وسى ورايدا «جالعان كەسٸپكەرلٸك» بابىنا قاتىستى وقيعا ەسكە تٷسەدٸ. بٸر كٷندٸك جالعان فيرمالاردىڭ كەسٸرٸنەن كٶپتەگەن ادال كەسٸپكەرلەر زارداپ شەگٸپ, جالعان كەسٸپكەرلەرمەن بٸردەي قىلمىستىق جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتىلعانى ەستە بولار.
تەك 2016 جىلى عانا ۇلتتىق كەسٸپكەرلەر پالاتاسىنا «جالعان كەسٸپكەرلٸك» بابى بويىنشا زارداپ شەككەن كەسٸپكەرلەردەن 150-دەن استام شاعىم تٷسكەن. جالعان كەسٸپورىندارمەن مەمٸلە جاساسقان كەسٸپكەرلەر بارلىق ٶڭٸردە جاپپاي قىلمىستىق پروتسەسكە تارتىلىپ جاتتى.
قىلمىستىق كودەكستٸڭ 215-بابىنا قاتىستى داۋدىڭ باسى وسى مەسەلە بولاتىن, ٶيتكەنٸ ول جالعان كەسٸپورىنداردىڭ كونتراگەنتتەرٸنە كەرٸ ەسەرٸن تيگٸزدٸ. سەبەبٸ جالعان كەسٸپورىنداردىڭ قۇرىلتايشىلارى قىلمىستىق جاۋاپكەرشٸلٸكتەن ايىپپۇل تٶلەۋمەن قۇتىلىپ, ال ادال كەسٸپكەرلەر زارداپ شەكتٸ.
بيزنەسٸن ادال جٷرگٸزٸپ, بٸرەۋدٸڭ كەسٸرٸنەن قيىندىق تارتقان كەسٸپكەرلەردٸڭ قۇقىعىن قورعاۋدى ۇلتتىق كەسٸپكەرلەر پالاتاسى 2015 جىلدان باستاپ مىقتاپ قولعا العان بولاتىن.
بٸرٸنشٸدەن, جالعان كەسٸپكەرلٸك مەسەلەلەرٸ بويىنشا قىلمىستىق پروتسەسس بارىسىندا زەرتتەۋدٸڭ وبەكتيۆتٸلٸگٸ مەن تولىقتىعى بٶلٸگٸندە زاڭناما تالاپتارى ساقتالمايتىنى العا تارتىلدى. نەتيجەسٸندە ادال كەسٸپكەرلەر قوسىمشا سالىق تٶلەپ, سونىمەن قاتار ولارعا ايىپپۇل سالىنىپ, وعان قوسا ٶسٸمپۇل ٶندٸرٸلٸپ الىنعان.
ەكٸنشٸدەن, 2014 جىلدان باستاپ جالعان كەسٸپكەرلٸكپەن اينالىسقان زاڭدى تۇلعالاردى تٸركەۋدەن شىعارۋ تەجٸريبەسٸ قالىپتاستى. ولاردىڭ كونتراگەنتتەرمەن اراداعى بارلىق مەمٸلەلەرٸ جارامسىز دەپ تانىلعان بولاتىن. نەتيجەسٸندە, سوڭعىلارىنا قوسىمشا سالىق سومالارى مەن ايىپپۇلدار جازىلىپ كەلگەن. قىلمىستىق قۋدالاۋ, سونداي-اق «جوسپاردان تىس» تەكسەرۋ ارتىپ, بيزنەسكە قىسىم جاساۋدىڭ بٸردەن-بٸر قۇرالىنا اينالعان.
قىلمىستىق پروتسەسس بارىسىندا جالعان كەسٸپورىنداردىڭ كونتراگەنتتەرمەن جاساعان ناقتى جالعان مەمٸلەلەرٸن دەلەلدەۋ جەنە سوت ٷكٸمٸندە كٶرسەتۋ زاڭناما شەڭبەرٸندە تالاپ ەتٸلدٸ. بٸراق ٸس جٷزٸندە بۇل تالاپتار تيٸستٸ تٷردە ورىندالمادى.
قىلمىستىق ٸستەردٸ تەرگەۋ كەزٸندە كٶبٸنە بارلىق مەمٸلەلەر شىنايى جاسالدى ما, جوق پا, ونى ەشكٸم زەرتتەي قويمادى. نەتيجەسٸندە, قىلمىستىق پروتسەسس بارىسىندا جالعان مەمٸلە جاساسقانى زەرتتەلمەگەن جەنە دەلەلدەنبەگەن ادال كەسٸپكەرلەر اۆتوماتتى تٷردە كٸنەلٸ دەپ تانىلىپ, سالىق پەن ايىپپۇل ارقالاپ, ودان قالدى ٶسٸمپۇل تٶلەپ, نەگٸزسٸز شىعىن كٶتەرۋگە مەجبٷر بولعان.
2017 جىلعى 7 ماۋسىمدا پارلامەنت مەجٸلٸسٸ ماقۇلداعان شەشٸم بٸرنەشە جىلعا سوزىلعان وسىنداي ايتىس-تارتىستى توقتاتقان بولاتىن. وسىلايشا, قر قىلمىستىق كودەكسٸنٸڭ 215-بابىن الىپ تاستايتىن زاڭنامالىق تٷزەتۋلەر ماقۇلدانعان ەدٸ.
