جۇرتقا "كٷي تٸلٸندە سٶيلەسەلٸكشٸ" دەگٸم كەلەدٸ – ولگا ساعىندىقوۆا
– مەكتەپ قابىرعاسىندا جٷرگەندە وسى دومبىراعا اڭسارىم اۋدى. قازاقتىڭ ۇل-قىزدارى ٷكٸلٸ دومبىراسىن قۇشاقتاپ ساحناعا شىققانىن كٶرگەندە ٶتە ەدەمٸ بٸر جاراسىمدىلىق ەسٸپ تۇراتىن. مەندە سولارداي بولسام عوي, دەپ ارماندايتىنمىن.
تٸپتٸ, تٷسٸمدە دومبىرا ۇستاپ, ٶزٸمە تٷسٸنٸكسٸز ەلدەبٸر كٷيلەردٸ شەرتۋشٸ ەدٸم. ول كەزدە مەكتەپتە بي توبىنا قاتىسىپ جٷرگەم. انار دەگەن ٶتە كٸشٸپەيٸل, جان قۇربىم مەنٸڭ ويىمدى تٷسٸنٸپ, «وندا سەن دە بٸزبەن بٸرگە دومبىرا ٷيرەن» دەدٸ. ٷيدەگٸلەر دە دومبىرا ٷيرەنۋٸمدٸ قۇپتادى.
سەرٸك ەبٸلحانۇلى العاشقى ۇستازىم. سول كٸسٸدەن جاتپاي-تۇرماي ٷيرەندٸم. دومبىرا ٷيٸرمەسٸندە ول كٸسٸنٸڭ ايتقاندارىن ٷيگە كەلگەن سوڭ قايتالايتىنمىن. ٷيدەگٸلەر باستابىندا دومبىرانىڭ ەۋەزٸنە ونشا مەن بەرمەيتٸن.
بٸرتە-بٸرتە مەن تٷرلٸ كٷيلەردٸ بابىنا كەلتٸرە ورىنداي باستاعان سوڭ, كٷيدٸڭ قۇدٸرەتٸنە ولار دا قۇلاق تٷرە باستادى. نەگٸزٸ, مۋزىكا ۇلتتىڭ جانى عوي. بٸر ۇلتتى تولىق تٷسٸنۋ ٷشٸن مٸندەتتٸ تٷردە ونىڭ مۋزىكاسىن زەرتتەۋ كەرەك.
– سٶزٸڭٸزگە قاراعاندا, قازاقتىڭ بولمىس-بٸتٸمٸن جٸتٸ باقىلاعان سىڭايلىسىز?
– ەرينە. ەگەر قازاقتى تولىق تٷسٸنەمٸن دەسە, ونىن كٷيلەرٸن بٸلۋٸ كەرەك. كٷي حالىقتىڭ رۋحاني تاريحى. وندا ٶتكەننٸڭ ەربٸر سەتٸ ساقتاۋلى.
قازاقتا كٷي كٶپ. ەر كٷيدٸڭ ٶز كەزەڭٸنە جاۋاپ بەرەر تاريحى, مۇڭى, قايعىسى, كۋانىش-شاتتىعى سول نوتالاردا جازۋلى.
ەگەر قازاقتىڭ كٷيٸن شىنداپ تانىتا الساق, بٸزدٸڭ رۋحاني بايلىعىمىزدىڭ تىم تەرەندٸگٸن ايتقىزباي-اق تٷسٸنەر ەدٸ.
بٸزدە قازٸر ٶزگە ۇلتتار قازاق تٸلٸن بٸلمەيدٸ دەپ بايبالام سالامىز عوي. ەگەر تٸلدٸ ٷيرەتكٸڭٸز كەلسە, الدىمەن كٷي ٷيرەنٸڭٸز. «قازاق ناعىز قازاق ەمەس, ناعىز قازاق –دومبىرا» دەگەن اقىن سٶزٸمەن تولىق كەلٸسەمٸن. مەنٸڭ جانىم كٷي بولىپ كٷمبٸرلەمەسە, قازاكق تٸلٸن ٷيرەنۋٸم قيىن ەدٸ.
– ٶزٸڭٸز قاي ٶڭٸردٸڭ تۋماسىسىز?
– باتىس قازاقستان وبلىسىنا قاراستى شولوحوۆ اۋىلىندا ٶستٸم. بٸزدٸڭ اۋىلدا ورىس وتباسىلارى از بولاتىن. قازاقتار كٶپ ەدٸ. كٸشكەنتايىمىزدان بٸر ٷيدٸڭ بالاسىنداي تەل ٶستٸك اۋىل بالالارىمەن.
