڭ ۇرعانى شىن با?
– شىن. تەرگەۋشٸنٸڭ كٶزٸنشە ۇردى.
– تەرگەۋشٸ ەشتەڭە دەمەدٸ مە?
– جوق. قاراپ وتىردى. جالپى, تەرگەۋ بٸرجاقتى جٷردٸ. تۋتۋباەۆتار نە ايتسا, مەنٸ سوعان كٶندٸرۋگە تىرىستى.
– ادۆوكات جالدادىڭىز با?
– تانىستار ارقىلى بٸر ادۆوكات تاپتىق. ول ورىستٸلدٸ بولدى. تەرگەۋشٸ دە ورىستٸلدٸ. ولاردىڭ سٶزٸن اۋدارماشى ارقىلى بٸلٸپ وتىردىم. سول تەرگەۋ كەزٸندە بۇرا تارتۋ, ماعان تٷسٸنٸكسٸز جايتتار ٶتە كٶپ بولدى.
– ەگەر تەرگەۋ كەزٸندە ۇرعان بولسا, كەپٸلمەن بوساعان سوڭ نەگە ەمحاناعا قارالىپ, سپراۆكا المادىڭىز?
– اقىل كٶرسەتەتٸن ەشكٸم بولمادى. مەن بۇل جاقتىڭ زاڭىنان بەيحابارمىن. ونىڭ ٷستٸنە, شىنىمدى ايتايىن, ەسٸم شىعىپ كەتتٸ.
– سٸز ەلٸ قىتاي ازاماتىسىز با?
– يە. ىقتييار حات العامىن. وتباسىم, بالا-شاعام قىتايدا تۇرادى. ەكٸ جىل بولدى, ول جاققا بارا العام جوق.
– تەرگەۋ كەزٸندە تاعى 3 ارىز تٷسٸپتٸ ٷستٸڭٸزدەن. ولاردى تانيسىز با?
– شاحانوۆا ەسٸمدٸ كٸسٸنٸ تانيتىنمىن. ەلگە تانىمال اقىن مۇحتار شاحانوۆتىڭ ەيەلٸ. قىتايعا بارىپ, ساۋدا جاساپ جٷرەتٸن. ول مەنٸڭ ٷستٸمنەن 2008 جىلى قوناي مەنەن 5 مىڭ دوللار قارىز الىپ, قايتارماي كەتتٸ دەپتٸ. سول كەزدە تەرگەۋشٸلەرگە ايتىپ تٷسٸندٸرە المادىم, مەن 2008 جىلى پاسپورتىمنىڭ جارامدىلىق مەرزٸمٸ بٸتٸپ, قىتايدا جٷردٸم. قازاقستانعا كەلگەم جوق. ال شاحانوۆانى تالاي كٷتٸپ الىپ ەدٸم. 2015 جىلى اۋىرىپ جاتىر دەگەندٸ ەستٸپ, كٶڭٸلٸن سۇراپ تا بارعانبىز. قالبالاقتاپ, راحمەتٸن ايتىپ قالعان. كٶپ ٶتپەي مەنٸڭ ٷستٸمنەن ارىز جولداپتى. تۋتۋباەۆتار ەۋلەتٸ بٸرٸن بٸرٸ جاقسى تانيدى...
ەكٸنشٸ ارىزدانۋشى سابيليا بەكمۇحامبەتوۆادان مەن 2007 جىلى 7 ايدىڭ 10 كٷنٸ 40 مىڭ دوللار قارىز الىپ, قايتارماپپىن. ونىڭ سٶزٸنشە, بۇل اقشانى ونىڭ كٷيەۋٸ ەرجان استانادان تەلەفون شالىپ, قونايعا بەر دەپتٸ. ەشقانداي قولحاتسىز مەن 40 مىڭ دوللاردى الىپپىن دا, سول كٷيٸ حابار-وشارسىز كەتٸپپٸن.
– ەرجاندى تانۋشى ما ەدٸڭٸز?
– اسقار ارقىلى تانىسقام. جاقسى جٸگٸت ەدٸ. قىتايعا بارعان ساپارىندا ٸشكٸ قىتايدى ارالاتىپ, شىعارىپ سالعانمىن. بٸراق ول بيزنەسمەن ەمەس ەدٸ. ەكەۋمٸزدٸڭ ارامىزدا ەشقانداي ساۋدالىق قارىم-قاتىناس بولعان ەمەس. شىنىمدى ايتايىن, ونىڭ ەكٸ-ٷش ەيەلٸ بولدى. الماتىدا جٷرگەندە ٷيٸنە شاقىرعان. بارعانىم راس. بٸراق اقي ەيەلٸنٸڭ ٷيٸنە بارعانىمدى بٸلمەيمٸن. مىنا سابيليا ونىڭ قاي ەيەلٸ ەكەنٸ ەسٸمدە جوق. تٸپتٸ, تٷرٸن دە تانىمايمىن. ەرجان 2007 جىلى قايتىس بولىپ كەتٸپتٸ.
