كەز كەلگەن ەلدە ەلەۋمەتتٸك ساياسات شەشۋشٸ رٶل اتقارادى – مەملەكەتتٸڭ, وبلىستىڭ, قالانىڭ تابىستى دامۋى قوعام مەن بيلٸك اراسىنداعى ٶزارا ٸس-قيمىلعا, قولداۋعا, تٷسٸنٸستٸككە بايلانىستى. بۇل ەرەجەنٸ حالىقتى ەلەۋمەتتٸك قورعاۋ جوعارى دەڭگەيدە دامىعان ەلدەردٸڭ تەجٸريبەسٸنەن بايقاۋعا بولادى. قازاقستان – ەلەۋمەتتٸك باعدارلانعان مەملەكەت, ونىڭ باستى مٸندەتٸ – قوعامنىڭ بارلىق قاباتتارىن ەلەۋمەتتٸك قورعاۋعا جۇمىلدىرۋ. زاڭنامالىق جەنە ٸس جٷزٸندە بٸزدٸڭ رەسپۋبليكا تيٸمدٸ ەلەۋمەتتٸك ساياسات پەن مەملەكەتتٸڭ ەكونوميكاسىنىڭ ستراتەگيياسىن ەزٸرلەۋگە ۇمتىلۋدا.
ٶتكەن جىلدىڭ 1 شٸلدەسٸندە قازاقستاندا بۇرىن قولدانىستا بولعان ەلەۋمەتتٸك سالاداعى ون زاڭدى بٸر جٷيەگە بٸرٸكتٸرگەن ەلەۋمەتتٸك كودەكس كٷشٸنە ەندٸ. سودان كەيٸن «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ تۋرالى» جەنە «مٸندەتتٸ ەلەۋمەتتٸك ساقتاندىرۋ تۋرالى» زاڭدار كٷشٸن جويدى. بۇل بٸرٸكتٸرۋ جەنە جاڭا ەرەجەلەردٸ ەنگٸزۋ ازاماتتارعا نەعۇرلىم تيٸمدٸ جەنە ماقساتتى مەملەكەتتٸك قولداۋ كٶرسەتۋدٸ كٶزدەيدٸ.
ونىڭ قابىلدانۋىمەن مەملەكەتتٸڭ ەلەۋمەتتٸك ساياساتى بەلسەندٸ فورماتقا ٶتٸپ, ازاماتتاردىڭ ٶمٸر سٷرۋ ساپاسى جاقسارادى دەگەن ٷلكەن ٷمٸت بار. ٶيتكەنٸ, شىن مەنٸندە, ەلەۋمەتتٸك كودەكس – قازاقستان ازاماتتارىنىڭ تۋعاننان باستاپ كەرٸلٸككە دەيٸنگٸ نەگٸزگٸ ەلەۋمەتتٸك قۇقىقتارىن ايقىندايتىن ماڭىزدى قۇجاتتاردىڭ بٸرٸ.
وندا بٸرنەشە باعىتتى بٶلٸپ كٶرسەتۋگە بولادى. ماڭىزدى باعىتتاردىڭ قاتارىندا حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋدى رەتتەۋ جەنە جوعارى بٸلٸكتٸ, ٶنٸمدٸ ەڭبەكتٸ ىنتالاندىرۋ, سونىڭ نەتيجەسٸندە ۇلتتىق تابىستى ارتتىرۋ, قوعامدا ەرەكشە قاجەتتٸلٸكتەرٸ بار ادامدارعا دەگەن قۇرمەت پەن ٸلتيپاتتى قالىپتاستىرۋ, بالا كٷتٸمٸ بويىنشا تٶلەمدەر مەرزٸمٸن بٸر جىلدان بٸر جارىم جىلعا دەيٸن ۇلعايتۋ, زەينەتكەرلٸك جاستاعى ميلليونداعان ازاماتتاردى زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتۋدٸ ارتتىرۋ جەنە باسقا مەسەلەلەر بار.