قۇربىلارىممەن قازاقشا دا, ورىسشا دا سٶيلەسەتٸنبٸز. اۋىلدا جالعىز مەكتەپ بولدى. ارالاس مەكتەپتە ورىس توبىندا وقىساق تا, سەن قازاقسىڭ, مەن باسقامىن دەگەن بٶلٸنٸس بولعان ەمەس.
كەيدە بالا كەزدەن بٸرگە ٶسكەن قۇربىلارىمدى قاتتى ساعىنامىن. ەگەر ولار بولماسا, مەن دومبىرا ٷيرەنبەك تٷگٸلٸ, قازاق تٸلٸنەن دە ماقۇرىم بولار ەدٸم. – العاش ٷيرەنگەن كٷيٸڭٸزدٸ ۇمىتپاعان شىعارسىز?
– قالاي عانا ۇمىتايىن. حالىق كٷيٸ «كەڭەستٸ» ٷيرەنگەن ەدٸم. بۇل كٷيدٸڭ فيلوسوفييالىق ۇجىمى تەرەڭ عوي. قانداي جاعدايدا بولسا دا كەڭەسٸپ, اقساقالداردىڭ اقىلىمەن شەشكەن iس ولقى بولمايدى, جۇرت بوپ جۇمىلىپ, وسى ٸستٸڭ شەشٸمٸن تابالىق دەپ تۇرعان سىڭايلى.
العاش ٷيرەنگەن سەتٸم, ەر پەرنەنٸ باسۋدى, قاعۋدى, كۇلاق كٷيٸن كەلتٸرۋدٸ ٷيرەنگەن كەزٸم وسى كٷيدٸ تىڭداعان سايىن ەسٸمە تٷسە كەتەدٸ.
– قۇرمانعازى اتىنداعى ۇلتتىق كونسەرۆاتورييانى بٸتٸرٸپسٸز. مۇنداعى ۇستازىڭىز كٸم بولدى?
– بۇل ٶزٸ مەن ٷشٸن ەڭ كيەلٸ مەكەن. وسى كونسەرۆاتورييادا وقىپ جٷرٸپ كٶپ دٷنيەنٸ ٷيرەندٸم. ۇستازىم ەلگە بەلگٸلٸ ۇستاز, دومبىراشى بٸلەل ىسقاقوۆ.
ول كٸسٸ ەر كٷيدٸن تاريحىن تەرەڭ زەرتتەگەن كٸسٸ. بٸر كٷيدٸ ٷيرەتپەس بۇرىن, ونىڭ تاريحىمەن, اڭىزىمەن اسىقپاي تانىستىرادى.
ونىڭ ٸشكٸ ەلەمٸنە كٸرمەيٸنشە, دومبىرالارىنناڭ كٷي ەمەس, قۇرعاك ەۋەن شىعادى دەپ ەسكەرتەتٸن.
سول كٸسٸنٸڭ ايتۋىمەن تالاي كٷيدٸ بويعا سٸڭٸردٸك. «كٷي – رۋحتىڭ تٸلٸ. رۋحاني تۇرعىدان دايىندالماساڭىز, دومبىرانى سابالاعاننان تٷك شىقپايدى. ورىنداۋشى بولۋ بٸر باسقا دا, ٶز مەنەرٸندە ورىنداۋ بٸر باسقا» دەپ ٷنەمٸ ايتىپ وتىراتىن.
– شەرتپە مەن تٶكپەنٸڭ قايسىسىنا جاقىنسىز?
– باتىستا ٶسكەندٸكتەن, تٶكپە سارىنىنا دايىندىعىم جوعارى بولدى. بٸراق شەرتپەنٸڭ ٶزٸندٸك جان ەزٸلتەر سارىنى دا بار. ەكەۋٸن دە قاتار الىپ جٷرمٸن. مەن ٷشٸن قازاق كٷي دەستٷرٸنٸڭ ەرقايسىسى دا ىستىق. بٸرٸنەن بٸرٸن بٶلە قارامايمىن.
– جارىڭىز مارات ساعىندىقوۆ تا مۋزىكا سالاسىنىڭ مامانى ەكەن. قالاي تانىستىڭىزدار?
– سول كونسەرۆاتورييادا جٷرٸپ تانىستىق. مەنٸڭ دومبىرا كلاسىندا وقيتىنىمدى بٸلگەسٸن, تانىسۋعا كەلٸپتٸ. باسىندا جاي ارالاسىپ جٷردٸك. بٸرتە-بٸرتە ماحاببات ۇشقىنى وياندى.
