«ەدٸلەتتٸ قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق باعدارى». مەملەكەت باسشىسى ق.ك.توقاەۆتىڭ بٸر جىل بۇرىن حالىققا ارناعان جولداۋى وسىلاي اتالدى. ماڭىزدى قۇجات تٷگەلدەي دەرلٸك قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكونوميكالىق دامۋ باعدارى جەنە ونى جٷزەگە اسىرۋ جولدارىنا قاتىستى بەرٸلگەن تاپسىرمالارعا تولى بولدى. جولداۋدا كٶرسەتٸلگەن ٶزەكتٸ باعىتتار مەن جٷكتەلگەن مٸندەتتەر قانشالىقتى ٸسكە قوسىلدى? بٸز دۇرىس باعىتپەن جٷرٸپ كەلەمٸز بە? وسى تاقىرىپ جٶنٸندە ساياساتتانۋشى جومارت سٸمتٸكوۆپەن سۇحباتتاسقان ەدٸك.
- جومارت مىرزا, مەملەكەت باسشىسى ق.ك. توقاەۆتىڭ «ەدٸلەتتٸ قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق باعدارى» اتتى جولداۋىنا بٸر جىل ٶتتٸ. وسى ۋاقىت ٸشٸندە جٷكتەلگەن مٸندەتتەردٸڭ ورىندالۋى قانداي دەڭگەيدە?
- بٸرٸنشٸدەن, ايتىلعان مٸندەتتەردٸڭ بارلىعى 3 جىلدىڭ ٸشٸندە ورىندالۋعا تيٸس بولاتىن. ياعني بٷگٸنگٸ تاڭدا ەكٸنشٸ جىل جاقىنداپ قالدى. اتقارىلاتىن جۇمىستار ەلٸ الدا. ال وسى بٸر جىلدىڭ ٸشٸندە ٶزٸم بايقاپ, زەرتتەپ-زەردەلەپ جٷرگەن جۇمىستارىمىزعا توقتالىپ ٶتسەم, ٶنەركەسٸپكە بايلانىستى ٶڭدەۋ سالاسىن جەدەل دامىتۋ, مۇناي-گاز, كٶمٸر, اۋىر ماشينا جاساۋ, ٶنٸم كلاستەرٸ, اۋىل شارۋاشىلىعى, تۋريزم جٶنٸندە بەرٸلگەن تاپسىرمالار ورىندالىپ جاتىر. ەل پرەزيدەنتٸ مىناداي مەسەلەلەرگە ەرەكشە كٶڭٸل اۋداردى. وندا ۋراندى كونۆەرسييالاۋ جەنە بايىتۋ, اۆتوبٶلشەكتەر مەن تىڭايتقىشتاردى شىعارۋ مەسەلەلەرٸنە باسا نازار اۋدارۋ كەرەكتٸگٸن ايتتى. سونىمەن قاتار, ٶڭدەلگەن ٶنٸم شىعاراتىن كلاستەر قۇرۋ قاجەتتٸگٸن قاداپ ايتتى.
- راسىندا دا ٶڭدەلگەن ٶنٸم, ٶنەركەسٸپ سالاسى ەلٸمٸز ٷشٸن اسا ماڭىزدى. ەڭ الدىمەن ٶنٸم ٶندٸرۋشٸلەر, قورعانىس ٶنەركەسٸبٸ جايلى سٶز قوزعاساق?