مىسالى, ەلەۋمەتتٸك كودەكسكە سەيكەس, جٷرٸپ-تۇرۋى قيىن بٸرٸنشٸ توپتاعى مٷگەدەككە قولداۋ كٶرسەتەتٸن 30 مىڭعا جۋىق جەكە كٶمەكشٸ مٸندەتتٸ ەلەۋمەتتٸك ساقتاندىرۋعا جاتادى. ياعني, جەكە كٶمەكشٸ قاجەت بولعان جاعدايدا ەلەۋمەتتٸك ساقتاندىرۋ قورىنان تٶلەمدەر الۋعا قۇقىلى بولادى, ەلەۋمەتتٸك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ قورىنىڭ شەڭبەرٸندە مەديتسينالىق كٶمەكپەن قامتاماسىز ەتٸلەدٸ جەنە زەينەتكەرلٸك جاسقا جەتكەندە ەڭبەك ٶتٸلٸ بولادى. ايتالىق, اقمولا وبلىسىندا بارلىعى 29 مىڭنان استام مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ جان تۇرادى.
جاۋاپتى مامانداردىڭ سٶزٸنشە, وندا جىل سايىن وڭالتۋ قۇرالدارىمەن قامتاماسىز ەتۋگە بيۋدجەتتەن بٶلٸنەتٸن قاراجات كٶبەيٸپ كەلەدٸ. سوڭعى بەس جىلدا قارجىلاندىرۋ ەكٸ ەسەگە ۇلعايىپ, 1,5 ميلليارد تەڭگەگە دەيٸن ٶسكەن.
راسىندا, ەلٸمٸزدە كەدەرگٸسٸز قولجەتٸمدٸلٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن كٶپتەگەن جۇمىستار اتقارىلۋدا. بٷگٸنگٸ كٷنٸ سول اقمولا وبلىسىندا 343 ەلەۋمەتتٸك ماڭىزى بار نىسان بەيٸمدەلگەن. الداعى ٷش جىل ٸشٸندە تاعى 1300-گە جۋىعىن بەيٸمدەۋ جوسپارلانۋدا. «شەكاراسىز كومپيۋتەر» جوباسىن جٷزەگە اسىرۋعا, ەلەۋمەتتٸك-قۇقىقتىق جەنە پسيحولوگييالىق كٶمەك كٶرسەتۋ كابينەتٸن قۇرۋعا جەنە تٸرەك-قيمىل اپپاراتى زاقىمدانعان ادامداردىڭ دەمالىس ورتالىعىن ۇيىمداستىرۋعا باعىتتالعان شارالار دا كٶپشٸلٸكتٸڭ كٶڭٸلٸنەن شىعىپ جاتىر.
ەرەكشە قاجەتتٸلٸكتەرٸ بار بالالاردىڭ لايىقتى ورتا بٸلٸم الىپ, مٷمكٸندٸگٸنشە وقۋىن كوللەدجدەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىندا جالعاستىرۋى ٷشٸن تيٸستٸ جاعداي جاساۋ قاجەت. بۇل ورايلا, كٶكشەتاۋدا سٶيلەۋ قابٸلەتٸ بۇزىلعان بالالار مەن جٷرٸپ-تۇرۋ مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ جاندارعا ارنالعان ەكٸ بالاباقشا سالىنىپ جاتىر. «قامقورلىق» باستاماسى اياسىندا ەرەكشە قاجەتتٸلٸكتەرٸ بار 600 بالا كٶمەك الادى. سونداي-اق, جىل باسىنان بەرٸ 300-گە جۋىق مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ جان جۇمىسقا ورنالاستى. جۇمىسپەن قامتۋعا «ون قوعام» ورتالىعى كٶمەكتەسۋدە. 1700-دەن استام مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ جان سپورتپەن شۇعىلدانادى.
ەلٸمٸزدەگٸ ٷلكەن ەلەۋمەتتٸك مەسەلە – مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ جاننىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋى. قازٸرگٸ ٶندٸرٸس تاپشىلىعى جاعدايىندا بۇل ٶتە قيىن. قازاقستاندا 700 مىڭعا جۋىق مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ ادام تۇرادى, ونىڭ ٸشٸندە 400 مىڭنان استامى ەڭبەككە قابٸلەتتٸ جاستاعى ادامدار (60 پايىزى) جەنە ولاردىڭ 30 پايىزدان اسپايتىنى ەڭبەك نارىعىنا قاتىسادى.