– قازاق وتباسىنا كەلٸن بولۋ قيىندىق تۋدىرمادى ما? ۇلتىمىزدا كەلٸنگە قويىلار تالاپ پەن عۇرىپ-سالت كٶپ قوي...
– جوق. جوعارىدا ايتقانىمداي, كٸشكەنتاي كەزٸمنەن قازاقتىڭ سالت-ساناسىنا, ەدەت-عۇرپىنا قانىق بوپ ٶسكەندٸكتەن, تٷسٸنبەستٸك بولمادى.
بالا كٷنٸمدە كٶرشٸلەرٸمٸز تٷگەل قازاق بولاتىن. ولاردىڭ ٷيٸنە ەركٸن كٸرٸپ, قۇربىلارىممەن بٸرگە اسىر سالىپ جٷرەتٸنبٸز. سوندىكتان بولار, ماعان قازاقىلىق ەرتەدەن دارىعان.
ونىڭ ٷستٸنە, دومبىراشى بولىپ ٶستٸم عوي. كٷي تٸلٸ – ۇلتتىڭ جانى دەپ ايتقانىم سول, مەنٸڭ جانىم دا قازاقى. كٷيەۋٸم دە مۋزىكانت بولعاسىن, ەكەۋارا تٷسٸنٸسپەۋشٸلٸك مٷلدەم بولعان جوق.
ال اتا-ەنە, قايىنجۇرتىم ٶتە كٸشٸپەيٸل, اقجارقىن جاندار. ولار ٷنەمٸ – ماعان اق تٸلەگٸ مەن باتاسىن بەرەدٸ. سىرتقا تەۋٸپ, سىر جاسىرمايدى.
– وتباسىندا قاي تٸلدە سٶيلەسەسٸزدەر?
– ەكٸ تٸلدە دە بٸردەي سٶيلەيمٸز. ٷش قىزىمىز بار, اللا بەرگەن. ولار قازاقشاعا دا, ورىسشاعا دا جەتٸك. كەنجە قىزىمىز قازاق بالاباكشاسىنا باردى. ٷلكەن ەكەۋٸ ورىس مەكتەبٸندە وقىعانىمەن, انا تٸلدەرٸن جٶرگەكتەن ٷيرەنگەن.
– بالا تەربيەسٸندە وتباسىنىڭ ماڭىزى زور عوي. كٶپ كٶڭٸل بٶلەتٸن شىعارسىز?
– ەكەۋٸمٸز دە ەرەكشە مەن بەرەمٸز. كٸشكەنتاي سەبيٸمٸز جىلاسا, مەن قولىما دومبىرا الىپ, «بالبىراۋىندى» بولماسا باسقا بٸر كٷيدٸ شەرتەمٸن. جىلاعانى ساپ تيىلىپ, تەتتٸ ەۋەنگە ماۋجىراپ, ۇيىقتاپ كەتەدٸ. كٷيمەن ەرجەتكٸزدٸك دەسەم دە بولادى.
– ٶزٸڭٸز بٷگٸنگٸ تاڭداعى قازاق كٷيشٸلەرٸنەن كٸمدەردٸ جوعارى باعالايسىز?
– بٸزدە دەۋلەسكەر كٷيشٸلەر كٶپ. ۇستازىم بٸلەل ىسقاقوۆتىڭ الار ورنى ەرەكشە. ول كٸسٸ ەربٸر قاعىسقا ٶزٸنشە جان بٸتٸرٸپ وتىرادى.
قارشىعا احمەديياروۆ اعامىزدىڭ الدىن كٶردٸك. ٶزٸنٸڭ كٷيلەرٸن دە ورىندادىق. تٶلەگەن مومبەكوۆ, تالاسبەك ەسەمقۇلوۆ, جانگالي جٷزباەۆ, سەكەن تۇرىسبەكوۆ, رىمحان ەلٸمحانوۆ سەكٸلدٸ اعالارىمىزدىڭ ەرقايسىسى بٸر-بٸر مەكتەپ. قازاق قوعامى وسى كٸسٸلەرگە كارىزدار دەپ بٸلەم ٶز باسىم. ولار تەۋەلسٸزدٸك ٷشٸن ٶلشەۋسٸز ٷلەس قوسقان, قوسىپ تا جٷرگەن كٸسٸلەر.
– ٶزٸڭٸز قانداي كٷيلەردٸ جان-دٷنيەڭٸزبەن سٷيٸپ ورىندايسىز?