– ٷشٸنشٸ ارىزدانۋشى كٸم?
– اسقار جولتاباروۆ دەگەن ازامات. 2007 جىلى مەن ودان 82 مىڭ دوللار اقشا الىپ, وعان تسەمەنت جٸبەرگەم. ول اقشانى ٷرٸمجٸگە نۇربول ەسٸمدٸ جٸگٸت ماعان اپارىپ بەرگەن. مەن ۋەدەلٸ ۋاقىتتا 6 ۆاگون تسەمەنت جەتكٸزٸپ جەنە اسقان قارجىسىن (20 مىڭ دوللار) قايتارىپ بەرگەمٸن. ول بولسا ماعان 2 ۆاگون تسەمەنت, 15 مىڭ دوللار عانا بەردٸ دەپ, تاعى 49 مىڭ دوللار سۇراپ وتىر.
– بۇل ازاماتتى قايدان تانيسىز?
– اسقاردىڭ تانىستارى ارقىلى تانىسقام. شىنىمدى ايتايىن, ول كەزدە بەرٸ قىتايدان تاۋار الدىرىپ, بيزنەس جاساپ جاتقان كەز. بٸرەۋمەن تانىسساڭ, ەكٸنشٸ بٸرەۋ جولىعاتىن. تانىستاردىڭ تانىستارى ارقىلى ساۋدا جاساعان كەزٸمٸز كٶپ بولدى.
– بۇلاردىڭ قولىندا قولحات بار ما?
– 2015 جىلى ٷش كٷن اباقتىدا وتىرىپ شىققان سوڭ زار ەڭٸرەپ نۇربول دەگەن جٸگٸت حابارلاستى. جولىقتىق. ماعان جولتاباروۆتىڭ اقشاسىن ٷرٸمجٸگە جەتكٸزگەن جٸگٸت. ٶزٸنٸڭ 4 بالاسى بار ەكەنٸن, اقشانىڭ يەسٸ قىسىم جاساپ جاتقانىن ايتىپ, ماعان سول اقشانى تاپسىرىپ الدىم دەپ قولحات جازىپ بەرسەڭٸز دەپ جالىندى. اقشانى سول جٸگٸتتٸڭ قولىنان العانىم شىن. بٸراق وعان تاۋارىن جەنە ارتىلعان اقشاسىن جٸبەرگەم. انا جٸگٸتكە جانىم اشىپ اقشانى سول جٸگٸت ارقىلى العانىمدى جازىپ بەردٸم. 2015 جىلى. قولحاتتىڭ قاي كەزدە جازىلعانى كٶرسەتٸلگەن.
– باسىڭىزعا اۋىر ٸس تٷسكەنٸن بٸلە تۇرا نەگە ولاي جاسادىڭىز?
– ەدٸلدٸك بار دەپ ويلادىم. ٷرٸمجٸدەن تسەمەنتكە سول جىلى تٶلەگەن اقشامنىڭ تٷبٸرتەگٸ بار. ولار ەكٸ ۆاگون دەپ وتىر. مەنٸڭ 6 ۆاگون جٸبەرگەنٸم شىندىق. شىن تەكسەرسە, ول شىعادى.
كەيدە سول قولحاتتى نەگە جازىپ بەردٸم دەپ ٶكٸنەمٸن. مەنٸڭ ەلگە جانىم اشىعانىمەن, ولاردىڭ ماعان جانى اشىپ وتىرعان جوق.
– ەگەر جازىقسىز بولساڭىز, بۇلار نەگە سٸزدٸڭ ٷستٸڭٸزدەن ارىز بەردٸ?
– 2015 جىلى مەن ۇستالعان سوڭ 3 كٷن ٶتپەي بۇلار دا ارىز بەرٸپ ٷلگەرٸپتٸ. بٸرٸنەن بٸرٸ ەستٸدٸك دەيدٸ...
– سوندا بۇل ەدەيٸ قۇراستىرىلعان ستسەناريي دەگٸڭٸز كەلە مە?
