iKOMEK109 بٷگٸندە – بۇل ەلوردانىڭ ەربٸر تۇرعىنىنا ارنالعان تسيفرلىق قولداۋ مەن داۋىستىڭ كٶرٸنٸسٸ. iKOMEK109 قالالىق ورتانىڭ كەلبەتٸن قالاي ٶزگەرتٸپ جاتقانىن, سىن-قاتەرلەرگە تيٸمدٸ جاۋاپ بەرٸپ, ەلوردا تۇرعىندارى مەن قوناقتارىنىڭ مەسەلەلەرٸن قالاي شەشۋگە ۇمتىلاتىنىن ورتالىق باسشىسى اسقار تاقسىموۆپەن بولعان سۇحباتتان بٸلدٸك.
– اسقار بورانبايۇلى, iKOMEK109 15 ميلليوندىق ٶتٸنٸش شەگٸنەن استى. بۇل ٶتە ٷلكەن كٶرسەتكٸش. بۇل ساننىڭ ارتىندا نە تۇر?
– بۇل جاي عانا سان ەمەس – بۇل سەنٸم مەن تيٸمدٸلٸكتٸڭ كٶرسەتكٸشٸ. 2018 جىلدان باستاپ, iKOMEK109 جٷيەسٸ ٸسكە قوسىلعالى بەرٸ استانا تۇرعىندارىنان 15 ميلليوننان استام ٶتٸنٸش قابىلدادىق. تەك 2024 جىلدىڭ ٶزٸندە – 2,3 ميلليوننان اسا ٶتٸنٸش تٷستٸ. 2025 جىلدىڭ العاشقى ايلارىندا – 780 مىڭنان استام. بۇل – تەك باستاماسى عانا. ەربٸر ٶتٸنٸشتٸڭ ارتىندا ناقتى بٸر مەسەلە, سۇرانىس, اپات, شاعىم نەمەسە ۇسىنىس جاتىر. بٸز ولاردى دەر كەزٸندە جەنە ساپالى قاراستىرۋعا مٸندەتتٸمٸز.
– مۇنداي تۇراقتى دەڭگەيدەگٸ جۇمىستى قالاي قامتاماسىز ەتٸپ وتىرسىزدار?
– بٸزدە كٶپدەڭگەيلٸ تسيفرلىق ەكوجٷيە قالىپتاسقان, ول ٶتٸنٸشتەردٸڭ ٷلكەن اۋقىمىن جەدەل ٶڭدەۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ورتا ەسەپپەن العاندا, كٷن سايىن iKOMEK109-عا 5–8 مىڭعا دەيٸن ٶتٸنٸش تٷسەدٸ. 78% – قىسقا 109 نٶمٸرٸ ارقىلى, ال 22% – بالاما تسيفرلىق ارنالار ارقىلى كەلٸپ تٷسەدٸ: Telegram-بوت, ەكٸمدٸك سايتى, موبيلدٸ قوسىمشا جەنە ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر. بٷگٸندە Telegram-بوتتى 98 مىڭ ادام, ال موبيلدٸ قوسىمشانى 93 مىڭنان استام قولدانۋشى بەلسەندٸ پايدالانادى.
مۇنداي نەتيجەگە بٸز ومنيكانالدى تەسٸلدٸ ەنگٸزۋ ارقىلى قول جەتكٸزدٸك. بۇل تەسٸل بۇعان دەيٸن تەك بيزنەس سالاسىندا قولدانىلىپ كەلگەن. بٸزدٸڭ ورتالىق وسى ٷلگٸنٸ مەملەكەتتٸك سەكتوردا اۋقىمدى تٷردە العاش ەنگٸزٸپ, قىزمەتكە قولجەتٸمدٸلٸكتٸ بارىنشا يكەمدٸ ەرٸ ىڭعايلى ەتتٸ. قالا تۇرعىنى ٶزٸ ٷشٸن قولايلى ارنانى تاڭداي الادى – مەيلٸ ول تەلەفون بولسىن, سايت, مەسسەندجەر نەمەسە ەلەۋمەتتٸك جەلٸ. بۇل قىزمەتكە دەگەن قولجەتٸمدٸلٸكتٸ ارتتىرىپ قانا قويماي, ٶتٸنٸشتەرگە ەرەكەت ەتۋ ۋاقىتىن ەدەۋٸر قىسقارتتى.