– ٶتە كٶپ. دومبىرا كٷيلەرٸنٸڭ قايسىسىن بولسا دا سٷيٸپ ورىندايمىن. قۇرمانعازىنىڭ «ادايى» مەن «سارىارقاسى» كٷي ٶنەرٸنٸڭ اسقارالى شىڭى عوي.
سٷگٸردٸڭ «بوزٸنگەنٸ» مەن. «جەزكيٸگٸن» تىڭداعان جان دومبىراعا باس يمەسە, وندا جٷرەك ورنىندا تاس جاتقان بولار. تەتتٸمبەتتٸڭ «سارىجايلاۋىن» قاپەرگە الىپ, سونداعى يٸرٸمگە بويلاڭىزشى, مىنا جالعاننىڭ جالعان ەكەنٸن ۇمىتىپ, ٶزگە ەلەمدە شارىقتاعانداي بولاسىز.
تٶلەگەن مومبەكوۆتىڭ «سالتاناتىن» ەگٸلمەي ورىنداۋ مٷمكٸن ەمەس. مۇندا ەر دىبىس پەرنەدەن قۇس بولىپ ۇشقان سەكٸلدٸ, ٶزگەشە مەنەرمەن تٶگٸلەدٸ.
سەكەن تۇرىسبەكوۆ اعامىزدىڭ ەر كٷيٸ بٶلەك سيمفونييا. «كٶڭٸل تولقىنى» مەن «اق جاۋىن», سوڭعى جازعان «جازعى قار» تۋىندىلارى تۇتاس تاريحىمىزدىڭ قوينى-قونىشىن ٶرنەكتەگەن, ارعى دەۋٸردەگٸ رۋحتى بٷگٸنگە جالعاعان سونى دٷنيەلەر. قايسىبٸرٸن ايتايىن, ەر كٷيدٸڭ ٶزٸندٸك ەلەمٸ بار. تاعدىرى بار. ال ول ەر ورىنداۋشىدا جاڭا دەڭگەيگە, ٶزگەشە ەلەمگە اينالادى.
– ۇلتتىق مۋزىكانىڭ ۇلىقتالۋىنا كٶڭٸلٸڭٸز تولا ما?
– مەن بٸر نەرسەنٸ تٷسٸنبەيمٸن, وسىنشا مول رۋحاني بايلىعى بار بولا تۇرا, ولاردى شاڭعا كەمٸپ, ٶزگەنٸڭ بىلدىر-باتپاعىنا نەگە ەۋەس بٸزدٸن حالىق?
ييا, ٶزگەنٸ ٷيرەنۋ كەرەك, بٸلۋ كەرەك. بٸراق سونشالىقتى كٶزسٸز ەلٸكتەۋگە بولا ما?
ەسٸرەسە, تەلەارنالاردا تاڭنىڭ اتىسىنان كٷننٸن باتىسىنا دەيٸن ەفيردٸ ارزان دٷنيەگە تولتىرىپ, ٶزگەنٸڭ كٶر-جەرٸن تىقپالاپ وتىرادى. بۇل كٸمگە كەرەك ٶزٸ? بۇل كٸمگە كەرەك ٶزٸ?
مەدەنيەت مينيسترلٸگٸ «قازاقتىڭ 1000 ەنٸ» مەن «قازاقتىڭ 1000 كٷيٸن» ديسكٸ كىلىپ شىعاردى. بۇل – ٶتە اۋقىمدى جۇمىس. ەندٸ سونى ٸسكە جاراتۋ كەرەك قوي. نەگە ۇلتتىق مۋزىكانى دەرٸپتەيتٸن راديو, تەلەارنا اشپاسقا? «مەدەنيەت» ارناسى شىنداپ كٸرٸسce, قولعا الاتىن شارۋا كٶپ. ەستراداشىل جەلٸكتەن كٶرەرمەن دە جالىعىپ بولدى.
بۇرىنعى كٸسٸلەر, ەجەلگٸ دەۋٸرلەردەگٸ قازاقتار كٷي تٸلٸندە سٶيلەسكەن دەسەدٸ. كٷيدٸ كەدٸمگٸ سٶز سەكٸلدٸ تٷسٸنٸپتٸ. ال بٷگٸن شە? كەيدە جۇرتشىلىققا: «كٷي تٸلٸندە سٶيلەسەلٸكشٸ» دەگٸم كەلەدٸ.
ەڭگٸمەلەسكەن ەرجان قامالبەكوۆ