– سولاي دەمەسكە لاجىم جوق. مەنٸ اۋىر قىلمىسكەر, تالاي جۇرتتى سان سوقتىرعان الاياق ەتٸپ كٶرسەتكٸسٸ كەلەدٸ.
– 2009 جىلدان كەيٸن قازاقستانعا كەلدٸڭٸز بە?
– 2009-2015 جىلدار ارالىعىندا جىلىنا 100 رەت كەلٸپ-كەتكەن كەزدەرٸم بولدى. كەن ٶندٸرٸسٸمەن اينالىستىم. قىتايدان ينۆەستور ەكەلٸپ, التىن كەن ٶندٸرەتٸن زاۋىت قۇرۋدى قولعا العانبىز. امال نەشٸك, مىنا ٸس قوزعالعان سوڭ ينۆەستورلار قايتىپ كەتتٸ. ٶز باسىم تاتادا قالدى. وسى ٸستٸڭ سالدارىنان «ۇلىتاۋ», توو «كنك سەرۆيس» دەگەن ەكٸ كومپانيياعا بۇعاۋ سالىندى. ەكەۋٸنٸڭ دە نەگٸزگٸ اكتسيونەرٸ مەن ەدٸم. بۇل كومپانييالاردى قۇرۋ, جۇمىس باستاۋعا دايىندىق كەزٸندەگٸ ميلليونداعان اقشامنىڭ جەلگە ۇشقانىن ايتپاي-اق قويايىن, كەن ٶندٸرەتٸن اۋماقتى مەملەكەتتەن العانمىن. زاڭدى تٷردە. ەكٸ جىل ٸشٸندە زاۋىت قۇرىلىپ, جۇمىس باستاماعاندىقتان, ونى دا مەملەكەت قايتارىپ الدى.
– 2009-2015 جىلدارى قازاقستانعا كٸرٸپ-شىعىپ جٷرگەن بولساڭىز, اسقار تۋتۋباەۆ مىرزا سول كەزدە نەگە تۇتقىنداتپاعان?
– ەگەر شىن قارىزدار بولسام, مەنٸ سول كەزدە-اق تۇتقىنداتۋىنا بولار ەدٸ. مەن الماتىعا سان مەرتە كەلدٸم. تٸپتٸ, مۇندا ايلاپ جٷرگەن كەزٸم بولدى. ولار سول كەزدە نەگە مەنٸ ٸزدەمەدٸ? مەنٸڭ ٶز ويىمشا, ولار ەلدەبٸر ورتاق تانىستارىمىز ارقىلى مەنٸڭ ٸرٸ جۇمىستار ٸستەپ جاتقانىمدى بٸلٸپ, سونى العىسى كەلدٸ مە دەپ ويلايمىن...
– سٸزدٸ تەرگەۋ كەزٸندە اسقار تۋتۋباەۆتىڭ ٶزٸ كەلدٸ مە?
– كەلدٸ. ول دا ٸنٸسٸ باقىتبەك تۋتۋباەۆ سەكٸلدٸ دوق كٶرسەتٸپ, سەنٸ قاماتامىن, بارلىق دٷنيە-مٷلكٸڭنەن ايىرىلاسىڭ دەۋمەن بولدى. «ساعان كەرەگٸ اقشا بولسا, 60 مىڭ دوللارىڭدى تاعى بەرەيٸن. 92 مىڭ دوللار الام دەسەڭ دە بەرەيٸن. بۇلاي ۋشىقتىرمايىق» دەپ ەكٸ رەت بٶلەك شاقىرىپ ايتتىم. ول كەلٸسپەدٸ. «قۇرتام, سۋالتام» دەۋمەن بولدى. ول وسى اقشانى تٶلەيسٸڭ جەنە تٷرمەگە تٷسەسٸڭ دەپ كەسەتتٸ. ٸنٸسٸ بولسا قۇرىقتارىنىڭ ۇزىن ەكەنٸن, اعاسىنىڭ مەنسابى بۇدان دا بيٸككە ٶسەتٸنٸن ايتىپ, ٷنەمٸ قورقىتۋمەن كەلەدٸ.
تەرگەۋشٸلەر دە "اقشاسىن تٶلەپ بەرە سال, سوسىن ارى كەتسە 7-8 جىلعا كەسٸلەسٸڭ, 3-4 جىلدا قۇتىلىپ كەتەسٸڭ" دەپ "اقىل" ايتتى.
– ولار سوندا نەگە سونشا ٶشٸگٸپ وتىر?