– سوڭعى جىلدارى ورتالىقتىڭ فۋنكتسيونالى مەن اۋقىمى ايتارلىقتاي كەڭەيدٸ. ياعني, iKOMEK109 جاي عانا كولل-ورتالىق ەمەس دەۋگە بولا ما?
– 2022 جىلى بٸز اۋقىمدى ترانسفورماتسييانى باستادىق. بۇل – تۇرعىندارمەن جەنە قالالىق قۇرىلىمدارمەن ٶزارا ەرەكەتتەسۋ تەسٸلٸن تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتتٸ. بٸز دەستٷرلٸ call-ورتالىق مودەلٸنەن باس تارتىپ, ITSM حالىقارالىق ستاندارتتارىنا جەنە Smart City-دٸڭ ٷزدٸك تەجٸريبەلەرٸنە سٷيەنە وتىرىپ, سيتۋاتسييالىق ورتالىقتىڭ فۋنكتسيونالىن ەدەۋٸر كەڭەيتتٸك.
اناليتيكالىق جەنە مونيتورينگتٸك بلوكتار كٷشەيتٸلدٸ. مىسالى, 2023 جىلى بەينەباقىلاۋ جٷيەسٸ ارقىلى 19 384 قۇقىق بۇزۋشىلىق تٸركەلسە, 2024 جىلى بۇل كٶرسەتكٸش 21 010-عا جەتتٸ. 2025 جىلدىڭ العاشقى ايلارىندا – 9 000-عا جۋىق. بۇل – مونيتورينگتٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن جەنە قامتۋ ايماعىنىڭ كەڭەيگەنٸن كٶرسەتەدٸ.
قازٸرگٸ تاڭدا iKOMEK109 ورتالىعى قالاداعى ماڭىزدى نٷكتەلەردە – جول قيىلىستارىندا, مەكتەپتەردە, ەمحانالاردا, اۋلالار مەن ادامدار كٶپ جينالاتىن جەرلەردە ورناتىلعان 12 000-نان استام بەينەكامەراعا قوسىلعان. بۇل كامەرالار تەك تەرتٸپتٸ باقىلاپ قانا قويماي, پوتەنتسيالدى قاۋٸپتەردٸ انىقتاۋعا كٶمەكتەسەدٸ – اشىق ليۋكتەردەن باستاپ, ەسٸرتكٸ تاراتۋ ەرەكەتتەرٸنە دەيٸن. مۇنداي جٷيە قوعامدىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ ارتتىرىپ, جەدەل قىزمەتتەردٸڭ كەز كەلگەن قاۋٸپ-قاتەرگە دەرەۋ ەرەكەت ەتۋٸنە جاعداي جاسايدى.
– سٸز عىلىمي جەنە ساراپتامالىق قىزمەتپەن دە بەلسەندٸ اينالىساسىز. بۇل iKOMEK109-دىڭ جۇمىسىنا قالاي ىقپال ەتەدٸ?
– مەنٸڭ ويىمشا, قالانى تسيفرلىق باسقارۋ عىلىمي نەگٸزسٸز مٷمكٸن ەمەس. iKOMEK109-دا ەنگٸزٸلگەن بارلىق نەگٸزگٸ شەشٸمدەر – تەك باسقارۋشىلىق باستامالار عانا ەمەس, سونىمەن بٸرگە جٷيەلٸ باقىلاۋ, تالداۋ جەنە زەرتتەۋلەردٸڭ نەتيجەسٸ.