نەتيجەسٸندە, كەسٸپكەرلەر جىلدار بويى كٷتكەن زاڭنامالىق تٷزەتۋ ەنگٸزٸلٸپ, اتىشۋلى «جالعان كەسٸپكەرلٸك» بابىنىڭ الىنىپ تاستالۋى بارشا ادال كەسٸپكەر اتاۋلى ٷشٸن تاريحي سەت بولعانى سٶزسٸز.
بۇل بيزنەس قاۋىمداستىق ٷشٸن شىنىمەن دە ٷلكەن جەتٸستٸك بولدى. قىلمىستىق كودەكسكە ەنگٸزٸلگەن ٶزگەرٸستەر 2017 جىلدىڭ 13 شٸلدەسٸندە زاڭدى تٷردە كٷشٸنە ەندٸ.
ايتا كەتەيٸك, 2017 جىلى قازاقستاندا العاش رەت جالعان كەسٸپكەرلٸك تۋرالى قىلمىستىق ٸس بيزنەستٸڭ پايداسىنا شەشٸلگەن بولاتىن. نەتيجەسٸندە جانار-جاعارماي ساتاتىن ەرٸ ساتىپ الاتىن 101 كومپانييا وراسان زور شىعىننان قۇتىلعان ەدٸ. ەگەر دە ٸس وسى 101 كومپانييانىڭ پايداسىنا شەشٸلمەگەن جاعدايدا, ولاردىڭ تارتار زالالىنىڭ اۋقىمى قانداي بولاتىنىن ويلاپ كٶرٸڭٸزشٸ!
باستاپقىدا بەرٸ ويداعىداي باستالىپ, ەر كومپانييا ٶز جۇمىسىن اتقارىپ, جەتكٸزٸلٸمدەر جٷزەگە اسىرىلىپ كەلگەن. بٸراق 2015 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا سوت «Alma وil ەnergy» جشس جەنە الماتىلىق ەۆگەنيي ميناكوۆ قۇرعان تاعى ەكٸ كومپانييانى – جالعان كەسٸپورىندار دەپ تانىعان. ال ديرەكتوردىڭ ٶزٸن قىلمىس جاساعانى ٷشٸن, ياعني جالعان كەسٸپكەرلٸك قۇرعانى ٷشٸن كٸنەلٸ دەپ تانۋ تۋرالى ٷكٸم شىعارادى. بٸراق ول قىلمىستىق جاۋاپكەرشٸلٸكتەن بوساتىلىپ, تەك 9,9 ميلليون تەڭگە ايىپپۇل تٶلەۋمەن شەكتەلگەن.
مٸنە, وسى كەزدە قىزىقتىڭ كٶكەسٸ باستالعان, بىلايشا ايتقاندا كونتراگەنتتەر بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸ جاۋاپقا تارتىلا باستاعان. «Alma وil ەnergy» جەنە ميناكوۆتىڭ تاعى ەكٸ فيرماسىمەن ٸستەس بولعان كونتراگەنتتەرگە مەملەكەتتٸك كٸرٸستەر كوميتەتٸ ەلەۋلٸ سالىق ەسەپتەلگەنٸ تۋرالى حابارلاما جٸبەرەدٸ.
اقىرى باسى بەلەگە قالعان ادال كەسٸپكەرلەر مەملەكەتتٸك قازىناعا 2 ميلليارد تەڭگەدەن استام سوماداعى بارلىق سالىقتى تٶلەگەن. باسقاشا ايتقاندا, كەسٸپكەرلەر ەكٸنشٸ رەت سالىق تٶلەۋگە مەجبٷر بولعان. اتالمىش سومانى تٶلەۋ كەز كەلگەن كەسٸپكەرگە دە قانشالىقتى اۋىر بولعانى ايتپاسا دا تٷسٸنٸكتٸ.
ٶز كەزەگٸندە بۇل وبلىستى سول كەزدە جانار-جاعارمايمەن قامتاماسىز ەتٸپ وتىرعان بارلىق كەسٸپكەرلٸك سۋبەكتٸلەردٸڭ قىزمەتٸن بٸر مەزەتتە توقتاتۋعا, ال شوتتاردىڭ بۇعاتتالۋى ٶڭٸردەگٸ كٶلٸك كوللاپسىنا, تٸپتٸ ەلەۋمەتتٸك شيەلەنٸستٸڭ تۋىنداۋىنا ەكەپ سوعارىن ايتۋدىڭ ٶزٸ ارتىق.
مەسەلەنٸ ودان ەرٸ ۋشىقتىرماۋ ٷشٸن سول كەزدە «اتامەكەن» ۇلتتىق پالاتاسى, قازاقستان كەسٸپكەرلەرٸنٸڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جٶنٸندەگٸ ۋەكٸل, باس پروكۋرور ٷكٸمنٸڭ كٷشٸن جويۋعا بارىن سالعانى ەستە. نەتيجەسٸندە قىلمىستىق ٸس سوتقا قايتا قاراۋعا جٸبەرٸلٸپ, بۇل ٸس توقتاتىلعان.
مٸنە, بٸر عانا «جالعان كەسٸپكەرلٸك تۋرالى» باپتىڭ اينالاسىندا وسىنشاما ٸس اتقارىلىپ, باپتىڭ زاڭنان الىپ تاستالۋى ادال بيزنەسكە ەركٸن تىنىس الۋعا مٷمكٸندٸك بەرگەن ٸستٸڭ بٸرٸ!