- قورعانىس ٶنەركەسٸبٸ كەشەنٸن نىعايتۋ, وندا ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸككە ٶندٸرٸستٸك كەشەندٸ قۇرۋ, وعان زاماناۋي تەحنولوگييانى تارتۋ, ەسٸرەسە تسيفرلاندىرۋ مەسەلەسٸ بويىنشا ٷلكەن تاپسىرمالار بەرٸلدٸ. بۇلار دا جٷزەگە اسىپ جاتىر. وسى تۇرعىدا وتاندىق ٶنٸم ٶندٸرۋشٸلەردٸ قورعاۋعا مٸندەتتەگەن بولاتىن. سونىمەن قاتار بٸزدٸڭ ەكونوميكامىزدىڭ باسقالار ٷشٸن جابىق دەگەن سٶزدٸ بٸلدٸرمەيتٸندٸگٸن جەنە سونىمەن قاتار بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە ەردايىم باسقا ادامدارعا اشىق بولا تۇرىپ بٸراق دەگەنمەن ۇلتتىق بيزنەستٸڭ نەگٸزٸن قورعاۋ مەسەلەسٸ ايتىلعان بولاتىن. وسى ايتىلعانداردىڭ بەرٸ بٸرتٸندەپ ورىندالىپ جاتىر.
- زاماناۋي تەحنولوگييالاردى ەنگٸزۋ قازٸر كٷن تەرتٸبٸندەگٸ كەزەك كٷتتٸرمەس مەسەلە. يننوۆاتسييالار جەنە كرەاتيۆتٸ يندۋسترييا سالالارىندا قانداي جەتٸستٸكتەر بار ەكەن?
- ەلٸمٸزدە يننوۆاتسييالىق دامۋدىڭ باستى باعىتتارىنىڭ بٸرٸ رەتٸندە الماتى مەن استانادا قاجەتتٸ ەكوجٷيەلەردٸ قالىپتاستىرۋعا ٷلكەن مەن بەرٸلۋدە. بۇل ەكوجٷيەلەر دارىندى جاستاردى قولداپ, ايماقتىق جوو بازاسىندا بٸرتۇتاس يننوۆاتسييالىق ورتا قۇرۋدى كٶزدەيدٸ. مۇندا تەورييادان گٶرٸ پراكتيكالىق باعىتقا باسىمدىق بەرٸلەدٸ. مىسالى, زاماناۋي ازاماتتاردىڭ شىعارماشىلىق ەلەۋەتٸ مەن زيياتكەرلٸك كاپيتالىن تيٸمدٸ پايدالانۋ ٷشٸن كرەاتيۆتٸ ٶندٸرٸس سالالارى مەن ينكليۋزيۆتٸ ەكونوميكانى دامىتۋ جۇمىستارى قولعا الىنۋدا. الاتاۋ قالاسى ماڭىندا بولاشاق كرەاتيۆتٸ ورتالىقتاردى قالىپتاستىرۋ يندۋسترييانىڭ نەگٸزگٸ ەلەمەنتٸ رەتٸندە قاراستىرىلادى.
سونىمەن قاتار, ەلٸمٸزدە جاساندى ينتەللەكت, تسيفرلاندىرۋ جەنە كرەاتيۆتٸ يندۋسترييا سالالارىندا دا ايتارلىقتاي جۇمىستار اتقارىلۋدا. جاساندى ينتەللەكتتٸ جوعارى وقۋ ورىندارىندا پايدالانۋ جەنە تسيفرلاندىرۋ پروتسەستەرٸنٸڭ جالعاسۋى – وسىنىڭ ايقىن دەلەلٸ. قازاقستاننىڭ كرەاتيۆتٸ يندۋستريياعا بەت بۇرعانىن انىق بايقاۋعا بولادى.
- ەنەرگەتيكا جەنە كٶلٸك-لوگيستيكا سالالارى قازٸر ەڭ كٶپ تالقىلانىپ جاتقان تاقىرىپ دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس. بۇل سالالارداعى جاعدايعا قانداي باعا بەرەر ەدٸڭٸز?