مەن ورتالىقتا جۇمىس ٸستەي جٷرٸپ, قالالىق جٷيەلەردٸڭ مٸنەز-قۇلقىن ٷنەمٸ زەرتتەيمٸن: قىزمەتتەردٸڭ, اۋدان ەكٸمدٸكتەرٸنٸڭ رەاكتسيياسى قالاي, ٶتٸنٸش اعىندارى قالاي قالىپتاسادى, قاي مەزگٸلدە قانداي زاڭدىلىقتار قايتالانادى. بۇل باقىلاۋلار مەنٸڭ عىلىمي ماقالالارىمنىڭ نەگٸزٸنە اينالدى. قازٸرگٸ تاڭدا رەتسەنزييالانعان عىلىمي باسىلىمداردا 6 ماقالام جارييالاندى, جەنە ولاردىڭ بارلىعى Smart City تەجٸريبەسٸنە نەگٸزدەلگەن.
مىسالى, «Big Data – Smart City باسقارۋ قۇرالى رەتٸندە» اتتى ماقالادا ازاماتتاردىڭ ٶتٸنٸشتەرٸ بويىنشا جيناقتالعان دەرەكتەردٸ بولجاۋ اناليزٸ مەن كوممۋنالدىق رەسۋرستاردى جوسپارلاۋ دەلدٸگٸن ارتتىرۋ ٷشٸن قالاي پايدالانۋعا بولاتىنىن كٶرسەتتٸك.
«Geonomics جەنە تۇرعىندار تۋرالى دەرەكتەردٸ ٶزەكتەندٸرۋ» اتتى ماقالادا كەڭٸستٸكتٸك جەنە مٸنەز-قۇلىقتىق دەرەكتەردٸڭ ينتەگراتسيياسى زەرتتەلدٸ. بۇل تۇرعىن ٷي-كوممۋنالدىق سالاداعى جٷيەلٸ زاڭبۇزۋشىلىق وشاقتارىن نەمەسە جاپپاي شاعىمدانۋ ورىندارىن دەل انىقتاۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ.
ال «اقپاراتتىق تەحنولوگييالار ارقىلى قالالىق تٸرشٸلٸكتٸ جاقسارتۋ» اتتى ماقالادا بٸز iKOMEK109 نەگٸزٸندە جٷزەگە اسقان ناقتى كەيستەردٸ جيناقتادىق – ٶتٸنٸشتەردٸ باعىتتاۋ پروتسەسٸن اۆتوماتتاندىرۋدان باستاپ, قىزمەتكەرلەر مەن تۇرعىندارعا ارنالعان موبيلدٸ شەشٸمدەرگە دەيٸن.
وسى زەرتتەۋلەردٸڭ بارلىعى بٸزدٸڭ ٸشكٸ شەشٸمدەرٸمٸزگە نەگٸز بولدى. مەن ٷشٸن عىلىمي جۇمىس – اكادەمييالىق ماقسات ەمەس, قالانىڭ مەحانيزمٸن تەرەڭ تٷسٸنۋ جەنە ناقتى جۇمىس ٸستەيتٸن تسيفرلىق شەشٸمدەر قۇرۋ جولى. iKOMEK109 – مەن ٷشٸن قالالىق ترانسفورماتسييانىڭ تٸرٸ زەرتحاناسىنا اينالدى.
– دەمەك, عىلىمي تەسٸل ناقتى تەجٸريبەگە ەندٸرٸلٸپ وتىر عوي?