جالپى قوعام, ەسٸرەسە كەسٸپورىن باسشىلارى مٷگەدەكتەردٸڭ مەسەلەلەرٸ, ولاردىڭ جۇمىس ٸزدەۋ جەنە تاڭداۋ كەزٸندەگٸ ەرەكشەلٸكتەرٸ مەن مٷمكٸندٸكتەرٸ تۋرالى, بٸلٸكتٸلٸگٸن ارتتىرۋعا, ٶندٸرٸستٸك تەجٸريبەگە, وقۋعا نەمەسە اۋىستىرۋعا كٶمەكتەسۋ تۋرالى كٶپ بٸلە بەرمەيدٸ. جۇمىسپەن قامتۋ زاڭناماسىنىڭ جەتٸلدٸرٸلمەگەن تۇستارى دا بار, كٶپتەگەن مەملەكەتتٸك باعدارلامالاردا مٷگەدەكتەردٸڭ جۇمىسقا ورنالاسۋ قاجەتتٸلٸكتەرٸ مەن مٷمكٸندٸكتەرٸ ەسكەرٸلمەيدٸ, مٷگەدەكتەردٸڭ جۇمىسىن ساقتاپ قالۋعا كٶمەكتەسپەيدٸ.
وسى سەبەپتٸ اقمولا وبلىسىندا بىلتىر ٸسكە قوسىلعان مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ جانداردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋعا باعىتتالعان پيلوتتىق جوبا ٶزگە ٶڭٸرلەرگە ٷلگٸ بولارلىق. بۇل, نەگٸزٸ ەۋروپالىق تەجٸريبە – ەۋروپادا جۇمىسقا ورنالاستىرۋدىڭ قاتاڭ نورمالارى مەن ەرەجەلەرٸ بار, مٷگەدەكتەردٸڭ مەسەلەلەرٸ مٷگەدەكتەردٸڭ مٷددەلەرٸن قورعايتىن ٷەۇ ارقىلى شەشٸلەدٸ. بۇل كەسٸپكەرلەرگە مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ ادامدى جۇمىسقا الىپ, وعان كٶمەكتەسٸپ, سودان كەيٸن ٶز بەتٸمەن العا جىلجۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن ٶتە جاقسى ٷلگٸ. ونىڭ قاتىسۋشىلارى مٷگەدەكتەرگە وقۋ پروتسەسٸندە عانا ەمەس, جۇمىسقا ورنالاسۋ مٷمكٸندٸكتەرٸن دە قاراستىرادى. وسى ماقساتتا پيلوتتىق جوبا اياسىندا الداعى ۋاقىتتا نىسانالى مەسەلەلەردٸ, ۇسىنىستاردى جەنە نورماتيۆتٸك قۇقىقتىق اكتٸلەرگە تٷزەتۋلەردٸ تالقىلاۋ ٷشٸن كەسٸپورىندار مەن كەسٸپكەرلٸك سۋبەكتٸلەرٸمەن كەزدەسۋلەر ٶتكٸزۋ جوسپارلانۋدا.
مەملەكەتتٸڭ مٸندەتٸ – ەلەۋمەتتٸك كٶمەككە مۇقتاج جانداردى انىقتاۋ. بۇل رەتتە ساراپشىلار اتاۋلى ەلەۋمەتتٸك قولداۋدىڭ ناقتى مەملەكەتتٸك كٶمەككە مۇقتاج حالىقتىڭ ساناتتارى ٷشٸن قاجەت ەكەنٸن ايتادى. وسىنداي اتاۋلى شارالاردىڭ بٸرٸ – اتاۋلى ەلەۋمەتتٸك كٶمەك. سونداي-اق ارنايى تٶلەمدەر مەن جەردەماقىلار ەسەبٸنەن ٶمٸر سٷرگٸسٸ كەلەتٸندەردٸ انىقتاۋ ٷشٸن – مەملەكەت ولارمەن بٸراز جۇمىس ٸستەۋٸ كەرەك. ٶيتكەنٸ, بەلگٸلٸ ەرەجە بار - ادامدار مەملەكەتكە سيرەك جٷگٸنۋٸ, ٶزدەرٸ جۇمىس ٸزدەۋٸ, «بالىق اۋلايتىن قارماق» بولۋى ٷشٸن ٶز ٸسٸن اشۋعا جاعداي جاساۋ, جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ, جاڭا ٶندٸرٸستەر اشۋ, سونىڭ ارقاسىندا ادامدار اقشا تابۋعا, ٶمٸر سٷرۋ جاعدايلارىن جاقسارتۋعا مٷمكٸندٸك الادى. تيٸمدٸ ەكونوميكاسى بار ەلدە جەردەماقىعا وتىرعاننان گٶرٸ جۇمىس ٸستەگەن پايدالىراق.