- بولاشاقتا ەنەرگەتيكا تاپشىلىعىنا ۇشىرايتىنىمىز مەلٸم. وسىعان بايلانىستى ەلدەگٸ ەنەرگەتيكا سالاسى زەرتتەلٸپ, اتوم ەلەكتر ستانساسى سالىنۋى بويىنشا 2027 جىلعا دەيٸنگٸ ارالىقتا تالداۋ قولعا الىندى. جاسىل ەكونوميكا, اتوم ەنەرگەتيكاسى بويىنشا رەفەرەندۋم ٶتكٸزۋ مەسەلەسٸ قويىلعان بولاتىن. ياعني الدا 1,5 جىلعا جۋىق ۋاقىت بار. دەگەنمەن بٷگٸنگٸ تاڭدا اەس سالۋ مەسەلەسٸن قوزعاپ, سوعان دايىندىقتى, حالىقتىڭ كٶزقاراسىن بٸلۋ جٶنٸندە جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر. ول ەربٸر ٸرٸ قالالاردا, اۋدان, وبلىس ورتالىقتارىندا تٷرلٸ ٶنەركەسٸپ ازاماتتارىمەن, قازاقستان ازاماتتارىمەن پٸكٸرتالاستار جٷرٸپ جاتقانىن بٸلەمٸز. باسا ايتاتىن جايت, ەلٸمٸزدەگٸ تاۋ-كەن سالاسىن باسقارۋ جٷيەسٸن جاڭعىرتۋ قاجەتتٸگٸن, وسىعان بايلانىستى گەولوگييالىق بارلاۋعا ەرەكشە نازار اۋدارۋ كەرەك. مينەرالدى شيكٸزاتتاردىڭ بازاسىن تولىقتىرۋ ٷشٸن تاۋ-كەن سالاسىن باسقارۋعا قاتىستى جاڭا زاڭدار قابىلدانعان بولاتىن. بٸراق زاڭ تالاپتارىنىڭ كەيبٸر مەسەلەلەرٸنٸڭ دۇرىس ورىندالماي جاتقاندىعىنا بايلانىستى تەورييالىق جاعىنان دا پراكتيكالىق جاعىنان دا بۇل ەلگە ينۆەستيتسييا تارتۋ, ەلدٸڭ ينۆەستيتسييا ەلەۋەتٸن اشۋعا ٷلكەن كٶڭٸل بٶلٸپ جاتقاندىعىن ايتۋعا بولادى. وسى سالا بويىنشا ەلٸمٸزدٸڭ 1,5 ملن شارشى شاقىرىمدى اۋماعىن گەولوگييالىق جەنە گەوفيزيكالىق بارلاۋ جاسالسا, ٷكٸمەتتٸڭ مٸندەتٸ رەتٸندە 2026 جىلعا قاراي ونىڭ كٶلەمٸ كەمٸندە 2 ملن 200 مىڭعا جەتكٸزۋ كەرەكتٸگٸ ايتىلدى. بۇل سالا بويىنشا دا بٸراز جۇمىستار ورىندالدى.
تاعى بٸر ەرەكشە كٶڭٸل بٶلگەن سالا - كٶلٸك-لوگيستيكا سالاسى. كٶلٸك-لوگيستيكا بويىنشا ورتالىق ازيياداعى بٸرلەسكەن ينتەگراتسييالىق ىقپالداسۋعا كەلٸپ جاتقان بەس مەملەكەتتٸڭ اراسىنداعى مەسەلە بويىنشا, ەسٸرەسە قحر جەنە ەلٸمٸزدٸڭ شىعىسى مەن باتىسىنىڭ اراسىن قوساتىن جولداردى رەتتەۋ تەك تەورييا, كەلٸسٸم-شارت جٷزٸندە ەمەس, ناقتى ٸسكە اسىپ جاتقاندىعىن كٶرسەتەدٸ. كٶلٸك-لوگيستيكا