– يە, مەنٸڭ جۇمىسىم تەك شەشٸمدەردٸ ەنگٸزۋ ەمەس – بٸز ولاردى الدىمەن جوبالايمىز, ۆاليديزاتسييادان ٶتكٸزەمٸز, سوسىن ماسشتابتايمىز. مەن GITEX Global (دۋباي) جەنە Astana International Forum سەكٸلدٸ حالىقارالىق الاڭداردا جاساندى ينتەللەكت پەن Smart City سەكتسييالارىندا بٸزدٸڭ تەسٸلدەرٸمٸزدٸ تانىستىردىم. وندا بٸز تسيفرلىق ەتيكا, جاساندى ينتەللەكتٸنٸ رەتتەۋ, قاۋٸپتەردٸ باعالاۋ سەكٸلدٸ مەسەلەلەردٸ جەتەكشٸ ساراپشىلارمەن بٸرگە تالقىلايمىز. بۇل پرينتسيپتەردٸ بٸز قالالىق ورتادا ناقتى ٸسكە اسىرىپ وتىرمىز.
– الداعى ۋاقىتتا iKOMEK109 قانداي دامۋ باعىتتارىن كٶزدەپ وتىر?
– بٷگٸندە مەملەكەتتٸڭ تسيفرلىق كٷن تەرتٸبٸ جاساندى ينتەللەكتٸنٸ ەندٸرۋگە باعىتتالعان. بٸز دە بۇل باعىتتى iKOMEK109 ٷشٸن ستراتەگييالىق ماڭىزدى دەپ ەسەپتەيمٸز. قازٸرگٸ تاڭدا ٶتٸنٸشتەردٸ اۆتوماتتى تٷردە جٸكتەۋ جەنە باعىتتاۋ ٷشٸن جي الگوريتمدەرٸن سىناقتان ٶتكٸزٸپ جاتىرمىز. بۇل وپەراتورلارعا تٷسەتٸن جٷكتەمەنٸ ازايتىپ, جاۋاپ بەرۋ جىلدامدىعىن ارتتىرىپ, قالانى بولجاۋ ارقىلى باسقارۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
بۇدان بٶلەك, سوڭعى جىلدارى بٸز قازاقستاننىڭ ٶڭٸرلەرٸمەن تەجٸريبە بٶلٸسٸپ كەلەمٸز. كەزدەسۋلەر ٶتكٸزەمٸز, كەڭەس بەرەمٸز, ەرٸپتەستەرگە ٶز ٶڭٸرلەرٸندە وسىنداي سيتۋاتسييالىق ورتالىقتاردىڭ ٷلگٸسٸن قۇرۋعا كٶمەكتەسەمٸز. بٸزدٸڭ مٸندەت – تەك كٶشباسشى بولۋ ەمەس, ەل كٶلەمٸندە بٸرىڭعاي تسيفرلىق ەرەكەت ەتۋ ەكوجٷيەسٸن قالىپتاستىرۋ.
بٸز سونىمەن بٸرگە تەحنيكالىق بازا مەن باعدارلامالىق قامسىزداندىرۋدى جٷيەلٸ تٷردە جاڭارتىپ كەلەمٸز. بۇل – سەرۆەرلٸك ينفراقۇرىلىم, بەينەباقىلاۋ جٷيەلەرٸ, سونداي-اق موبيلدٸ قوسىمشا مەن ينتسيدەنتتەردٸ باسقارۋ پلاتفورماسى. تەحنولوگييالىق جاڭارۋ – ەشقاشان توقتامايتىن پروتسەسس. بٸز ەردايىم iKOMEK109-دىڭ تيٸمدٸلٸك ەتالونى بولىپ قالا بەرۋٸنە ۇمتىلامىز.
– اسقار بورانبايۇلى, مازمۇندى سۇحباتىڭىز ٷشٸن العىس ايتامىز. سٸزدٸڭ تەجٸريبەڭٸز, جٷيەلٸ ويلاۋ قابٸلەتٸڭٸز بەن عىلىمي كٶزقاراسىڭىز استانا قالاسىنداعى عانا ەمەس, بٷكٸل ەل بويىنشا تسيفرلىق سەرۆيستٸڭ ساپا ستاندارتىنىڭ قالىپتاسۋىنا ٷلەس قوسادى دەپ سەنەمٸز.