– بٸلمەيمٸن. ەرەگەس, كەرٸسۋ بولدى ارامىزدا. بٸراق دەل وسىنداي قاستىق سايلايتىنداي باس جارىلىپ, كٶز شىققان جوق ەدٸ...
– ۇستالعان سوڭ ٷشارالدىق باحاعا نەگە حابارلاسىپ, كۋەلٸككە تارتپادىڭىز?
– ولارعا دەرەۋ جٸگٸتتەر ارقىلى حابارلاستىم. مەن ٷش كٷن تەرگەۋدە وتىرعاندا قونارباي دەگەن جٸگٸت اقشانى ٷرٸمجٸدەن الىپ, اسقار تۋتۋباەۆقا ەكەلٸپ بەرگەمٸز دەپ قولحات ەكەلٸپ بەرٸپتٸ. ونى مەنٸڭ سول كەزدەگٸ ادۆوكاتىم بٸر ايدان كەيٸن تەرگەۋ ٸسٸنە تٸركەگەن. نەگە كەشٸكتٸرگەنٸن بٸلمەيمٸن. كەيٸن كەپٸلمەن بوساعان سوڭ باحانىڭ ٶزٸنە حابارلاستىم. استانادا جٷرمٸن, دٷيسەنبٸ كٷنٸ بارامىن, ٷش ادام كۋە بولادى دەدٸ. سول اپتانىڭ سوڭىندا سەنبٸ كٷنٸ باحا جول اپاتىنان قايتىس بولىپ كەتتٸ دەگەن سۋىق حابار جەتتٸ. كەيٸن ەستۋٸمشە, قونارباي دەگەن جٸگٸت ٶز سٶزٸنەن جالتارىپتى. اقشانى العان جوقپىن, ول ٸسكە قاتىسىم جوق دەپتٸ. باحا تٸرٸ بولسا, ٶيتپەگەن بولار ەدٸ...
– سول قولحات بەرگەن باحانىڭ جٸگٸتٸن كٶرسەڭٸز تانيسىز با?
– 2009 جىلى بولعان وقيعا عوي. ٷش جٸگٸت بولاتىن. تٷستەرٸن دە تانىمايمىن, اتتارىن دا بٸلمەيمٸن. قوناربايدىڭ قولحاتىن ٶز كٶزٸممەن كٶرگەم جوق.
– باحا جوق بولسا, ونىڭ اينالاسىنداعى ازاماتتار بار شىعار وسى وقيعانى بٸلەتٸن. ولار ٸسكە ارالاسپاي وتىر ما?
– ارالاسقىسى كەلمەيدٸ. باحانىڭ ٸنٸسٸ, قاسىنداعى جاقىن جٷرگەن دوستارى بۇل وقيعانىڭ مەن-جايىن جاقسى بٸلەدٸ. باستارىن الىپ قاشىپ جٷر.
– ەگەر اقتالىپ جاتساڭىز, قانداي جۇمىسپەن اينالىسار ەدٸڭٸز?
– ەڭ بٸرٸنشٸ كەزەكتە مارقۇم انامنىڭ باسىنا بارىپ, قۇران باعىشتار ەدٸم. وسى داۋعا باسىم شاتىلعان كەزدە ول كٸسٸ باقيلىق بولدى. توپىراق سالا المادىم. ارى قارايعى شارۋانى سودان كەيٸن كٶرەر ەدٸك.
– اشىق حاتىڭىز باس پروكۋرور جاقىپ اسانوۆتىڭ نازارىنا ٸلٸگٸپتٸ دەپ ەستٸدٸك. سوتتىڭ ەدٸل ٶتەرٸنە سەنٸمدٸسٸز بە?
– ەرينە. بٸرٸنشٸ سوت وتىرىسى كەزٸندە الماتى وبلىستىق سوتتان ارنايى ادامدار كەلٸپ, حاتىمىزبەن تانىسقانىن ايتىپ, ٸستٸڭ ەدٸل ٶتۋٸن قاداعالايتىندارىن جەتكٸزدٸ. مەن ەلٸمٸزدە ەدٸلدٸكتٸڭ بارىنا سەنەمٸن. ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ٷنەمٸ كەسٸپكەرلەرگە جاعداي جاساۋدى, ولاردىڭ قۇقىن قورعاۋدى تاپسىرىپ كەلەدٸ. مەنٸڭ جانايقايىمدى جوعارىداعى شەندٸ, ىقپالى كٸسٸلەر ەستيدٸ دەپ ويلايمىن.
سۇحباتتاسقان ت. ٶسكەنباي.