سالاسى بويىنشا ٶز ەلەۋەتٸمٸزدٸ تولىققاندى پايدالانۋ, ەسٸرەسە قىتايدان ەۋروپاعا, رەسەيگە, ورتالىق ازيياعا جەنە وسى ايماقتارعا قىتايدان جٸبەرٸلەتٸن تاۋارلاردىڭ كٶلەمٸن ايتارلىقتاي كٶبەيتۋ كٶزدەلگەن بولاتىن. قازاقستاننىڭ گەوساياسي جاعىنان الىپ قاراستىرعان كەزدە سولتٷستٸك پەن وڭتٷستٸكتٸ, باتىس پەن شىعىستى بايلانىستىراتىن جاھاندىق جولايرىقتا ورنالاسقاندىعىن بٸز بٷگٸندە كٶلٸك-لوگيستيكا سالاسى بويىنشا ەكونوميكامىزدى العا باستايتىن كٷشتەردٸڭ بٸرٸ رەتٸندە قولدانۋىمىز كەرەك. بٷگٸنگٸ تاڭدا جٷزەگە اسىپ جاتقان شەكارالىق ايماقتارداعى اۋدانداردىڭ دامي باستاۋى, ولاردىڭ بەلگٸلٸ بٸر دەرەجەدە سونىڭ جەمٸسٸن كٶرٸپ وتىرمىز. بۇل مەسەلە بويىنشا بەسەكەلەردٸڭ بولىپ جاتقاندىعىن, ەڭ بٸرٸنشٸدەن دوستىق-مويىنتى, باقتى-اياگٶز, داربازا-ماقتارال سيياقتى تەمٸرجول جوبالارىنىڭ ساپالى تٷردە جٷزەگە اسىپ جاتقاندىعىن بٸز ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. وسى مەسەلە بويىنشا بولاشاقتا قولعا الىنباق. مىسالى الماتىنى اينالىپ ٶتەتٸن تەمٸرجول جەلٸسٸ نەگٸزدەلدٸ. بۇل دا بەلگٸلٸ بٸر دەرەجەدە جٷزەگە اسىپ جاتىر. وسى باعىتتا باقتى ٶتكەلٸندە جاڭا قۇرعاق پورت سالۋ, اقتاۋداعى كونتەينەر حابتارىن قۇرۋ جەنە ونىڭ قۇرىلىسى جٷزەگە اسۋدا. قارا تەڭٸز ارقىلى ٶتەتٸن ورتا دەلٸزدٸڭ بويىندا تۇرعان ايلاق ەلەۋەتتەرٸن ارتتىرۋ, وندا قىتايدىڭ سيان, گرۋزييانىڭ پوتي قالالارىنا ٶز تەرمينالدارىمىزدىڭ قۇرىلىسى باستالاتىندىعى ايتىلدى. بۇل قىتايدىڭ «بٸر بەلدەۋ, بٸر جول» مەگاجوباسى بٸزدٸڭ ۇلتتىق باعدارلامامىزبەن تولىقتاي قابىسىپ جاتقاندىعىن كٶرسەتەدٸ. بۇل ٸرگەلەس ەلدەرمەن ونىڭ ٸشٸندە رەسەيمەن, قىتايمەن, ورتا ازييا جەنە وڭتٷستٸك ازيياداعى كٶرشٸلەرٸمٸزبەن تاتۋ-تەتتٸ, سىندارلى, ەرٸ دوستىق قارىم-قاتىناستا بولۋىمىزدىڭ ٶزٸ كٶلٸك ەلەۋەتٸن تيٸمدٸ پايدالانۋىمىزعا ٷلكەن نەگٸز بولا الادى.
- اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا بيىلعى جىلى قانداي ٶزگەرٸستەردٸ بايقادىڭىز?
- اۋىل شارۋاشىلىعى تاقىرىبىنا توقتالاتىن بولساق, «اۋىل اماناتى» اتتى باعدارلامانىڭ بٷگٸنگٸ تاڭدا ٷلكەن قاجەتتٸلٸگٸ تۋىنداپ تۇر. ياعني بٸر جىلدىڭ ٸشٸندە «اۋىل اماناتى» باعدارلاماسىنىڭ بٸرتالاي جوباسى جٷزەگە استى دەپ ايتۋعا بولادى. بٷگٸنگٸ تاڭدا اۋىل اماناتى باعدارلاماسىنىڭ بٸرتالايى جٷزەگە استى دەۋگە بولادى, وندا زاماناۋي تەحنولوگييا اۋىل شارۋاشىلىعىندا, اۋىلدىق جەرلەرگە بارعاندىعىن بايقايمىز. اۋىل شارۋاشىلىعى, ەسٸرەسە ەت-سٷت, استىق ٶنٸمدەرٸن تەرەڭ ٶڭدەۋ جەنە ٶندٸرٸستٸك جىلىجايلار شارۋاشىلىقتارىن دامىتۋ سيياقتى مەسەلەلەردە باسىمدىقتار بەرٸلگەندٸگٸن بايقاۋىمىزعا بولادى. ەلٸمٸزدٸڭ وڭتٷستٸگٸندە بولسىن, وڭتٷستٸگٸندە بولسىن, اۋىل شارۋاشىلىعى كەسٸپورىندارىنىڭ ەلەۋەتٸن ەر ۋاقىتتا قاپەردەن تىس قالدىرماي وتىر. شارۋالارعا ٷلكەن كٶمەكتەر بەرٸلٸپ جاتقاندىعىن بايقاۋعا بولادى. ەلٸمٸزدەگٸ سولتٷستٸك قازاقستان وبلىسىندا جٷزدەن استام ٸرٸ سٷت-تاۋار فەرماسىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى. ولاردىڭ شارۋاشىلىق تەجٸريبەسٸ, جەم-شٶپ قورىن دايىنداۋى, سونىمەن قاتار قۇس فابريكالارى, كٶكٶنٸس قويمالارى, ەت ٶنٸمدەرٸن شىعاراتىن كەسٸپورىندارىنىڭ تەجٸريبەلەرٸن باسقالار الۋى كەرەكتٸگٸ ايتىلدى. پرەزيدەنتٸمٸز سونىمەن قاتار ەگٸن شارۋاشىلىعىندا باسقا دا اگروقۇرىلىمداردى دامىتۋ بارىسىنداعى ٷلكەن شارالاردىڭ قاجەتتٸگٸن, اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى جوعارى تەحنولوگييالىق سالالاردى قابىلداۋ كەرەكتٸگٸن, ازىق-تٷلٸك كەلٸسٸم-شارت كورپوراتسيياسىنداعى احۋالدى تۇراقتاندىرۋ كەرەك دەگەن مەسەلەلەردٸ كٶتەرگەن بولاتىن. اۋىل شارۋاشىلىعىنا بايلانىستى كٶپتەگەن شاراشالار ورىندالىپ جاتقانىندىعىنا بٸز كۋەمٸز.
- بارلىق سالانى تالقىلاپ, تۋريزم تۋرالى ايتپاي كەتكەنٸمٸز جٶن بولماس, ەلٸمٸزدە تۋريزم سالاسىندا قانداي جەتٸستٸكتەر بار?
- ەكٸنشٸ مەسەلە رەتٸندە ەلٸمٸزدەگٸ تۋريستٸك ەلەۋەتتٸ نىعايتۋ, تۋريزم سالاسىنا باسا كٶڭٸل بٶلۋ جٶنٸندە مەملەكەتكە كەلٸپ جاتقان ازاماتتاردىڭ سانىن ارتتىرا وتىرىپ وعان ينۆەستيتسييا سالۋدى كٶزدەدٸ. مەسەلەن وسىعان بايلانىستى 15 ٸرٸ جوبادان تۇراتىن ناقتى تٸزٸم دايىندالۋى تيٸس بولاتىن, بٷگٸنگٸ تاڭدا ولار جاسالىنىپ جاتىر. جوبالاردى تيٸمدٸ ورىنداۋ مەرزٸمدەرٸ ايقىندالدى.
- جومارت مىرزا, ۋاقىتىڭىزدى بٶلٸپ, ەگجەي-تەگجەيلٸ جاۋاپ بەرگەنٸڭٸز ٷشٸن راحمەت.
- سٸزگە دە راقمەت! قازاقستاننىڭ دامۋى ٷشٸن جاسالىپ جاتقان قادامدار تۋرالى وسىنداي اشىق سۇحباتتار ٶتە ماڭىزدى.
